Cuma Sûresi 1. Ayet Meali

İslâm davetini engellemek için Medine’deki Yahudilerin yaptıkları tüm çabalar boşa gitmiş hepsi böl-geyi terketmişlerdi. Tüm Yahudiler peygamberin kendilerinden geleceğini tahmin ederler, ümmî Araplardan gel-mesini istemezlerdi. Tevrat’ı bilmelerine rağmen O’na aykırı hareketle kitap yüklü merkeplere benzetilen bu kimseler Allah’ın sevgili kulları olduklarını da söyleyen fakat ölümü de istemiyen Yahudilerden bahseden bu sûre Cuma namazı hükümlerinden bahsederek son bulur.  

[638] Cum’a sûresi hakkında genel bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIX, 267.  

1- Evrenin sahibi, egemeni, yöneticisi. 2- Tertemiz, her türlü eksiklikten uzak, saygın, kusursuz. 3- Her türlü noksanlıktan arındırarak, övgü ile yüceltmek. Allah'ın, her türlü noksanlıktan arınık, tüm mükemmel niteliklere sahip olduğunu bilmek; Allah'ı kendisine özgü nitelikleri ile tanımak ve tanıtmak.  

(*) Not: Varlık âleminin tesbihi, yüce Allah’ın teşrii değil, tekvini, yani yaratılışları için evrende koyduğu sünnetullaha /ilahi kanunlara boyun eğmek suretiyle gerçekleşmektedir. Bu tesbih, kal diliyle değil, hâl diliyledir. Yani zerreden/atomlardan/ kürreye kadar, her şey sunnetullah/ evren için konular yasalar/gereği kendi fonksiyonlarını yerine getirip, varlıklarını sürdürmeleri yaratıcıya tesbihtir. Tesbîh Kavramı ve İlgili diğer kavramlar: Tesbîh ((تسبيح kelimesi, sebh ( (سبح kökünden türemiştir. Sebh, karada, suda veya havada hızlı bir şekilde ilerlemek, koşmak, akıp gitmek, yüzmek ve uçmak anlamlarına gelmektedir. İşte Yasin -33. ayetten başlayarak 40. ayette kadar Arz’dan (yerküreden), güneşten ve aydan söz edilerek, bunların uzaydaki hareketleri ve yerkürenin kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda gece ve gündüzün meydana gelmesi, Kur’an’da yesbehûn kelimesiyle ifade edilmiştir. Yani yüce Allah’ın evren için yarattığı kevni yasalar gereği bunların uzayda hareket edip varlıklarını sürdürmeleri, kendi fonksiyonlarını gereçekleştirmeleri, kendileri için yüce Allah’ın koyduğu kevni yasalara boyun eğmeleri, onların hâl diliyle yüce Allah’a tesbih etmeleridir. İşte her şeyin yüce Allah’ın kevni/yaratılış kanunlarına boyun eğmek suretiyle hâl dilleriiyle onu her türlü noksanlıktan arındırmak, övgü ile yüceltmek ve onun varlığının, birliğinin ve kudretinin delillerini göstermek anlamında olan tesbihte bulunuyorlar. Bu nedenle bunların (bu şuursuz varlıkların) tesbihi, şekil bakımından akıllı ve şuurlu varlıkların dil ile söyledikleri tesbihten farklıdır. (الله اعلم) ‘’Ama en doğrusunu yüce Allah bilir’’  

[1] Medine'de nâzii olmuş (11) âyettir.[2] Veya her şeye mutasarrıf, her şeye mâlik.  

1 Krş. İsrâ, 17/44  

(Medine’de nazil olmuştur ve 11 ayettir. Adını, 9. ayetinde geçen “cum’a” kelimesinden almıştır)  

Medîne döneminin başlarında gönderilen bu sûre, adını Cuma namazını emreden dokuzuncu ayetinden almıştır. 11 ayettir.  

1 Kuddûs: Kelime anlamı olarak, gayet mukaddes, her türlü şaibeden münezzeh, temiz, hiç bir lekesi olmayan, bütün eksiklik ve kusurlardan münezzeh olan, herhangi bir eksikliği kabul etmeyen ve güzel sıfatlardan dolayı övülen demektir. Istılahta ise; Kuddûs, Allah’ın güzel isimlerinden birisidir. Bu isme göre O, zatına yakışmayan her şeyden münezzeh, bütün vasıflarda en mükemmel, tasvire sığmayan, övülmeye lâyık kemâl, fazilet ve güzellik sıfatları kendisinde olandır. (Haşr: 23)2 Azîz: Allahu Teâlâ’nın güzel isimlerinden biridir. Allah’ın, hiçbir yönden mağlup edilemeyen, her işinde mutlak gâlip gelen, son derece izzetli ve yüce olan manasına gelir. Hiçbir yönden benzeri olmayan dilediğini yapan ve buna güç yetiren, yüce varlığını ve kudretini hiçbir gücün mağlup edemediği tek yaratıcı Allah’tır. Bk. (Haşr: 23)3 Hakîm: Allah’ın güzel isimlerinden biridir. Arapça (حَكَمَ) fiilinden türemiştir. Bu fiil, kötülüğe engel olmak, sağlam kılmak gibi anlamlara gelir. Hüküm, hikmet, hâkim, hakem, hâkimlerin hâkimi (ahkem’ül-hâkimîn) hükmedenlerin en hayırlısı (hayr’ul-hâkimîn), el-Hakîm ve el-Hakem kelimeleri de bu fiilden türemiştir. Yüce Allah yegâne hüküm ve hikmet sahibidir. Hikmet, her şeyde doğruyu bulmak ve yanlışlığı asla düşünülemeyen mutlak doğru önermeler, demektir. Buna göre “Hakîm”, doğruyu bulan, yanlışlığı asla düşünülemeyen mutlak doğru önermeler, koyan demektir. Bu önermeler ise ancak vahiyle ortaya konulur. Kâinattaki yegâne “hikmet”, Allah tarafından Peygamberlere gönderilen ilâhi kitaplardır. Bu da şu anda sadece Kur’an’dır. Hakîm’i, Gazzâli: “En iyi tarafı, en üstün bir ilimle bilen” diye tarif etmiştir.4 Burada (يُسَبِّحُ) fiilinin şimdiki zaman olması süreklilik içindir. Yani sürekli olarak tesbîh ederler. Bununla beraber önceki Sûrede (سَبَّحَ) buyurulduğu halde burada (يُسَبِّحُ) denilmesi; “size va’dolunan zafer ve galibiyetlere erdiğiniz zaman bütün eşya gibi siz de tesbîh ve tenzîhte sürekliliği unutmayın ve Yehûdiler ve Hıristiyanların düştükleri hallere düşmeyin” demektir. Benzer ifâdeler için Bk. (Haşr: 23)  

[5094] Benzer bir âyet, tesbih ile ilgili bir not ve âyetin sonundaki esmanın bağlamla münasebeti için bkz: 59:1. Bu, kozmik ilâhîye katılım çağrısıdır. Zımnen: Ya sen ey insan! Sen kim adına hareket ediyorsun? el-Melik ve el-Kuddûs Allah’ın hayata aktif ve aktüel müdâhalesine, el-‘Azîz insanı vahiy ile onurlandırmasına (43:44); el-Hakîm de, her hükmünün mutlak doğru oluşuna delâlet eder.  

[1] İltifat [2] Boyun eğme ya zorunlu ya da gönüllü olur. İmtihana tabi olan insan ve cinler de dahil her şey, varlığını sürdürebilmek için Allah'ın koyduğu kanun ve kurallara uymak zorundadır. Gönüllü boyun eğme, imtihanla ilgili konulardadır. İman, küfür, günah ve sevap; imtihana tabi olan insan ve cinlerin, tercihleriyle oluşur. Zorunlu kulluğu konu olan şeylerin oranı, gönüllü kulluğa konu olanlarla kıyaslanamayacak kadar fazladır. Allah'a isyan etmek için bile zorunlu kulluk şartlarına uymak gerekir. Mesela bir hayvanı Allah rızası için kesen ile putu için keseni ayıran tek şey onun niyetidir.  

5449 See n. 5408 to 59:24, where I have explained the difference in signification between sabbaha and yusabbihu. The latter form is used here to express an actual fact. 'Everything declares the Praises and Glory of Allah, because Allah's mercies extend to all His creatures: He sends His Revelation for the benefit of the ignorant and unlettered as well as for those who have learning in their midst, especially as the latter are apt, by the very weight of their ponderous learning, to miss the real point and spirit of Allah's Message.' 5450 See 59:23, and n. 5402. Here we have two of the divine attributes repeated from 59:23 and two from the end of 59:24, implying a reminiscence of all the beautiful divine attributes mentioned in that passage.