Câsiye Sûresi 23. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 7/186.  

23.İbnu Münzir ve İbnu Cerir`in Said bin Cubeyr`den rivayet ettiklerine göre Kureyşiler belli bir süre bir taşa tapıyorlardı, sonra ondan daha gösterişli bir şey bulduklarında birinciyi bırakıp buna tapıyorlardı. Bu ayeti kerimede de onların bu tutumlarına işaret edilmiştir.  

[548] Tanrıyı hevası edinmek hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVII, 470-473.  

Bu ayet, değişken arzuların arkasına takılan, kendi heva ve hevesini tanrı edinen, anormal isteklerinin ve ihtiraslarının kölesi olan, menfaatin önünde eğilen ve böylece kişiliğini bütünüyle kaybeden insanla ilgili bir portre ortaya koyuyor. Böyle kimselerin gönüllerinde hidayete yer kalmadığı için kendi istekleri ve seçimleri doğrultusunda gerçekleri duymayacak ve hissetmeyecek şekilde kulaklarının ve kalplerinin mühürlendiği, hakkı görmeyecek ve doğruları kavramayacak biçimde gözlerinin perdelendiği ve basiretlerinin kendi amelleriyle bağlandığı anlatılıyor.  

1- Tutku, kuruntu, bencil ve çıkarcı istekler, geçici tatminler. Sahip olunan olanakları imtiyaza dönüştürmek. Vahiy yerine din adamları sınıfınca uydurulan şeylere uymak. 2- Onun tercihlerini bildiğinden.  

(*) (هوي)’’heva’’, tutku, kuruntu, bencil ve çıkarcı istekler, geçici tatminler, sahip olunan olanakları imtiyaza dönüştürmek. Vahiy yerine uydurulan şeylere uymak. Ayrıca ayette geçen (اضله) ‘’edallehu‘’ onu saptırdı veya saptırır’’anlamında değil, bilakis (inkâr edip sapıklığı tercih ettiğinden) ‘’onu sapık buldu veya sapıklıkta bırakmış’’şeklindedir. (أضله)‘’edallehu’’nun anlamı nedir? Sorunun cevabı aşağıda metni bulunan (المعجم المعاني) adlı lügat kitabında verilmiştir. Not: (ختم)’’hatm’’ ile ilgili detaylı açıklama için Bakara-7. Ayetin açıklamasına bkz: اضله - أي وجده ورأه ضالا - (المعجم المعاني) يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء - أي يجد ويراه ضالا ما معني أضله ؟  

[1] Veya böyle bir kimseyi gördün, bildin mi?  

Benzer mesaj: Furkân 25:43. Bu cümle “İlahını arzusu edineni gördün mü?” şeklinde de tercüme edilebilir Kalplerin mühürlenmesiyle ilgili bkz. Bakara 2:7.,Yüce Allah’ın saptırdığının yani sapma kararı verenin bu kararını onayladığı hiç kimsenin artık doğru yola ulaşamayacağıyla ilgili benzer mesajlar: A‘râf 7:186; Ra‘d 13:33; Rûm 30:29; Zümer 39:23, 36; Mü’min 40:33.  

1 Heva: Nefsin kendiliğinden meylettiği arzusu, şehvetlere eğilimi, keyfe düşkünlüğü ve ilim sahibi olmadan sahibine hükmeden nefis anlamında kullanılan Kur’anî bir kavramdır. Kur’an’a göre hevâ, dalaletin en yakın sebebidir. Bu nedenle hevâlarına uyanlar, dalalete düşenler, sapkınlık içinde olanlardır. Bu bölüm meallerde genellikle “arzularını ilâh” edinen şeklinde tercüme edilmiştir. Esasen (اتَّخَذَ)fiilinin birinci mef’ulü (اِلٰهَهُ), ikinci mef’ulü ise (هَوٰيهُ)’dur. Bu mef’ul sıralamasına göre bu bölümünün anlamının; “Şimdi sen, o ilâhını hevası edinen, yani (keyfine göre tanımlayan)” şeklinde olması gerekir. Elmalılı merhum da bunu; “o kimseyi ki ilâhını hevası ittihaz etmiş” şekilde tercüme etmiştir. Bu anlam gerçeklere çok daha uygundur. Zira “arzularını ilâh edinen” kimsenin zararı, sadece kendisinedir. Ama senelerce “ilahını keyfine göre tanımlayan” toplum mühendisleri, Kur’an’da tarif edilen “Allah kavramı” yerine tamamen “keyfi bir Allah kavramı” oturtmuşlardır. Bu konuda bilhassa tasavvuf ekollerinin ve şia kaynaklı meşreplerin tarif ettikleri Allah kavramlarının İslam’la ve Kur’an’la hiçbir alakası kalmamıştır. Bugün Müslümanların pek çoğu maalesef Kur’an’daki Allah’a değil “efendilerinin tarif ettikleri Allah’a” iman gibi bir cehalet içerisinde yuvarlanıp gitmektedirler.2 Yani bunlar kendilerine, canlrının istediğinden başka ilâh kabul etmeyen, ilahlarının nasıl olması gerektiğine kendileri karar veren ve ilahlarını kendi keyiflerine göre tanımlayan kimselerdir. Bunlar; dini, insanın sadece keyif ve zevkinden ibaret görüp, gönülleri neyi isterse, ona taparlar. Hattâ ona tapıyor görünüp diğer insanların da tapmalarını sağlayarak onları baskıları altında tutarlar. Hâlbuki Allah, Hz. Âdem’den itibaren gönderdiği Hak Dinler’de, Kendisini hep Kendisi tanımlamış ve bizim de Ona tanımladığı ve istediği şekilde iman etmemizi istemiştir. Bk. (Furkan: 43)3 Zîrâ boş arzular ve şehvet, gönül gözünü kör, kulağı sağır, kalbi hissiz eder ve o kimse, âlim de olsa ilmine rağmen hakkı duymaz olur. Nitekim filozofların, bilerek veya bilmeyerek filozoflar gibi yaşayanların, dünya hayatına düşkün ve satılmış sözde din âlimlerinin ve temelsiz bilimlerini kendilerine din edinen sözde bilim adamlarının birçoğu, bugün bu durumdadır.  

24 Zemahşerî’nin 14:4 ile ilgili 4. notta uzun uzun nakledilen görüşlerini yansıtan Râzî’nin yorumu.25 Bkz. 2:7, not 7.  

[4486] ‘Alâ ‘ılmin, öznesi insan olarak okunduğunda bu anlama gelir. Sapmayı tercih eden insanın kendisine rağmen saptığı “ilim”, Allahu a’lem insanın vicdanına ve fıtratına yaratılıştan nakşedilmiş olan hakikate yatkınlık bilgisidir. Bu ibare Allah’ın bir toplumu ısrarla yaptıklarından dolayı cezalandıracağını söyleyen 14. âyetle birlikte okunmalıdır. Sözdiziminde bu ibarenin rolü, öznesi birden fazla olan men yeşâ’ ibarelerine benzemektedir (Bkz: 24:21, not 24). Her iki ibare ve ait oldukları metin şu âyet ışığında anlaşılmalıdır: “(Allah) yoldan çıkmışlardan başkasını kesinlikle saptırmaz” (2:26). [4487] Âyette çizilen tipin nüzul ortamındaki karşılığına ilişkin Mukâtil (Bu rivayeti Mukâtil’in kendi tefsirinde göremedim) şu olayı nakleder: Ebu Cehil bir gün Velid b. Muğire ile tavaf etmektedir. Söz Allah Rasûlü’ne gelir ve Ebu Cehil şöyle der: “Vallahi ben onun sözünde sadık olduğunu biliyorum!” Muğire “Peh!” der, “Bunu neye dayanarak söylüyorsun?” Ebu Cehil: “Onu daha yeni yetme bir delikanlıyken “sadık” ve “el-emin” diye adlandıran bizdik; fakat aklı kemale erip olgunluk yaşına geldiğinde tuttuk onu “Yalancı, hain” diye adlandırdık.” Muğire “O zaman ona iman etmene mani olan nedir?” deyince, Ebu Cehil: “Kureyş dilberlerinin benden Ebu Talib’in yetimine tâbi olmuş biri olarak söz etmeleridir. Bu yüzden sonsuza kadar Lat ve Uzza’ya tâbi olacağım!” (İbn Âşûr) Eğer sahihse, bu rivayet âyete verdiğimiz alternatif anlamı destekler.  

Bu meal, “alâ ilmin” kısmının mef’ul zamirinden hal kabul edilmesi durumuna göre verilmiştir. İnsan, aklını ve ilmini, ilahî vahyin ışığı ile aydınlatmaz da, benlik iddiasına girerse, güneşin aydınlığından kendisini mahrum bırakıp, azıcık ışığına güvendiği için kendisini gecenin karanlığına mahkûm eden ateş böceği durumuna düşer. Çünkü heva ve şehvet, gözü kör, kulağı sağır, kalbi duygusuz eder. O kimse bilgin de olsa, ilmine rağmen hakkı duymaz olur. Nitekim filozofların ve dünya menfaatlerine düşkün din bilginlerinin birçoğu böyle olmuştur. Diğer muhtemel mâna ise, “alâ ilmin” kaydını: failden hal saymaktır. Buna göre “Allah’ın, durumunu bildiği için şaşırttığı, yahut Allah’ın bir bilgiye göre şaşırttığı” demek olur.Âhireti inkâr etmek insanın ahlâkını tamamen felç eder. Zira insanı insanlık dairesinde tutan şey, yaptıklarından âhirette hesap verme inancıdır. Bu inanç olmazsa insan vahşi hayvanlardan daha zalim olabilir.  

(2) Bu ifade iki şekilde yorumlanmıştır: (1) Heveslerini tanrılaştırdığı için, bilgisi o kimse için bir hidayet aracı olamamış, tam tersine onu daha da saptırmıştır. Nitekim 17’nci âyette de kendilerine gelen bilgiden sonra sapanlardan söz edilmiştir. (2) Allah, o kimsede hidayeti kabul edecek bir hal bulunmadığını bildiği için saptırmıştır.  

4761 If a man follows, not the laws of Allah, which are also the laws of his own pure nature as made by Allah, but the desires of his own distorted self, as shaped by the rebellion of his will, the inevitable consequence will be the withdrawal of Allah's grace and guidance. All his faculties will then be debased, and there will be nothing to guide him, unless he turns in repentance again to Allah. 4762 Cf. 2:7 and notes.