Beled Sûresi 13. Ayet Meali

Bk. Berâ r.a.den: Bir adam Rasûlüllâh s.a.e gelerek: "Bana öyle bir amel göster ki beni cennete yaklaştırsın, cehennemden uzaklaştırsın." deyince Rasûlüllâh s.a.: "Elbette, sen kısa konuşmuşsan da, geniş bir meseleyi ortaya koydun. Bir köleyi âzâd et ve bir kölenin hürriyetine kavuşmasına yardım et." buyurdu. O zaman adam: "Yâ Rasûlüllâh! Bunların ikisi aynı şey değil mi?" deyince Rasûlüllâh s.a. "Hayır! Köle âzâdı tek başına bir köleyi âzâd etmendir; (fekkü rakabe)boyun kurtarmak- kölenin hürriyetine kavuşmasına yardım ise sözleşme gereği efendisine olan borcunu ödemesine yardım etmendir." buyurdu. (Dârekutnî, es-Sünen:2079, 5/312; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, no:18647, 30/600)  

Burada verilmek istenen mesaj sadece tutsak olan bir köleyi âzad ederek hürriyetine kavuşturmak değildir. İnsanların özgür iradeleriyle yaşamaları için mücadele vermek, nefsine esir olmuş, günah bataklığında boğulmaya yüz tutmuş kişilerin hidayetine vesile olmak ve onları nefsin esaretinden kurtarmak da bir nevi tutsağı özgürlüğüne kavuşturmaktır.  

Müminler köle sahibi olamazlar. Köle sahibi olmak, bir insana efendi (rab veya mevla) olmayı iddia etmektir ve kendini biricik Rab olan Tanrı'ya ortak koşmaktır. Bak 2:286; 4:25; 12:39-42; 79:24.  

1- Köleyi özgürleştirmektir. Rakabe, sözcük olarak, “boyun” demektir. Mecaz olarak, özgürlüğünü kaybetmiş insan için; esir veya köle için kullanılmaktadır.  

(*) Raqabe kelimesi klasik kölelik kavramını yani kişinin bir başkasını malı gibi alıp satması dışında başka kölelik kavramlarını da içine alan bir kelimedir. Mesela İngilizce bonded labor olarak geçen kölelik şeklidir. Burada kişi kendini bir para karşılığı rehin verir. Bu hizmet parayı geri ödeyinceye kadar devam eder. Belirli bir süresi yoktur. Borç nesilden nesile devam eder. Çocuklar özgür olabilmek için bu parayı ödemek zorundadır. Günümüz dünyasında en çok görülen kölelik türüdür. Güney Asya’da oldukça yaygındır. Başka çeşit bir kölelik türü de zorunlu işçiliktir. Bu türde insanlar istekleri dışında zorla, özgürlükleri elinden alınarak çalıştırılır. Bunun en tipik örneği kaçak işçi çalıştırmak ve fuhuş ticaretidir. Bu tip kölelik ise günümüzde Meksika, Tayland, Kamboçya ve Brezilya gibi ülkelerde yaygındır. Diğer bir kölelik türü ise istek dışı evliliklerdir. Bu evlilikte eşlerden biri veya her ikisi istekleri dışında evlendirilmektedir. Bu da bizim ülkemiz dâhil birçok ülkede yaygındır. Raqabe kelimesi klasik kölelik kavramı dışında kişinin hürriyetini kısıtlayan bütün boyunduruk altına alma işlemlerini de içeren bir kelimedir. Raqabe kelimesi “beklenti ile gözleyen ve boyunduruk altında olan” anlamına gelmesi bugün kredi borcunu ödeyemeyen insanların borçtan kurtulmasının köle azat etmekle aynı anlama geleceğini de düşündürmektedir. Ya da icrada olan bu nedenle hapse giren insanların da kurtarılmasının köle azat etmek gibi olduğunu düşündürmektedir. Daha evrensel düşünürsek Dünyanın herhangi bir yerinde baskı altındaki insanların özgürleştirilmesi de köle azat etmekle aynı anlama gelebilir. (Kuran’da Kölelik - Akevler) Bu nedenle bugün kölelilk yoktur diyerek bunun gibi ayetlerin hükmü de kaldırılmıştır demenin bir anlamı yoktur. Çünkü söz konusu boyunduruk altında olanlar var olmaya devam etmektedir. Hatta bugün bazı üilkelerde modern kölelik bulunuyor. Örneğin: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Uluslararası Göç Örgütü (IOM) ve Walk Free (Özgür Yürü) Vakfı’nın yaptığı araştırmaya göre, 7. 5 milyar nüfusa sahip dünyada 40 milyondan fazla insan modern köle durumunda. Kölelik, dünya genelinde yasaklanmış olsa da, yapılan araştırmaya göre ‘modern kölelik’ insanlığın sorunlarından biri olmaya devam ediyor… Kaynak: Milliyet Gazetesi: 27.02. 2019 - 01: 30|Son Güncellenme: 27.02.2019 - 08: 30|Görkem Evci/Haber Merkezi) Ayrıca (فَكُّ رَقَبَةٍ) ‘’fekkü rakabetin’’ boynun çözülmesidir. İnsanı bağlayan maddi ve manevi zincirin veya ipin kırılmasıdır. Genel olarak rakaba köle olarak anlaşılmaktadır. Ancak kölenin başka isimleri de vardır. Burada kastedilen her çeşit esaret zincirinin kesilmesidir. Açlık, yoksulluk ve işsizlik birer esarettir. Bu nedenle açlık, yoksulluk ve işsizlik esareti giderilmelidir. Herkese aş iş bulunmalı ve insanlar açlık ve yoksulluk korkusu ile başkalarına esir olmamalıdır. “İnsanlık Anayasası” bunu sağlamak üzere düzenlenmelidir. İnsanlar açlık, yoksulluk ve işsizlik esaretinden kurtulmalıdırlar. İşverenlerin esiri olmamalıdırlar... Demek ki rakabanın fekki demek, “halk ekonomisi” nin kurulması demektir. Yani her şeyden önde gelen hiç kimsenin baskı altında olmayacağı, başkalarına boyun eğmeye maruz kalmayacağı Kur’an’ın öngördüğü bir sistem kurmaktır. Herkesin tam bir fiziksel ve zihinsel özgürlüğe sahip olduğu, başını dik tutabildiği bir sistem. (Allah’ın yasalarından başka hiçbir yasaya boyun eğmek zorunluğu olmayan bir sistem) Ayette geçen (فك) ‘’fekk’’ise, bunları bu durumdan kurtarıp özgürleştirmektir. Lisanül Arap incelendiğinde (رقب) raqabe kelimesinin ismi faili olan rakib, “beklentiyle gözleyen, izleyen, gözetmen” anlamına geldiği anlaşılacaktır. İsim (رقبة) olarak ise “boyun, boyunduruk altında olan, kurtuluş bekleyen” anlamına geldiği saptanacaktır. Modern kölelik kendini hayatın her alanında göstermektedir. Madde bağımlılığı buna bir örnektir. Zihni kölelik; bir kişiye, kuruma veya tarikate kul olmaktır. Finans köleleri, fuhuş köleleri vs. Allah’ın hür olarak yarattığını hürriyetine kavuşturmak bir boynu kurtarmaktır… (Akevler meal açıklaması) Modern kölelik hakkında detaylı bilgi için Nisa-4/92 ayetin açıklamasına da bakılabilir. Müminler köle sahibi olamazlar. Köle sahibi olmak, bir insana efendi (rab veya mevla) olmayı iddia etmektir ve kendini biricik Rab olan Tanrı’ya ortak koşmaktır. Bak 2:286; 4:25; 12:39-42; 79:24. (E. Yüksel Meal Açıklaması) Aşağıdaki Arapça metninde bu konuya dair açıklamaya bakılabilir. الفكّ فهو أشمل لأي قيد وهذا مرتبط بقوله تعالى:(لقد خلقنا الإنسان في كبد) وكل هؤلاء المقيدين هم في كبد.وفكّ الرقبة هي عقبة من عقبات المجتمع قديماً وحديثاً ومسقبلاً ويدخل فيها مثلاً رقبة الشعوب المستضعفة ونصرتهم وإغاثتهم وهذا يدخل في الرقبة وفي القيد، وهي دائمة مستمرة ما دامت البشرية وهي لا تختص بالعتق ولكنها تدخل فيها والفك مستمر لا ينقطع.فك رقبة يعني تخليصها من إعسار، من دين ، من قَوَد، من أسر وغيره يعني فك عسرها أنت تفكها مما هي واقعة فيه وهذه باقية إلى يوم قيام الساعة:(فَكُّ رَقَبَةٍ (13) البلد)  

5 Kölelik ve cariyelik gibi onur kırıcı durumu resmen ortadan kaldırmayı hedefleyen bir ayettir. Vahyin gelişinin ilk beşinci yılında nazil olan bu ayet, bu kurumun oldukça erken bir dönemde kaldırılmaya başlandığını gösteriyor. Bundan sonra gelen ayetler ışığında peyderpey kalkacaktır. Bazı kaynaklar İslamiyet’in geldiği ortamda Mekke’de köle ve câriye sayısının otuz bin civarında olduğunu kaydeder. Nüfusu on bin olan Mekke’nin nerdeyse üç katı oranında. Hz. Peygamber’in vefatına kadar tamamı eridi, kalmadı. Yeni esirler ya mübadele edilecek ya da fidyeleri alınıp serbest bırakılacaktır. İslamiyet insan özgürlüğüne sonuna kadar değer veren bir dindir. Ancak Emeviler tekrar cahiliye dönemine dönerek kölelik ve cariyeliği maalesef tekrar kurumsallaştırdılar. Türklere de sirayet etti tâ ki, Cumhuriyet’e kadar.  

1 Rakabe: Bilindiği gibi “rakabe” boyun demek olup “zikr’ul-cüz iradet’ül-kül” yoluyla mecaz olarak, “hürriyetini kaybetmiş esir veya köle” anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla “fekkü rakabe”, esirlik bağıyla bağlanmış bir boynu, bir kimseyi esaretten kurtarıp hürriyete kavuşturmaktır. Bunun en basit misali köle azat etmek olup fazileti çoktur. Rasulullah (s.a.v): “Her kim bir mü’min köleyi azat ederse, Allah onun her uzvuna karşılık azat edenin bir uzvunu cehennem ateşinden azat eder. Hatta üreme uzvuna karşılık üreme uzvunu ateşten azat eder” buyurdular. (Buharî, Müslim, Tirmizi) Bir ferdi hürriyete kavuşturmak böyle büyük bir fazilet ve kahramanlık olunca bir toplumun hürriyetini kurtarmanın ne büyük bir kahramanlık olacağını unutmamalı. “Fekk-i rakabe”nin başka bir mânâsı daha vardır ki, o da, “her nefsin kurtuluşu kazancına bağlı olduğu için insanın iyi amelleri kazanarak kendisini cehennem azabından kurtarması” demektir.  

7 Beğavî tarafından nakledilen ‘İkrime’nin ve ayrıca Râzî’nin yorumu. Fekku rakabe ibaresi, alternatif olarak, “insanoğlunu boyunduruklarından kurtarmak” şeklinde de çevrilebilir (karş. 2:177, not 146). “Boyunduruk/zincir” terimi, burada, “kölelik” olarak tanımlanabilecek olan bütün tutsaklık ve sömürü -sosyal, ekonomik veya politik- biçimlerini kapsar.  

[5737] Lafzen: “boynu”. [5738] Zımnen: Bir köleyi daha özgürleştirerek, tüm kölelikleri ortadan kaldırmak için adım atmaktır. Bu bir özgürlük çağrısıdır. Bu çağrı yalnızca fiziki köleliği değil, sosyal, ekonomik ve siyasal türevleriyle birlikte mânevî köleliği de kaldırmaya yöneliktir. İkrime bunu “boynu günah zincirinden kurtarmak” olarak anlamıştır (Beğavî). Bu anlayış Rasulullah’ın “Ya Fatıma! Nefsini Allah’ın elinden satın al! Vallahi yarın senin için de bir şey yapamam!” türü uyarılarıyla da uyum arz etmektedir. Ebu Hanife’ye göre sadakanın en hayırlısı bir kişiyi özgürlüğüne kavuşturmaktır. Parantez içi ifademiz 17. âyete dayanmaktadır. Öncelik özgürlüktür, yeme içme bile sonra gelir.  

Ne mevcut Tevrat, ne de İncîller yabancı köle âzad edilmesinden bahsetmezler. Yahudi kölenin âzadı: KM, Çıkış 21,2-3; Tesniye 15,12-15 cümlelerinde geçer. Kur’ân-ı Kerîm ise bu konuda bir çok düzenlemeler yapıp çeşitli vesilelerle, çok yaygın biçimde kölelerin hürriyetlerine kavuşmasını sağlamıştır.  

6140 The difficult path of virtue is defined as the path of charity or unselfish love, and three specific instances are given for our understanding: viz. (1) freeing the bondman, (2) feeding the orphan, and (3) feeding the indigent down in the dust. As regards the bondman, we are to understand not only a reference to legal slavery, but many other kinds of slavery which flourish especially in advanced societies. There is political slavery, industrial slavery, and social slavery. There is the slavery of conventions, of ignorance, and of superstition. There is slavery to wealth or passions or power. The good man tries to liberate men and women from all kinds of slavery, often at great danger to himself. But he begins by first liberating himself. (R).