Bakara Sûresi 73. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/259-260.  

İsrailoğullarından birisi bir adamı öldürmüş ve o, bu olayın aydınlatılması için Hz. Musa’ya gitmişti. Ortada bir şahit olmadığından, katilin bulunması konusunda Hz. Musa da işin içinden çıkamamıştı. Allah, gerçeğin ortaya çıkmasını ve bunu öldürülen adamın dilinden açıklamayı murad etmişti. Bunun için de bir sığır kesmelerini ve kesilen sığırın bir parçasıyla maktule vurmalarını emretmişti. Emri alan İsrailoğulları; bu vecibeyi yerine getirerek bir sığır kesmiş ve kesilen sığırın bir parçasıyla ölen adama vurmuşlardı. Bunun üzerine ölen adam dile gelerek kendisini öldürenin Hz. Musa’ya gelen adam olduğunu söylemişti. Bu olayla; hem insanların kavrayamadığı Allah’ın yeniden yaratma konusundaki gücü somut bir örnekle gösterilmiş hem de çok büyük düşmanlıklara neden olabilecek bir olay aydınlığa kavuşmuştu.   

 Sığır kesme kıssası, daha ziyade İsrailoğullarından iki gencin, mirasına konmaları için amcalarını öldürmelerine bağlanır. Olay Hz. Musa’ya arzedilir. Hz. Musa bir türlü katilleri bulamaz ve Allah’a sığınır. O da bir sığır kesilmesini, onun bir parçasıyla ölüye vurulmasını, ölünün dirilip katili haber vereceğini bildirir. Netice de böyle olur. Âyetlerin zahiri de buna işaret eder. Ancak eski Mısırlıların ineğe tapmaları, bir ara yahudilerin de buzağıya tapmış olmaları, sığır kesilmesi hadisesinde başka hikmetlerin de bulunduğunu gösterir. «Bir parçasıyle ona vurun» buyurulup arkasından da Allah’ın ölüleri diriltmesinden bahsedilince, müfessirlerin çoğu bunu «kesilen ineğin bir parçası ile ölüye vurulmak suretiyle onun dirilmesi» şeklinde anlamışlardır. Bu takdirde olay bir mucizedir; Allah’ın kudreti ile ölü böyle bir sebep olmadan da dirilebilir. Dikkatleri daha ziyade çekmek için böyle bir merasim tertip edilmiş ve akabinde mucize gerçekleşmiştir.  

Biyokimyacılar, düvenin dokusundaki DNA'ları yaşlı dokulara transfer ederek onları gençleştirmeyi başararak bu ayetin anlattığı mucizevi olayı günümüzde bilimsel yöntemlerle gerçekleştirmişlerdir. Bak 4:82.  

1- Kesilen sığırın bir parçasıyla öldürülene vurun. 2- Kanıtlarını.  

(1)Rivâyete göre İsrâiloğulları, ineğini çok seven bir şahıstan, böyle bir ineği buldular ve derisi dolusunca altın karşılığında satın alıp kestiler. Bir uzvunu, kātilinin kim olduğu husûsunda münâkaşa ettikleri ölüye vurdular. Bunun üzerine ölü, damarlarından kanlar akar bir hâlde doğruldu. Ona: “Seni kim öldürdü?” dediler. O da: “Beni filanca öldürdü” dedi. (Nesefî, c. 1, 99)“Ey Benî İsrâil ve ey Benî Âdem! Kalb katılığı ve kasâvetinizle öyle bir Zât-ı zü’l-Celâl’in evâmirine (emirlerine)karşı itâatsizlik ediyorsunuz ve öyle bir Şems-i Sermedî’nin ziyâ-yı ma‘rifetine (O’nu ta‘rîf eden nûrlu delillere)gafletle gözlerinizi yumuyorsunuz ki, Mısır’ınızı Cennet sûretine çeviren Nîl-i Mübârek gibi koca nehirleri, âdî(basit), câmid (ruhsuz) taşların ağızlarından akıtıp mu‘cizât-ı kudretini (kudretinin mu‘cizelerini), şevâhid-i vahdâniyetini (birliğinin şâhidlerini) o koca nehirlerin kuvvet ve zuhûr (çıkış) ve ifâzaları (akmaları)derecesinde, kâinâtın kalbine ve zemînin (yeryüzünün) dimâğına vererek, cin ve insin kulûb ve ukūlüne(kalblerine ve akıllarına) isâle ediyor (akıtıyor). Hem hissiz, câmid bazı taşları böyle acîb bir tarzda mu‘cizât-ı kudretine mazhar etmesi; güneşin ziyâsı (ışığı) güneşi gösterdiği gibi, o Fâtır-ı zü’l-Celâl’i (celâl sâhibi yaratıcıyı) gösterdiği hâlde, nasıl O’nun o nûr-ı ma‘rifetine karşı kör olup görmüyorsunuz?” (Zülfikār, 25. Söz, 77)Münâfıklar hakkında, bakınız; (sahîfe 3, hâşiye 1)  

(*) Konuyla ilgili Muhammed Esed şöyle diyor; İdribûhu bi-ba‘dihâ tabiri, kelime anlamıyla: “onun bir kısmı ile ona vurun” diye çevrilebilir -ve bu karşılık, İsrailoğulları’na, kurban edilen sığırın etinden bir parça ile öldürülen adamın cesedine vurmaları emrinin verildiği, bunun üzerine adamın mucizevî olarak canlanıp katili gösterdiği gibi gülünç bir iddianın pek çok müfessir tarafından ileri sürülmesine neden olmuştur. Ne Kur’an, ne Hz. Peygamber’in herhangi bir sözü, hatta ne de Kitâb-ı Mukaddes, bu son derece hayalî izaha en ufak bir ruhsat vermez. Bu nedenle, söz konusu iddia kabul edilemez. İdribûhu’daki hû zamiri müzekker (eril) iken nefs ismi (ki burada “adam” diye çevrilmiştir) hakikatte müennes (dişil) isimdir: Buradan, idribûhu emrinin muhtemelen nefs’e işaret etmediği sonucu çıkar. Diğer yandan, darabe fiili (kelime anlamı “vurdu”) çok sık sembolik veya mecazî anlamda kullanılan bir fiildir. Mesela, darabe fi’l-ard (“yeryüzünde seyahat etti”), veya darabe’ş-şey’ bi’ş-şey’ (“bir şeyi diğer bir şey ile karıştırdı”), ya da darabe meselen (“benzetme yaptı” veya “bir kıssa anlattı” yahut “bir tasvir yaptı”) veya ‘alâ darbin vâhidin (“aynen uygulandı” veya “aynı şekilde”) veya duribet aleyhim ez-zilleh (“onlar aşağılanmaya uğradılar” veya “onlara aşağılanma uygulandı”) ve diğerleri gibi. Bütün bunları göz önüne alarak, yukarıdaki Kur’an paragrafında görülen idribûhu emrinin “ona” veya “buna uygula” diye çevrilmesinin daha uygun olacağı kanaatindeyim (bu şekildeki bir kullanım ile toplumsal sorumluluk prensibine atıf yapılmaktadır). Ba‘dıhâ’daki (“onun bir kısmı”) hâ müennes zamiri ise, öncesindeki en yakın müennes isim ile ilgilidir -yani, öldürülen nefis (kişi) ile veya üzerinde (fîhâ) toplumun anlaşmazlığa düştüğü cinayet olayının kendisi ile. Böylece, idribûhu bi-ba‘dihâ tabirinin en uygun karşılığı,“bu [prensib]i bu gibi [çözümlenmemiş cinayet olay]larından bazısına uygulayın” olmalıdır: Çünkü, açıktır ki, bilinmeyen şahıs veya şahıslar tarafından işlenen cinayetteki toplumsal sorumluluk prensibi, bu tür bütün durumlara değil, yalnızca bazılarına tatbik edilebilir. (M. Esed Ayet Açıklaması) … Yine M. İslamoğlu, Menar tefsiri sahibi olan R. Rıza’dan ilgili olayı şöyle naklediyor. Bu olay faili meçhul cinayetleri çözümlemek için uygulanan bir yöntemdir. Buna göre, bir cinayet suçu işlendiğinde kâtil tespit edilemez ve maktul de yerleşim birimine yakın bir yerde bulunursa, oranın halkından kim onların şeriatlarında tanımlandığı gibi gelir de kurban edilen ineğin üzerinde elini yıkarsa o cinayeti işlememiştir. Bunu yapmayan kimsenin kâtil olduğu ortaya çıkar. (Menâr, I-351). İdribuhu bi ba‘dıha benzeri deyimsel bir ibare Eski Ahid’de de geçer (Tesniye 21:1-9). [138] Buradaki “ölüyü diriltme” şu âyet ışığında anlaşılmalıdır: “Kim bir hayat kurtarırsa, bütün insanlığı kurtarmış gibi olur” (5:32). Yine “kısasta sizin için hayat vardır” âyetindeki “hayat” da bu anlamdadır. Âyet, kesin deliller olmadan herhangi birinin cinayet suçundan yargılanarak ölüme mahkûm edilmesinin önüne geçmeyi, ölüyü diriltmek olarak nitelendiriyor. Zira cezası ölüm olan bir yargılamada yanlışlık, telafisi imkânsız bir hatadır. Bu konu aşağıya metni alınan A. Vahhap En – Necar’ın eseri olan (قصص الانبياء) ile (تفسير المنار) ve (زهرة التفاسير) adlı eser ve tefsirlerde geçiyor. Ayrıca konuyla ilgili İsmail Yakıt’ın Meal Açıklaması da şöyledir: 54’’ … İsrailoğullarında faili meçhul cinayetlerde faili bulmak için bir yöntem/kural vardı. Katili ortaya çıkarmak için, önce bir sığır kesilir, şüpheli kişiler üzerine ellerini yıkamak suretiyle katili bilmediğine dair yemin ettirme yöntemi kullanılırdı. (Tevrat, Tesniye, 21/1-9). Katili bulmak için yapılan bu yöntemde şüphelinin telaşı, psikolojik davranışı, heyecanı vb. kendini ele verdirirdi. İslam hukukunda da “kasâme” adı verilen yönteme işaret vardır. (Bkz. A. Şener, C. Sofuoğlu ve M. Yıldırım’ın meâli) Ayette “Bu yöntemi uygularsanız bazı cinayetlerin faillerini bulabilirsiniz” iması vardır. Cinayetin engellenmesi veya hayatın korunması anlamına gelen güzel bir sembolik ifadedir. Böylece ferdi intikam olayları, kesin delile dayanmayan yanlış hukuki kararların önlenmesine işaret etmektedir. Burada ayrıca faili meçhul bir cinayetin failinin bulunmasıyla adeta ölü dirilmiş gibi olur yani vicdanlar rahatlar. ...والظاهر مما قدمنا أن ذلك العمل كان وسيلة عندهم للفصل في الدماء عند التنازع في القاتل إذا وجد القتيل قرب بلد ولم يعرف قاتله ؛ ليعرف الجاني من غيره ، فمن غسل يده وفعل ما رسم لذلك في الشريعة بريء من الدم ، ومن لم يفعل ثبتت عليه الجناية . ومعنى إحياء الموتى - على هذا - حفظ الدماء التي كانت عرضة لأن تسفك ، بسبب الخلاف في قتل تلك النفس ، أي يحييها بمثل هذه الأحكام ، وهذا الإحياء على حد قوله - تعالى ( ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا (تفسير المن Bkz.1- ( قصص القران ) للمرحوم استاذ عبدالوهاب النجار ) – 2- محمد رشيد ( تفسير المنار ) 3- محمد ابو زهرة ( زهرة التفاسير))  

[2] Kudretinin kemaline delâlet eden delilleri.  

54 D-r-b kökünden gelen darb kelimesi (ayette yadribû) her zaman “dövmek”, “vurmak” anlamında değildir. Aldığı harf-i cer ve/veya mef’ûlüne göre farklı anlamlara gelir: darabe bi= vurmak; darabe fi= seyahata çıkmak, dolaşmak; darabe ala= uygulamak; darabe meselen= örnek vermeye kalkmak vs… Ayette ise pek çok meâl ve tefsir, kurban etinden bir parçanın ölüye vurulmasıyla dirildiğini söyler. Bu tercüme Kur’an semantiğine uymaz. Öldürülen kişi için “nefs” kelimesi kullanılmıştır ve dişidir. “ha” zamiri gelmesi gerekirken “hu” zamiri gelmiştir. Gerçi Kur’an’da 3. şahıs zamirleri sıkıntılıdır. Kur’an’ın indiği dönemde toplumda farklı kullanımlar vardı. Gramer okulları zaten Hicret’ten iki asır sonra oluşturuldu. İsrailoğullarında faili meçhul cinayetlerde faili bulmak için bir yöntem/kural vardı. Katili ortaya çıkarmak için, önce bir sığır kesilir, şüpheli kişiler üzerine ellerini yıkamak suretiyle katili bilmediğine dair yemin ettirme yöntemi kullanılırdı. (Tevrat, Tesniye, 21/1-9). Katili bulmak için yapılan bu yöntemde şüphelinin telaşı, psikolojik davranışı, heyecanı vb. kendini ele verdirirdi. İslam hukukunda da “kasâme” adı verilen yönteme işaret vardır. (Bkz. A. Şener, C. Sofuoğlu ve M. Yıldırım’ın meâli) Ayette “Bu yöntemi uygularsanız bazı cinayetlerin faillerini bulabilirsiniz” iması vardır. 55 Cinayetin engellenmesi veya hayatın korunması anlamına gelen güzel bir sembolik ifadedir. Böylece ferdi intikam olayları, kesin delile dayanmayan yanlış hukuki kararların önlenmesine işaret etmektedir. Burada ayrıca faili meçhul bir cinayetin failinin bulunmasıyla adeta ölü dirilmiş gibi olur yani vicdanlar rahatlar.  

1 Bu âyette bahsedilen olayla ilgili bazı rivâyetler varsa da bu rivâyetler arasında pek tutarlılık olmadığı için bahse değer bulunmamış, olayın sadece Kur’an’da nakledildiği şekli ile yetinilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.  

57 İdribûhu bi-ba‘dihâ tabiri, kelime anlamıyla: “onun bir kısmı ile ona vur” diye çevrilebilir -ve bu karşılık, İsrailoğulları’na, kurban edilen sığırın etinden bir parça ile öldürülen adamın cesedine vurmaları emrinin verildiği, bunun üzerine adamın mucizevî olarak canlanıp katili gösterdiği gibi gülünç bir iddianın pek çok müfessir tarafından ileri sürülmesine neden olmuştur. Ne Kur’an, ne Hz. Peygamber’in herhangi bir sözü, hatta ne de Kitâb-ı Mukaddes, bu son derece hayalî izaha en ufak bir ruhsat vermez. Bu nedenle, sözkonusu iddia kabul edilemez. İdribûhu’daki hû zamiri müzekker (eril) iken nefs ismi (ki burada “adam” diye çevrilmiştir) hakikatte müennes (dişil) isimdir: Buradan, idribûhu emrinin muhtemelen nefs’e işaret etmediği sonucu çıkar. Diğer yandan, darabe fiili (kelime anlamı “vurdu”) çok sık sembolik veya mecazî anlamda kullanılan bir fiildir. Mesela, darabe fi’l-ard (“yeryüzünde seyahat etti”), veya darabe’ş-şey’ bi’ş-şey’ (“bir şeyi diğer bir şey ile karıştırdı”), ya da darabe meselen (“benzetme yaptı” veya “bir kıssa anlattı” yahut “bir tasvir yaptı”) veya ‘alâ darbin vâhidin (“aynen uygulandı” veya “aynı şekilde”) veya duribet aleyhim ez-zilleh (“onlar aşağılanmaya uğradılar” veya “onlara aşağılanma uygulandı”) ve diğerleri gibi. Bütün bunları gözönüne alarak, yukarıdaki Kur’an paragrafında görülen idribûhu emrinin “ona” veya “buna uygula” diye çevrilmesinin daha uygun olacağı kanaatindeyim (bu şekildeki bir kullanım ile toplumsal sorumluluk prensibine atıf yapılmaktadır). Ba‘dihâ’daki (“onun bir kısmı”) hâ müennes zamiri ise, öncesindeki en yakın müennes isim ile ilgilidir -yani, öldürülen nefis (kişi) ile veya üzerinde (fîhâ) toplumun anlaşmazlığa düştüğü cinayet olayının kendisi ile. Böylece, idribûhu bi-ba‘dihâ tabirinin en uygun karşılığı, “bu [prensib]i bu gibi [çözümlenmemiş cinayet olay]larından bazısına uygulayın” olmalıdır: Çünkü, açıktır ki, bilinmeyen şahıs veya şahıslar tarafından işlenen cinayetteki toplumsal sorumluluk prensibi, bu tür bütün durumlara değil, yalnızca bazılarına tatbik edilebilir.58 Lafzen, “Allah ölüye hayat verir ve size ayetlerini gösterir” (yani, O, iradesini bu tür mesajlar veya emirler vasıtasıyla gösterir). “O ölüye hayat verir” sembolik ifadesi, hayatların korunmasına işaret eder ve 5:32’dekine benzer bir muhteva taşır. Bu bağlamda, ister ferdî intikam olayları sonucu olsun, isterse yalnızca belirsiz bir şüpheye ve belki de haksızlığa yol açan ikinci dereceden delillere dayalı hatalı bir hukukî sürecin sonucu olsun, kan dökülmesine ve masum kişilerin öldürülmesine mani olmaya işaret eder (Menâr I, 351).  

[137] Bu anlamı Menâr sahibine borçluyum. R. Rıza bu âyet bağlamında şunları söyler: “Buradaki “darb” (vurma) konusunda birçok rivayet naklederler. Denilir ki, bu sözcükle kastedilen ineğin dili ya da buduyla yahut da kuyruğuyla öldürülen kişiye vurmaktır. Dediler ki: İsrâiloğulları ineğin parçasıyla vurdular, maktul dirildi ve “beni kardeşim, ya da yeğenim falanca veyahut da başka biri öldürdü” dedi. Âyet bununla ilgili bir metin bile değilken nasıl bunca ayrıntıyı verir? Daha önce de açıkladığımız gibi, bu olay faili meçhul cinayetleri çözümlemek için uygulanan bir yöntemdir. Buna göre, bir cinayet suçu işlendiğinde kâtil tesbit edilemez ve maktul de yerleşim birimine yakın bir yerde bulunursa, oranın halkından kim onların şeriatlarında tanımlandığı gibi (2:67, not 122) gelir de kurban edilen ineğin üzerinde elini yıkarsa o cinayeti işlememiştir. Bunu yapmayan kimsenin kâtil olduğu ortaya çıkar” (Menâr, I-351). İdribuhu bi ba‘dıha benzeri deyimsel bir ibare Eski Ahid’de de geçer (Tesniye 21:1-9). [138] Buradaki “ölüyü diriltme” şu âyet ışığında anlaşılmalıdır: “Kim bir hayat kurtarırsa, bütün insanlığı kurtarmış gibi olur” (5:32). Yine “kısasta sizin için hayat vardır” âyetindeki “hayat” da bu anlamdadır. Âyet, kesin deliller olmadan herhangi birinin cinayet suçundan yargılanarak ölüme mahkûm edilmesinin önüne geçmeyi, ölüyü diriltmek olarak nitelendiriyor. Zira cezası ölüm olan bir yargılamada yanlışlık, telafisi imkânsız bir hatadır.  

[1] Hazret-i Mûsâ'nın vahiy mûcibince ta'rîf iylediği bakarayı -ki sâlih bir adamın babasından kalma, ormanda kendi başına ve salma olarak büyümüşdi- ağır bahâ ile satun alub kesdiler ve Mûsâ'nın emri vechile onun bir parçasıyla maktûle urduklarında maktûl dirilüb ayağa kalkdı ve: birâdezâdem katl itdi didikden sonra yine düşüb öldi. Bu sûretle tahakkuk iden kâtil kısâsen i'dâm olundı. Ve mîrâsdan mahrûm kaldı.  

[*] Ölüden ayrılan parçanın onunla birleştirilmesi emredilmektedir. Yeniden dirilme, tekrar yaratılan kemiklerin birleştirilip et giydirilmesi şeklinde olacaktır. (Bkz. Bakara 2/259)  

(39) Kesilen ineğin bir parçasıyla, öldürülen kimseye vurun.(40) Âyette ayrıntı verilmemişse de, “Allah ölüleri böyle diriltir” sözü, ölünün dirilerek katilini haber vermiş olduğuna işaret etmektedir. Bu mucize, etrafımızda ve kendi üzerimizde sürekli olarak tekrarlanan mucizelerden farklı birşey değildir. Kesilmiş bir ineğin bir parçası bir ölüye hayat vermekten ne kadar uzak ise, canlı bedenlerinin başlangıcını teşkil eden ve onların canlanmasında rol alan şeyler de cansızları canlandırmaktan o kadar uzaktır. Bir tohum veya bir yumurta cansız olduğu gibi, onların canlanmasında rol oynuyor görünen ısı, ışık, su, hava, toprak gibi şeylerin tümü de cansızdır ve bir ölüyü canlandırma konusunda bir inek kemiğinden daha ileride değildir. Cansız tohumdan canlı ağaca, cansız yumurtadan canlı kuşa uzanan olaylar zinciri içinde hayatın nerede başladığı ve nasıl ortaya çıktığı ise, bütün akıllara ve bilime meydan okuyan bir mucizedir. Ve bu mucize, her an, her yerde, gözlerimiz önünde sayısız örnekleriyle devam eder, gider. İşte Allah, ölüleri böyle diriltir ve âyetlerini bize gösterir—akıl edelim diye.