Bakara Sûresi 34. Ayet Meali

İblis kelimesinin, şiddetli sıkıntıya, kedere uğramak anlamına gelen "iblâs" kelimesinden geldiği söylendiği gibi bu sözün Arapça olmayıp yabancı bir dilden Arapça'ya geçtiği de söylenmiştir (al-Müfredât, s. 59, Mecma'-ül-Beyan, c.1, s.35).  

Bu âyetteki Âdem’e saygı niyetiyle secde, Âdem’e, Âdemoğlu’na hizmeti kabul ederek Allah’a secde etme manasında da anlaşılabilir.  

5.Tefsirlerde ifade edildiğine göre burada kastedilen secde Hz. Adem`in önünde eğilmek şeklinde gerçekleştirilen bir selam secdesidir. Yüce Allah, halifelik görevi ile yarattığı insanın bu yönüyle meleklerden ve cinlerden üstün olduğunu bildirmek için meleklere ve cinlere Hz. Adem`e secde etmelerini emretmiştir. Bütün melekler bunu kabul ettiği halde İblis kendisinin daha üstün olması gerektiği düşüncesine kapılarak secde etmekten kaçınmıştır. Kendi kişisel düşüncesiyle Yüce Allah`ın ilahi hükmünü reddettiği ve bundan dolayı O`nun emrini yerine getirmekten kaçındığı için de kâfirlerden olmuştur.  

[Bu ayet, kâinattaki bütün yararlı yaratıklarla onlara müekkel olan meleklerin insanoğluna hizmet ettiğini, bir çeşit secdeye gittiğini bildirdiği gibi yılan, mikrop gibi şerli şeylerin ve onların binicileri olan şeytanların da insanoğlu demek olan Âdeme ram olmadıklarını, ona zarar verdiklerini hatırlatır.]  

[14] İblîs hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, I, 320-332.  

Bkz. 7/11, 17/61, 18/50, 20/116, 38/76“Âdem’e secde edin.” ifadesindeki “secde” emri, Âdem’in topraktan yaratılmış iskeletine/bedenine değil, Allah tarafından ona üflenen ruhadır. İnsan, kendisine Allah tarafından üflenen ruhla birlikte, anlama kabiliyeti, idrâk etme becerisi, şuur, kavramsal düşünme ve görebilme melekeleri ile donanmıştır. Ruh, maddeden yaratılmamıştır. Yani o, atomların bir araya gelmesiyle oluşmuş bir varlık değil, Allah’ın emriyle meydana gelen şuur sahibi bir kanundur. Böyle olunca da o, çözülmez ve iyonlaşmaya doğru gitmez. Ruhun varlığı Allah ile kaimdir. Allah şuurlu bir kanun olarak ruhu kendi kudretine dayamıştır. Nitekim Hicr 15/29 ve Sad 38/72 ayetlerinde Allah, insanın yaratılışından sonra meleklere hitaben; “Ona belirli bir biçim verip de ruhumdan üflediğim zaman ona secde edin!” buyurmuştur. Buradaki “Ruhumdan üflediğim zaman” ifadesinin hemen arkasından gelen “onun için secde edin” emri ile secde, üflenen ruha bağlanıyor. Buradan da anlıyoruz ki; secde emri, ruhun bu dünyaya geliş ve gidiş sürecindeki refakatçisi ve taşıyıcısı durumunda olan beden elbisesine değil, geçici süreliğine beden elbisesiyle bir araya gelen ruhadır. Yani secde; kendisine üflenen “İlahi Ruh” sayesinde yücelen, şuur sahibi insanadır.   

 Bundan sonra Hz. Âdem ve nesli, aslı cinlerden olup, sonra şeytanların başı olan İblis ve nesline uyup uymamakta sınanacaklardır.  

İblis (şeytan), meleklerden değil, cin taifesindendir. Bu husus Kehf Sûresi 50. âyet-i kerîmesinde bildirilmiştir. Şâyet iblîs (şeytan), meleklerden olsaydı, Allah Teâlâ’nın emrine karşı çıkarak, âsilik yapmazdı. Zira meleklerin Allah Teâlâ’nın emirlerine asla âsilik yapmayacakları ve kibre kapılmayacakları, Enbiyâ Sûresi 19 ve 27. âyet-i kerîmeleri ve Tahrîm Sûresi 6. âyet-i kerîmesi ile sabit iken, iblîsin kibirlenerek, Allah Teâlâ’nın emrine karşı geldiği ve isyan ettiği, Bakara Sûresi 34. âyet-i kerîmesi, A‘raf Sûresi 11, 12, 13, 16, 17 ve 18. âyet-i kerîmeleri, Hicr Sûresi 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38 ve 39. âyet-i kerîmeleri, Kehf Sûresi 50. âyet-i kerîmesi ve Tâhâ Sûresi 116. âyet-i kerîmesi ile sabittir.  

1- Ademi yarattığım için bana secde edin. 2- Şeytanın bir tür başka özelliğini ifade eden bir sıfattır. Şeytan-i racîm, İblis olarak anılmaktadır. 3- İblis, secde etmediği için kâfir olmadı; o, zaten kâfirdi; kâfir olduğu için secde etmedi. Bu nedenle “kâfir oldu” şeklinde yapılan çeviriler doğru değil.  

(2)Buradaki secde emri, Allah’a itâat, Âdem (as)’a selâm ve hürmet içindir. (İbn-i Kesîr, c. 1, 53)“Âdem’e melâikenin secde etmesi ve şeytanın etmemesi hâdisesiyle nev‘-i insana, semekten (balıktan) meleğe kadar ekser mevcûdât (varlıklar) musahhar (itâatkâr) olduğu gibi, yılandan şeytana kadar muzır (zararlı)mahlûkātın dahi ona itâat etmeyip düşmanlık ettiğini ifâde ediyor.” (Zülfikār, 25. Söz, 32)Ayrıca bakınız; (sahîfe 141, hâşiye 1; sahîfe 145, hâşiye 2; sahîfe 151, hâşiye 2; sahîfe 165, hâşiye 2; sahîfe 257, hâşiye 1; sahîfe 429, hâşiye 1)  

(*) Yüce Allah, halifelik görevi ile yarattığı insanın bu yönüyle meleklerden ve cinlerden üstün olduğunu bildirmek için meleklere ve cinlere Âdem için (onun saygın ve değerli bir konuma getirildiği için Allah’a) secde etmelerini emretmiştir. Bütün melekler bunu kabul ettiği halde İblis kendisinin daha üstün olması gerektiği düşüncesine kapılarak secde etmekten kaçınmıştır. Kendi kişisel düşüncesiyle Yüce Allah`ın Âdem’in hakikati ile ilgili ilahi hükmünü reddettiği ve bundan dolayı O`nun emrini yerine getirmekten kaçındığı için de kâfirlerden olmuştur. Yani buradaki kâfirden kasıt Âdem’in hakikatini ve saygınlığını inkâr edip kabullenmemektir, yoksa haşa Allah’ı veya ahireti inkâr etmek anlamında değildir. İblis’in anlamı ise: Şeytanca işler çeviren kimse, kötü kimse, düzenci ve yaratıcıya asi olan ruhani bir varlık. Yani kötülüğün sembolüdür. Burada (كان)’’ kâne’’ise (صار) ‘’sare’’yani ‘’oldu’’anlamındadır, deniliyor. Not: Hangi amaçla olursa olsun hiçbir surette yüce Allah’tan başkasına secde edilemez, çünkü Allah’tan başkasına secde etmek şirktir. Peki ilgili ayetlerle Âdem’in şahsına mı secde emri verilmiş, yoksa Âdem’i üstün bir varlık olarak yaratan Allah’a mı? İşte ne yazık ki gelenekselciler bunu Âdem’in şahsı için düşünmüşler, ama bu defa büyük bir sorunla karşılaştıkları için secde kelimesine iki anlam vermek, yani tevil etmek zorunda kalmışlardır. Oysa secdeye iki anlam vermek ve tevil cihetine gitmeye hiç gerek yoktur. Çünkü biri doğrudan, diğeri de durum ve hususiyet için, yani dolaylı olmak üzere iki (ل)’’lâm’’ vardır. Örneğin: (فاسجدوا لله)’’Allah’a secde edin’’ buradaki (الله)’’Allah’’ lafzı üzerindeki, (ل) cümleye doğrudan anlamını katmakta olduğundan secde emrinin gerekçesi anlaşılmıyor. Ama (فاسجدوا لادم)‘ ise, ‘’Onun için (Âdem’i üstün bir varlık olarak yarattığım için, zatım olan Allah’a) secde edin’’ şeklinde anlaşılır. Yani secde yaratılana değil, yaratanadır. Ayrıca meallerde ‘’Âdem’e secde edin’’ şeklindeki tercüme uygun değildir. Yani bu ayetin doğru anlamı: ‘’Âdem için secde edin’’ şeklindedir. Zaten yüce Allah’tan başkasına secde edilemeyeceğine göre bu vb. ayetlerde ‘’Âdem (Âdem’i üstün olarak yaratan Allah) için secde edin’’ şeklinde olur. Bu nedenle İblisin itirazı Allah’a secde için değil, bilakis, buradaki secde ile Âdem’in üstün bir varlık olarak değerlendirilmesinden dolayıdır. Çünkü Âdem’in üstün olarak yaratılışı için secde etseydi, onun saygınlığını ve üstünlüğünü de kabul etmiş olurdu. Yani sanki burada meleklere: şöyle bir mesaj verilmiştir: ‘’Değerli ve saygın bir varlık olarak Âdem’i yarattığım için haydi bana secde edin’’ buyurmuş. Zaten melekler de Allah’tan başkasına secde edilemeyeceğini bildiklerinden dolayı ‘’Ey Rabbimiz! Bize, senden başkasına mı secde etmemizi emrediyorsun?’’ şeklinde bir soru sormamışlardır. Hâlbuki Allah Âdem’i halife olarak seçeceğini söyleyince melekler bunun sebebini öğrenmek için soruyorlar. Eğer buradaki secde Âdem’in şahsına olsaydı mutlaka halifelik konusunda olduğu gibi burada da melekler secdenin gerekçesini de öğrenmek amacıyla yüce Allah’a bunun sebebini soracaklardı. Ama hiç sormadan meleklerin secdeye kapılmaları, bu secdenin Âdem’in yaratılışı için yüce Allah’a olduğunu göstermektedir. ثم اختلفوا بعد ذلك على ثلاثة أقوال: الأول: أن ذلك السجود كان لله تعالى وآدم عليه السلام كان كالقبلة ومن الناس من طعن في هذا القول ...الجواب لمن طعن في هذا القول أنه كما لا يجوز أن يقال صليت إلى القبلة جاز أن يقال صليت للقبلة والدليل عليه القرآن والشعر، أما القرآن فقوله تعالى: { أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمْسِ } [الإسراء: 78] والصلاة لله لا للدلوك. فإذا جاز ذلك فلم لا يجوز أن يقال صليت للقبلة مع أن الصلاة تكون لله تعالى لا للقبلة، وأما الشعر فقول حسان : أليس أول من صلى لقبلتكم وأعرف الناس بالقرآن والسنن : فقوله صلى لقبلتكم نص على المقصود. (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير) لتحليل التركيبي والدلالي لفعل السجود في القرآن الكريم : نعم ، السجود علىٰ الأعضاء السبعة منحصر بالله عزَّ وجلَّ ولا يجوز أن يكون لغير الله تعالىٰ حتّىٰ وان لم يكن بنحو التأليه ؛ لأنّه سيكون من قبيل تسوية العبد بخالقه ، وهو عين “الضلال حتّىٰ وان قصد بها الاحترام لما فيها من جعل المخلوق بمرتبة الخالق وتنزيل الخالق إلىٰ منزلة المخلوق... الرأي الثاني: إن سجود الملائكة كان لله تعالى، وإنما كان آدم قبلة لهم، كما يقال: صل للقبلة أي إليها. وقد أمر الله الملائكة بالتوجه إلى آدم في سجودهم تكريما له وتعظيما لشأنه وهو ما نسب إلى أبي علي الجبائي وأبي القاسم البلخي وجماعة ((٤) بحار الأنوار ١١: ١٤٠ / 6 باب سجود الملائكة ومعناه) وتقوم الفرضية التي نعمل على إثباتها على أنّ اللام في عُبيرة “سجد لـ” تحمل معنيين متمايزين حسب السياق: ففي “فاسجدوا لله”، تفيد اللام المباشرة، أي السجود المباشر لله سبحانه وتعالى؛ أما في عبارة “اسجدوا لآدم” فإنها لا تفيد أبداً السجود المباشر أمام آدم، أو تحت قدميه، أو السجود “له” بالمعنى الذي نفهمه الآن، بل تفيد السجود بشأن آدم أو بخصوصه. إن لللام هنا معنىً آخر بعيداً كل البعد عن المعنى الذي نفهمه في عربيتنا في طورها صميم من معاني اللام نجده مبثوثاً في آيات عديدة في القرآن الكريم:لنتأمل مدلول عبارة “قالوا للحق”، في سورة سبأ، الآية 43، “وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ”. فهو لا يعني أن الذين كفروا وجهوا حديثهم للحق وخاطبوه وقالوا له أنت سحر مبين؛ إذ إنّ اللام هنا ليست “لام المباشرة”، بل يعني أنهم قالوا عن الحق وبشأنه وبخصوصه إنه سحر. إنهم بلتأكيد يتحدثون عن الحق ولا يخاطبونه إذن فإن هناك لامين: لام المباشرة ولاماً أخرى، هي لام الشأن، أو لام الأجل، أو لام الخصوص،. وبهذا يكون المعنى المراد في قوله تعالى “اسجدوا لآدم” هو: اسجدوا بخصوص آدم، أي أنا ربكم وقد خلقت آدم، فاسجدوا لي لخلقي آدم - وبناء على كل ما تقدم يصبح آدم في عبارة “اسجدوا لآدم” ليس هو المسجود له، بمعنى المسجود تحت قدميه، بل هو المسجود لله عز وجل بشأنه وبخصوصه. وبالتالي فإن قولنا “سجد الملائكة لآدم” ليس إجابة عن“لِمَنْ سجد الملائكةبل هو إجابة عن“لماذا سجد الملائكة” فتكون تلك الإجابة سجدوا لأجل خلق الله آدمَ (القرآن لساناً وعربياً: الفهم الصحيح لسجود الملائكة عند خلق)) انظر: المحرر الوجيز (1/ 124)، وتفسير البحر المحيط) (1/ 302) وقال الشعبي: السجود كان لله تعالى...  

[5] İlm-i İlâhide kafirlerdendi. Yahut emr-i İlâhiyi kabih görmekle kâfirlerden oldu, demektir.  

23 “Âdem’e secde edin” ibaresi “Âdem için secde edin” şeklinde de tercüme edilebilir. O zaman “Âdem’den dolayı Allah’a secde edin” anlamı çıkar. Çünkü Kur’an’da secdenin iki anlamı vardır. Biri ibadet anlamında olup dindeki bildiğimiz secdedir. Diğeri ise, “itaat etmek, emrine amade olmak, üstünlüğünü kabul etmek” anlamındadır. Yani biri ibadet anlamında secdedir, diğeri de ta’zim etme, yüceltme anlamında secdedir. Kur’an bu iki anlamı da kullanır. Âdem’e yapılan secde bu ikinci anlamdadır. Bazı müfessirler, burada birinci anlamı kabul ederler. İslam’da Allah’tan başkasına secdenin şirk olduğunu bildikleri için burada asıl secde Allah’adır, Âdem ise kıbledir yorumunu yaparlar. Burada her iki tercüme de ayet metnine uygun gözükmektedir. Meleklere ve İblis’e secde emri doğrudan ibadet anlamında bir secde olsaydı, o zaman Âdem’le ilgili bu secdeler, secde ayetleri içinde değerlendirilirdi. Onun için Âdem’i yüceltme, ona itaat etme anlamında bir secde olduğu düşüncesi ağır basmaktadır. Zaten Âdem’in şahsında bütün insanlığın “halife” oluşu, meleklerin gıpta edişi ve İblis’in de haset edişi bu görüşü doğrular. Öte yandan, Kur’an’a göre meleklerin itaat etme anlamında insana/insan türüne iki defa secde ettikleri gibi; birincisi insana/insan türüne “Allah’ın ruhundan üfürmesi” metaforiyle verilen akıl ve idrak yeteneğinden sonra, ikincisi de “Âdem’e/insana isimler öğretilince” secde etmişlerdir. Buradan anlaşılan; bütün bu varlıkların, Allah’ın akıl ve bilimle donattığı insanın önünde secdeye/saygıya durmalarıdır. İnsanın emrine ve onun hizmetine verilmiş olmalarıdır. İblis her iki emirde de secde etmemiştir. Kur’an’da ibadet anlamında Allah’a yapılan secdelerin 7’si “tekvinî”, 7’si de “teklifî” anlamda olup cem’an 14 ayette geçer. Secdenin böyle iki anlamda olması, namaz ibadetinde de her rekatte iki defa secde edilmesinin sebebidir kanaatindeyim. (Geniş bilgi için bkz. Kur’an’ı Anlamak isimli kitabımızın ilgili kısmı). 24 Şeytanın atası olarak veya şeytanı temsil olarak belirtilir. Ancak Ragıp, “Belânın şiddeti karşısında ümidini kaybeden, ümitsiz olan veya umudunu kaybeden” olarak tanımlar. Kur’an’da Allah’la ilişkisinde İblis, Âdem veya insanoğluyla ilişkisinde ise şeytan olarak anılır. 25 “Nankörlerden oldu” şeklinde de çevirilebilir. İblis’in kâfir olması, çekindiği veya kibirlendiği için değildir. Yoksa her çekinen veya kibirlenen kâfir olur anlamı taşır. Onun kâfir oluşu Allah’a zulm isnat etmesinden dolayıdır. Yani Allah’a adaletli olmamakla ithamda bulunmasıdır. Zira o, “Ben ondan hayırlıyım. Onu topraktan beni ateşten yarattın” (A’râf, 7/12), aslında onun bana secde etmesi gerekiyor anlamında Allah’a cevr ve zulm ithamında bulunmasındandır. Ünlü müfessir Karafî’nin tespiti bu anlamda Kur’an semantiğine daha uygundur.  

(İblis, sözlükte çok aşırı karamsar olan, ümitsiz anlamına gelir. Aynı zamanda Allah’a isyan eden, insan soyuna boyun eğmemenin sembolik göstergesi olarak Hz. Âdem’e (a.s) secde etmeyi reddeden ve kıyamet gününe kadar insanları saptırmak için Allah’tan mühlet isteyen cinne verilen addır. Bu cinne şeytan da denir. O sadece kötü ve soyut bir güç değil, insan gibi belli bir kişiliğe sahip bir varlıktır. Genelde bilindiği gibi o bir melek değil, melekler gibi özel bir tür olan cinlerden biridir.)  

Buradaki hitabın meleklere yönelik olması ile İblis’in hariç tutulma durumu birbirine karıştırılmamalıdır. Zira Kehf 18:50’de belirtildiği üzere o, cinlerdendi. Ayrıca A‘râf 7:12’de “Âdem için (Allah’a) secde etme” emri meleklerden ayrı olarak doğrudan İblis’e hitaben de yer almaktadır. Ayetteki “İblis hariç” kısmını ayrı bir cümle olarak tercüme etmemizin sebebi Hicr 15:31 ve Sâd 38:74. ayetlerin başındaki kullanımlardır. Benzer mesajlar: A‘râf 7:11; Hicr 15:31; İsrâ 17:61; Kehf 18:50; Tâhâ 20:116; Sâd 38:74.  

1 Burada iblis’in Âdem’e secde etmesi emredilmemişse de (A’raf:12, Hicr: 32, Sâd: 75)’de emredilmektedir.2 Secde: Lügatte son derece tevazu ile alçalıp baş eğmektir ki, "kibr"in zıddıdır. Dînen de alnı yere koymaktır ki, ta’zîm ve itaat etmenin en yüksek şeklidir. Şeriata ait her secdede bir alçalma, ta’zim ve itaat vardır. Bunun için Allah’tan başkasına secde etmek dinî bakımdan küfürdür. Bununla beraber meleklerin Âdem’e secdesini; kendi hakikatleri ile uygun olarak düşünmek ve hilafet gereği Âdem’e ilâhî emirle bir hizmetçi olmak için fiilî bir tasdik olarak kabul etmek daha uygundur. Asıl mabud, yüce Allah’tır ve bu secde Âdem’e bir ibadet değildir.3 İblis: Pişmanlık duyup mahzun olmak ve ümidini kesmek demektir. Bundan dolayı “iblis” kelimesi bu şeytanlaşan varlığın ismi olmayıp, sıfatı olabilir.4 Âyetin son bölümü: “O ise, (secde etmekten) kaçındı, büyüklük tasladı ve zâten o, kâfirlerden idi.” diye de tercüme edilebilir. Buna göre; “Allah’ın emir ve yasaklarını beğenmeyenin” kâfirliğine, hükmedilir.  

25 İnsanın, kavramsal düşünme yeteneğinden dolayı, bu konuda meleklerden bile üstün olduğunu göstermek için.26 Kovulan Meleğin (the Fallen Angel) ismi ile ilgili bir açıklama için bkz. sure 7, not 10. Kur’an’da sıkça vurgulanan bu “isyan” olayı, bazı müfessirleri, İblis’in bir melek olamayacağı, çünkü meleklerin günah işleme özelliğine sahip olmadıkları kanaatine vardırmıştır: “Onlar kendilerini büyüklük duygusuna kaptırmazlar... ve kendilerine ne buyurmuşsa onu yaparlar” (16:49-50). Buna karşılık öteki müfessirler, Allah’ın meleklere emri ve İblis’in itaati reddetmesi ile ilgili Kur’ânî beyana işaretle bunun, sözkonusu emir sırasında İblis’in cennet sakinlerinden biri olduğunu kesinlikle gösterdiğini iddia ederler. O halde, İblis’in “isyan”ının tamamiyle sembolik bir anlama sahip bulunduğunu ve aslında Allah tarafından kendisine verilen özel bir fonksiyonun sonucu olduğunu söyleyebiliriz (bkz. 15:41, not 31).  

[66] Âdem’i “Âdemoğlu” olarak çevirimiz ve bu secdenin mahiyeti için bkz: 7:11, not 6 ve 7. [67] İblis, şeytanın ismi değil içine düştüğü açmazı en güzel bir biçimde ifade eden sıfatıdır. el-İblâs, “belanın şiddeti karşısında düş kırıklığına uğrayarak umutsuzluğa kapılmak” anlamına gelir (Râğıb). Kur’an’da kelime bu anlamda kullanılmıştır (6:44; 30:12, 49). Zira onu iblisleştiren, umutsuzluktur. Allah’la ilişkisinin anlatıldığı yerlerde İblis, Âdem’le ilişkisinin anlatıldığı yerlerde şeytan olarak anılır (şeytan için bkz: 81:25, not 21). Sözün özü: Allah’tan umut kesmek insanı iblisleştirir.  

(Aslında Kehf suresinin 50. ayetinde belirtildiği gibi İblis, cin tayfasından idi! ki bunların kafirleri de vardır; İblis melekler cinsinden olmadığı halde - hikmete binaen- onların arasında bulunuyordu. Meleklerin secdesine gelince; meleklerin secdesini, -hilafet gereği- Adem'e bir saygı, fakat aslında emrini yerine getirerek; bizzat Allah Teala'ya yapılan bir ibadet kabul etmek gerekir., görülüyor ki iblis; Rabbini inkar ettiği için değil, emrine itaat etmediği için kafir olmuştur ve suçunu kabul etmediği, tevbe ve Rabbinden bağışlanma dilemediği için de, ilahi huzurdan kovulmuştur. Buraya kadar İblis'in durumu anlatıldıktan sonra; Adem'in durumuna geçilecek ve aralarında ne kadar büyük fark olduğu belirtilecektir ki; Adem de bir itaatsizlikte bulunmuştur, fakat suçunu kabul ederek tevbe ettiği için Rabbinin bağışlanmasına mazhar olmuştur.)  

[1] Bu âyet-i kerîme 'ilmin şerefine delâlet ider. Çünki Cenâb-ı Hak Âdem'in şerefini melâikeye 'ilmiyle göstermiş ve isbât buyurmuşdur. Sonra melâikeye Âdem'e secde ile emir buyurulması 'ilmin ta'zîm ve tevkîre lâyık büyük bir fazîlet oldığını gösterir. Bu secde secde-i 'ibâdet değil secde-i ta'zîm idi.  

[*] "Kâfirlerden oldu" sözü, İblis'ten önce de bazı meleklerin kâfir olduklarını gösterir. Melek, elçi anlamındadır (Müfredât). Onlar Allah'ın, birçok konuda elçi olarak görevlendirdiği cinlerdir. Allah Teâlâ şöyle demiştir: "Cinleri ve insanları, sadece bana kulluk etsinler diye yarattım." (Zariyat 51/56) Şu âyet bunu açıkça anlatmaktadır: "Bir gün meleklere, 'Âdem'e secde edin!' dedik. İblis'in dışındakiler hemen secdeye kapandılar. O da o cinlerdendi ama Sahibinin (Rabbinin) emrinden çıktı." (Kehf 18/50) Bu âyeti doğru anlamak için: "Rabbinin emrinden çıkmayan cinler hangileriydi?" diye sormak gerekir. Bunun tek cevabı "melekler" olur. O zaman, meleklerin cinlerden olmadığı, sorumsuz varlıklar olduğu ve günah işleyemeyeceği şeklindeki algı yönetiminin önü kesilir. Burada emirden çıkan meleğin adı İblis'tir. İblis, meleklerden olmasaydı secdeden sorumlu tutulamazdı. Âyete göre secde etmemesinin tek sebebi kendini büyük görüp direnmesidir. Bu suçu hangi melek işlese aynı cezaya çarptırılır. İlgili âyetler şöyledir: "Mesih, Allah'a kul olmaktan geri durmaz. Mukarreb (Allah'a akın) melekler de öyledir. Kim O'na kulluktan geri durur da büyüklük taslarsa (bilmeli ki) Allah, onların hepsini huzuruna toplayacaktır. İnanıp güvenen ve iyi işler yapanlara hem ücretlerini tastamam verecek hem de ikramda bulunacaktır. Kul olmayı kendine yakıştıramayıp büyüklük taslayanları da acıklı bir azaba çarptıracaktır. Onlar, kendileri için Allah ile aralarına girecek ne bir dost (veli) ne de yardımcı bulacaklardır." (Nisa 4/172-173)  

(21) Secde emri, Hz. Âdem’in şahsında, insan nesline verilmiş olan yetenek ve görevlerin büyüklüğünü ve bu özellikleriyle insanın diğer bütün varlıklardan üstün bir duruma erişmeye aday bulunduğunu göstermektedir.(22) Veya “O zaten kâfirlerden idi.” Kehf Sûresinde geçeceği gibi, İblis, cinlerden idi. Bk. 18:50.  

49 The Arabic may also be translated: "They bowed down, except Iblis.” In that case Ibl i s (Satan) would be one of the angels. But the theory of fallen angels is not accepted in Muslim theology. In 18:50 , Iblis is spoken of as a Jinn. We shall discuss later the meaning of this word. (R). ( Cf. n.2392, n. 2393, and n. 929).