Bakara Sûresi 213. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 10/19.  

Ayette geçen “İnsanlar tek bir ümmetti/milletti” ifadesi; insanlığın ortak bir kaynaktan geldiğini belirtiyor. Zaman geçtikçe bu ortak kaynaktan çoğalan insanlar, farklı yerlerde yaşamaya yöneldiler. Yaşadıkları yerin coğrafi özelliklerine ve iklim şartlarına göre hayat standartları gelişti, yerel ve bölgesel kültürler oluştu. Bununla birlikte insanlar arasındaki düşünceler farklılaştı, birbiriyle çelişen görüşler ve doktrinler ortaya çıkmaya başladı. Buradan da farklı yaşam tarzları ile çeşitli inanç sistemleri doğdu. Bütün bu oluşumlar, insanların arasından peygamberlerin çıkmasını ve bu peygamberlere ilahi kitapların inmesini gerekli kıldı.   

 Bütün insanlık başlangıç itibariyle bir tek ümmet idi. Hz. Âdem’den çoğalmıştı. Zamanla ihtilafa düştüler. Peygamberler insanlar arasında beliren anlaşmazlıkları gidermek için gönderildi.  

Bak 57:22-23.  

1- Hak edeni, dileyeni; doğru yolu bulma çabasında olanı. Bu terkip, Allah, doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı doğru yola iletir demektir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey elde etmek çabasında olanı” anlamına da gelmektedir.  

(*) Kur’an, insanlığın başlangıçtaki durumunu tasvir etmek için ummeten vahideten (bir tek topluluk) ifadesini kullanırken, ilk bakışta sanılacağı gibi, insanlık tarihinin şafağındaki efsanevî “altın çağ” düşüncesini dile getirmemektedir. Bu ayette kasdedilen şey, insanın saf zihinsel durumunun ve o ilk çağlarda içinde yaşadığı basit sosyal düzenin karakteristiği olan, içgüdüsel kavrayışların ve eğilimlerin nisbî homojenliğinden başka bir şey değildir. Bu homojenlik, beşer toplumunun mensupları arasındaki bilinçli bir uzlaşmadan çok, zihinsel ve duyusal farklılaşmanın eksikliğine dayandığından, insanın daha sonra kaydettiği tekâmül derecesi karşısında çözülmeye mahkûm idi. İnsanın düşünce hayatı daha da karmaşık/zengin hale gelirken duyusal kapasitesi ve bireysel ihtiyaçları da daha fazla farklılaştı; düşünce ve menfaat çatışmaları öne çıkmaya başladı ve insanlık, hayat görüşü ve ahlakî değerleri açısından “bir tek topluluk” olmaktan çıktı: işte ilahî rehberlik bu aşamada zorunlu hale geldi…(M. Esed. Meal Açıklaması) Bu ayet, insanlığın başlangıçta bir popülasyon/topluluk halinde yaşamakta olduğunu, aralarında ihtilaf çıktığına göre, akıl ve idrak sahibi olduklarını, peygamberlerin bu anlaşmazlıkları çözmek için vahiyle desteklenerek gönderildiğini, dolayısıyla ilk vahyi alan veya ilk peygamber kabul edilen Hz. Âdem’den önce var olduklarını bize gösteriyor. Bilimsel kavramlarla ifade etmek istersek; insanoğlu, milyonlarca yıl devam eden gelişiminde, insan olmadan önce, “Homo erektus”, “Homo habilis”, “Homo sapiens”, “Homo sapiens-sapiens” dönemlerinden geçmiştir. Âdem ise modern insan olarak sapiens-sapiens’tir… (İ. Yakıt Meal Açıklaması) Not: Daha önce ilkel bir hayat sürdüren, kanunsuz, hukuksuz yaşayan, ilahi mesajları tebliğ eden peygamberlerin de henüz gönderilmediği için hiçbir kimsenin mü’min, muvahhid, kafir veya müşrik sayılamayacağı zamanlarda insanlar bir tek topluluk idi. Bu nedenle ayetin ikinci cümlesinde buyurulduğu gibi ‘’Sonra Allah, (onlara doğru yolu göstermek üzere) müjdeci ve uyarıcı olarak peygamberler gönderdi;‘’ şeklindeki ifadeden de anlaşılıyor ki peygamberler gönderilmeden önce de yeryüzünde toplum halinde yaşayan insanlar var idi. Mademki peygamberler sonra gönderilmiş, Hz. Âdem de ilk halife ve ilk peygamberdir, o zaman ondan önce de toplum halinde yaşayan beşer türünün mevcudiyeti söz konusudur. Yani Hz. Âdem ilk beşer değildir, ama ilahi vahye mazhar olan, yaptıklarından بن شعيب قال : سألت أبا عبد الله “عليه السلام” عن هذه الآية “كان الناس أمة واحدة” قال : قبل آدم وبعد نوح ضُلالاً فبدا لله فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين (العياشي 1 : 104. التوحيد للصدوق 277، والخصال للصدوق 652. والحافظ رجب البرسي، مشارق أنوار اليقين (60)) أو: الجنس كانوا أمة واحدة في خلوهم عن الشرائع لا أمر عليهم ولا نهي. (البحر المحيط) .وترى (أُمَّةً واحِدَةً) هنا ـ بالنسبة للناس ككلّ ـ هي أمة الهداية ، أنهم كلهم كانوا على هدى قبل بعث النبيين؟ وهذه مستحيلة في نفس الذات ، فان مختلف الأهواء والرغبات الإنسانية هي أسس عوامل الاختلافات الشاسعة بين الناس! وحين لم تجمع الناس ـ ولن يجتمعوا ـ على هدى بدعوات الرسل ، فكيف تجتمع ـ إذا ـ دون دعوة رسالية -- وحتى قبل الدعوات الرسالية ، ليس الناس كلهم كفارا بمبدإ الفطرة والعقلية الإنسانية فلم يكونوا ـ إذا ـ لا مهتدين ولا كفارا ، بل «كانوا ضلالا لا مؤمنين ولا كافرين ولا مشركين» (١) حيث الدعوات الرسالية هي التي تخلق هذه الأمم الخ (الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن والسنّة - ج ٣) . وقيل المراد الإخبار عن الناس الذين هم الجنس كله أنهم كانوا أمة واحدة في خلوّهم عن الشرائع، وجهلهم بالحقائق، لولا أن الله مَنَّ عليهم بإرسال الرسل، (فتح القدير). وتحتمل الآية معنى سابعاً وهو أن يخبر عن الناس الذين هم الجنس كله أنهم أمة واحدة في خلوهم عن الشرائع وجهلهم بالحقائق. لولا منّ الله عليهم وتفضله بالرسل إليهم، فــ{كان} على هذا الثبوت لا تختص بالمضي فقط، (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) .وعلى هذا تكون الفاء في قوله تعالى: (فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ) للترتيب والتعقيب في موضعها من غير حاجة إلى التقدير الخ (زهرة التفاسير) أما الرأى الثالث فقد قرره الإِمام القرطبى بقوله: ويحتمل أن تكون "كان" للثبوت، والمراد الإِخبار عن الناس الذين هم الجنس كله أنهم أمة واحدة فى خلوهم عن الشرائع، وجهلهم بالحقائق، لولا مَنُّ الله عليهم وتفضله بالرسل إليهم. فلا يختص "كان" على هذا التأويل بالمضى فقط، بل معناه معنى قوله: { وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً } وهذا الرأى قد اختاره الأستاذ الإِمام محمد عبده في تفسيره للآية الكريمة ووافقه عليه بعض العلماء الذين كتبوا فى تفسير هذه الآية (الوسيط في تفسير القرآن الكريم)  

140 Abdullah İbn Mes’ud kıraatında burada vurgu için söylenmiş “ihtelefû” (Ayrılığa düştüler) telaffuzu da vardır. Hemen hemen bütün müfessirler, anlam akışı içinde bu telaffuzun varlığını kabul ederler. Bu ayet, insanlığın başlangıçta bir popülasyon/topluluk halinde yaşamakta olduğunu, aralarında ihtilaf çıktığına göre, akıl ve idrak sahibi olduklarını, peygamberlerin bu anlaşmazlıkları çözmek için vahiyle desteklenerek gönderildiğini, dolayısıyla ilk vahyi alan veya ilk peygamber kabul edilen Hz. Âdem’den önce var olduklarını bize gösteriyor. Bilimsel kavramlarla ifade etmek istersek; insanoğlu, milyonlarca yıl devam eden gelişiminde, insan olmadan önce, “Homo erektus”, “Homo habilis”, “Homo sapiens”, “Homo sapiens-sapiens” dönemlerinden geçmiştir. Âdem ise modern insan olarak sapiens-sapiens’tir. Nitekim Kur’an’da “İnsan, henüz anılmaya değer bir şey değil iken, üzerinden uzun bir zaman geçmemiş midir? (İnsan, 76/1) denmektedir. Buradan insanlığın oluşumunun çok uzun zaman içinde olduğunu anlıyoruz.  

Benzer mesajlar: Yûnus 10:19; Enbiyâ 21:92; Mü’minûn 23:52.,Benzer mesajlar: Bakara 2:213; Nisâ 4:164-165; En‘âm 6:48; Kehf 18:56.,Bu ayet “nebilere (peygamberlere) kitap verilmediği” şeklindeki anlayışın yanlışlığının delillerindendir. Benzer mesajlar: İsrâ 17:55; Meryem 19:30.,Benzer mesajlar: Âl-i İmrân 3:19; Yûnus 10:93; Şûrâ 42:14; Câsiye 45:17; Beyyine 98:4.,Benzer mesajlar: Bakara 2:142, 272; En‘âm 6:88; Yûnus 10:25; Ra‘d 13:27; İbrâhîm 14:4; Nahl 16:93; Hacc 22:16; Nûr 24:35, 46; Kasas 28:56; Fâtır 35:8; Zümer 39:23; Şûrâ 42:13; Müddessir 74:31.  

1 Ümmet: Herhangi bir insan grubuna uyan veya uyması istenen insan topluluğudur. Yani; “bir önderin etrafında güçlü bir birlik içerisinde toplanan, belirli bir gaye için düzenli bir şekilde çalışan ve sonuçta da çeşitli insan sınıfları ve grupları üzerine hâkim olan, insan toplumu” demektir. Cemaatlere göre ümmet, kişilere göre önder gibidir. Buna göre ümmet, hâkim bir milletin fertlerinden oluşan, sosyal bir toplumdur. Müslümanlara ümmet denilebilmesi için bu şartların yerine getirilmesi gerekir. Bk. (Âlu İmrân: 104, Hûd: 8, Mü’minun: 52, Zuhruf: 22) 2 Peygamber: Haber getiren kişi, Allahu Teâlâ’nın kullarına emir ve yasaklarını bildirmek ve onlara hakkı, doğruyu ve yanlışı açıklamak üzere seçip görevlendirdiği ilahî elçi demektir. Arapçası “nebi” (çoğulu: enbiya), bazan da “resul” (çoğulu: rusul)’dür. “Nebi”, Arapça bir kelime olup, “haber verici” anlamına gelir. Bazı dilciler de “nebi” kelimesinin “yükseltilmiş” manasında olan “nübüvvet” kelimesinden geldiğini ileri sürerler. “Rasul”, gönderilen kimse, haberci, elçi anlamına gelmektedir. Allah (c.c) tarafından, insanları irşat edip onları doğru yola yöneltmek için gönderilmiş olduklarından, peygamberlere, “Rasul” denmiştir. Peygamberlere, Allah’tan vahiy aldıkları için “nebi”; aldıkları haberleri insanlara bildirdikleri için de “rasul” denir. “Rasul” kelimesi, lügat manası bakımından “nebi” kelimesinden daha geniş ve şümullüdür. Bu görüşte olanlara göre, kendisine ilâhî kitap ve müstakil şerîat verilen peygamberler “rasul” diye anılırlar. Bu bakımdan, her rasul aynı zamanda bir nebidir. Fakat her nebî, rasul değildir. Allah, her topluma mutlaka Peygamber göndermiştir. Peygamberimizin bir sahih hadisinde, “yüz yirmi dört bin” gibi bir sayıdan bahsedilmiş ise de bu, “çokluktan kinâye” olabilir. Kur’an’da yalnız 25 Peygamberin ismi zikredilir. Bunlar da; Âdem, İdris, Nûh, Hûd, Sâlih, Lût, İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, Yûsuf, Şuayb, Mûsa, Hârûn, Davud, Süleyman, Eyyub, Zü’l-Kifl, Yünus, İlyas, Elyesa, Zekeriyya, Yahya, İsâ ve Muhammed (a.s)’dır. Lokman ve Zü’l-Karneyn’in Peygamber olma ihtimâli varsa da Üzeyr için böyle bir ihtimâl söz konusu değildir. Bk. (Secde: 3, Tevbe: 30, İsrâ: 15, Kasas: 46, Fâtır: 24, Yasin: 36) 3 Bu âyetten, bütün Peygamberlere Kitap yani vahiy gönderildiği, fakat bunların kendi aralarında muhtelif oldukları anlaşılmaktadır. Bu kitaplardan Kur’an’da adı geçenler; Tevrât, Zebûr, İncil ve Kur’an’dır. Bk. (Mâide: 5 ve dipnotları)  

197 Kur’an, insanlığın başlangıçtaki durumunu tasvir etmek için ummeten vahideten (bir tek topluluk) ifadesini kullanırken, ilk bakışta sanılacağı gibi, insanlık tarihinin şafağındaki efsanevî “altın çağ” düşüncesini dile getirmemektedir. Bu ayette kasdedilen şey, insanın saf zihinsel durumunun ve o ilk çağlarda içinde yaşadığı basit sosyal düzenin karakteristiği olan, içgüdüsel kavrayışların ve eğilimlerin nisbî homojenliğinden başka bir şey değildir. Bu homojenlik, beşer toplumunun mensupları arasındaki bilinçli bir uzlaşmadan çok, zihinsel ve duyusal farklılaşmanın eksikliğine dayandığından, insanın daha sonra kaydettiği tekamül derecesi karşısında çözülmeye mahkum idi. İnsanın düşünce hayatı daha da karmaşık/zengin hale gelirken duyusal kapasitesi ve bireysel ihtiyaçları da daha fazla farklılaştı; düşünce ve menfaat çatışmaları öne çıkmaya başladı ve insanlık, hayat görüşü ve ahlakî değerleri açısından “bir tek topluluk” olmaktan çıktı: işte ilahî rehberlik bu aşamada zorunlu hale geldi. (Unutulmamalıdır ki el-kitâb, burada -Kur’an’ın başka birçok yerinde olduğu gibi- herhangi bir özel metni değil, bu şekildeki ilahî vahyi temsil etmektedir.) Yukarıdaki Kur’an pasajının bu şekilde yorumlanması, ünlü sahâbî Abdullah b. Mes‘ûd’un onu, “Bütün insanlık tek bir topluluktu, sonra farklılaşmaya başladılar (fe’htelefû) -bunun üzerine Allah... peygamberler gönderdi” şeklinde okuması gerçeğiyle de teyid edilmektedir. İbni Mes‘ûd’un burada vurguladığı fe’htelefû kelimesi Kur’an’ın genel olarak kabul edilen metninde yer almadığı halde, hemen hemen bütün müfessirler onun bu anlam akışı içinde mevcut olduğu görüşündedirler.198 Yahut; “Allah, dilediğini dosdoğru yola iletir”. Bu surenin 253. ayetinin ikinci kısmında tebarüz ettirildiği gibi, insanın zihnî ayrılıklara yatkınlığı, tarihin bir arızası/tesadüfü değil, tersine, insan tabiatının Allah’ın muradı gereği olan bütünleyici bir parçasıdır: “Kendi iradesiyle” sözleriyle kasdedilen de, bu tabii durumdur. “Aralarındaki kıskançlıktan dolayı” ifadesinin açıklaması için bkz. 23:53 ve ilgili not 30.  

[406] Parantez içi ibare için bkz: Zemahşerî ve Râzî.  

(Bu Ayet-i kerime insanlığın yeryüzüne geldiği ilk andan Hz. Muhammed s.a.s.’in gönderilişine kadar geçen insanlık tarihinin bir özeti olmaktadır.) (Ey peygamberlerinin etrafında kenetlenen son İslam kervanının nüvesini teşkil eden müminler bilmeniz gerekir ki, hakk'ın galebesi için çıktığınız bu yolda, çok eziyet ve zahmetler ile karşılaşacaksınız... Siz de diğer peygamberlerin maiyetinde bulunan iman edenler gibi, Rabbiniz tarafından imtihana tabi tutulacaksınız.)  

İnsanlar dünyaya geldikleri ilk andan itibaren dinsiz ve toplumsuz yaşamış değildirler. Allah insan toplumlarını irşad edecek peygamberler ve kitaplar göndermiş, fakat zamanın geçmesiyle insanlar ihtilâfa düşünce yeni peygamberler görevlendirmiştir. Neticede, çeşitli milletlere anlatılan hakikat tekrar anlaşılmaz olunca, bütün milletlere, bütün insanlığa hakkı anlatacak, hepsini “müşterek hak söze” (Ali İmran, 64) dâvet edecek son Peygamberin zuhur ettiğini bu âyet bildirmektedir.  

[1] Âyete göre Âdem aleyhisselamdan beri her nebîye kitap verilmiştir. [2] Kitabı okuyanlardan kimi kendini düzeltir, kimi de bile bile yanlışlara sarılır. Bu da ayrılıklara sebep olur.