Bakara Sûresi 177. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/285; 3/92; 4/136; 13/20; 22/37; 41/7; 76/8-9.  

177.Abdurrezzak`ın Ma`mer`den rivayet ettiğine göre yahudiler ibadetlerinde batı, hıristiyanlar da doğu tarafına yöneliyorlardı. Yüce Allah da bu ayeti kerimeyi indirdi.  

“Gerçek iyilik”; insanların yüzlerini Doğu’ya (Beyt-i Makdis’e) ya da Batı’ya (Kâbe tarafına veya herhangi bir yöne) çevirmesi değildir. Başka bir deyimle, “İyilik” demek olan “Birr”in gayesi; pratik hayatta uygulanması ve makes bulması (yansıması) gereken davranışlardan soyutlanmış, birtakım iyilik sağlamaz ve hayır üretmez kuru ibadet görüntüleri değildir. Tersine “İyilik” gerek birey gerekse de toplum vicdanında etkisini gösteren bir vakıa olup, bireysel ve sosyal hayatta da karşılığını bulan somut davranışlardır. Kısaca; “Özneye faydalı olma” durumudur. Yüzleri Doğu’ya ya da Batı’ya çevirmekse bu büyük gerçeği göz ardı ettiremez.  

1- Hayır, iyilik, bağış, itaat, doğruluk, adalet, gerçeklik, erdem, sevgi. 2- “İbnu's-sebili,” “yol oğlu” demektir. Bu bir deyimdir. Bu deyime, “yolda kalanlar” olarak anlam verilmesi doğru değildir. Zira sebil, üzerinde yürünen/gidilen “yol” demek değildir. Sebil, “iki yol”dan birini seçmek anlamında “tercih edilen yol” demektir. Yani, Hakk veya Batıl yoldan “birinin tercih edilmesi” anlamına gelmektedir. Bu nedenle doğru anlam, “yolda kalanlar” değil, bütün zamanını “Allah yolunda” çalışmaya ayırmış ve bundan dolayı yardıma muhtaç olmuş olanlar anlamıdır. Diğer bir anlamı da yaptığı bir şey imkânsızlık nedeni ile yarım kalan kimselerdir. 3- Boyunduruk altında bulunan kimseye, özgürlüğüne kavuşmasını sağlamak için yardım etmek. Rekâbe, boyun demektir; boyunduruk altında bulunan kimseler için de kullanılan bir sözcüktür. Sözcük olarak; gözetlenmek, gözetlemek, korumak, korunmak anlamlarına gelmektedir.  

(1)Bu âyet-i kerîme ehl-i kitab hakkında nâzil olmuştur. Çünki hristiyanların kıblesi (Kudüs’teki) Beyt-i Makdis’in (Mescid-i Aksâ’nın) doğusu, yahudilerin kıblesi ise batısıdır. Bunlardan her biri kendi kıblelerine dönmenin daha hayırlı olacağını iddiâ ederler. (Nesefî, c. 1, 147)  

(*) İnfak etmek yani paylaşmak, vermek, sadece zahiri bir boyut taşımaz. İnsanoğlu, sahip olduğu, daha doğrusu sahip olduğunu sandığı malından, servetinden, kazancından, sağlığından, dostluğundan yani her ne veriyorsa, inançla ve erdemle verdiği zaman infak edilen her ne ise, metafizik bir boyut kazanır. Sahip olmanın gerçek adıdır infak. Ötelere doğru adım atmak, Ahiret âlemine önceden hazırlanmış azıklar göndermektir. Raqabe (رقبة) kelimesi klasik kölelik kavramını da içine alan bir kelimedir. Raqabe (رقبة) kelimesi, kişinin hürriyetini kısıtlayan, bütün boyunduruk altına alma işlemlerini de içeren ve bugün kredi borcunu ödeyemeyen ya da icrada olan bu nedenle hapse giren ve kurtulmayı bekleyen ve hatta Dünyanın herhangi bir yerinde baskı altındaki bütün insanları ifade etmektedir. Başka çeşit bir kölelik türü de zorunlu işçiliktir. Bu türde insanlar istekleri dışında zorla, özgürlükleri elinden alınarak çalıştırılır. Bunun en tipik örneği kaçak işçi çalıştırmak ve fuhuş ticaretidir. Bu tip kölelik ise günümüzde Meksika, Tayland, Kamboçya, Brezilya gibi ülkelerde yaygındır. Diğer bir kölelik türü ise istek dışı evliliklerdir. Bu evlilikte eşlerden biri veya her ikisi istekleri dışında evlendirilmektedir. Bu da bizim ülkemiz dahil birçok ülkede yaygındır. Abd (عبد) kelimesi ise, kul, köle, hizmetçi gibi anlamlara gelir. Kur’an’da birçok ayette Allah’tan başkasına abd yani kul, köle olmak yasaklanmıştır. (Hud sûresi-2. ayet olan ‘’… Ki, Allah’tan başkasına kulluk (kölelik) etmeyesiniz: (Ey Resulüm! De ki) Şüphesiz ben, O’nun tarafından size (görevlendirilmiş) bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim, şeklindeki ayet buna bir örnektir. Böylece Kur’an köleliğin her çeşidini yasaklamıştır. Hiçbir ayette sadece abd, yani gerçek anlamda kul, köle azat etmek emredilmemiştir. Ragabe, ifadesiyle de yukarıda zikredilen modern köleliğin her türlüsünü ortadan kaldırılmayı da emretmiştir. Ayetin başındaki hitap ise genel olup herkesi kapsar ...(الله اعلم) وقال بعضُهُم: هو خطابٌ للكلّ؛ لأنَّه لما حُوِّلت القبلةُ، حَصَلَ للمؤمنينَ الاغتباطُ بهذه القِبْلة، وحَصَلَ منْهم التشديدُ في هذه القِبْلَة؛ حتَّى ظنُّوا أنَّه الغرضُ الأكْبَر في الدِّين، فبعثهم الله تعالى بهذا الخِطَاب استيفاءَ جميع الطاعات والعبادات، ولَيْسَ البرَّ بأنْ تولُّوا وجوهَكُم شَرْقاً وغرباً، وإِنَّمَا البِرُّ كَيْتَ، وكَيْتَ، وكَيْتَ، فكأنَّه تبارك وتعالى قال: ليْس البرُّ المطلوبُ هو أمْرَ القِبْلة، بل البِرُّ المطلوبُ هذه الخصالُ الَّتي عدَّدتُّها.( اللباب في علوم الكتاب) وقيل الخطاب عام لهم وللمسلمين، أي ليس البر مقصوراً بأمر القبلة، أو ليس البر العظيم الذي يحسن أن تذهلوا بشأنه عن غيره أمرها القول الثاني: أن الضمير يرجع إلى الإيتاء كأنه قيل: يعطي ويحب الإعطاء رغبة في ثواب الله (مفاتيح الغيب ، التفسير الكبير).  

[1] Yahut iyilik yapan odur ki veya iyilik sahibi demektir.[2] Yahut rıza-i bâri, muhabbet i bâri uğrunda.[3] Yahut darlık, kıtlık vakitlerinde,[4] Dinde, hakka uymakta, hayrı istemekte.  

110 İbnu’s-sebîl: Yol oğlu/çocuğu demektir. Yolda kalanlar için söylenir. Sefere çıkmış, parasızlıktan veya başka bir sebeple dönememiş olanlar anlamındadır. M. Esed, meâlinin dipnotunda, geçici veya sürekli olarak evine dönemeyenleri, mesela siyasi sürgünleri ve mültecileri de bu kapsamda yorumlar ki doğrudur. 111 Boyun borcundan kurtulması yani hürriyetine kavuşması için. 112 “Kâme” fiili doğru, dik, yerli yerince vb. anlamlara gelir. Bir işe izafeten gelmişse, onun hakkını vererek yapmak anlamındadır. Nitekim Arapçada aynı kökten gelen “mustakim” kelimesi, dosdoğru, en doğru demektir. Bundan dolayı “İkâme’s-salat” için namazı dosdoğru kılmak demek, hakkını vererek kılmak demektir. Tercümemizin gerekçesi budur.  

Bu ayet [birr], [takvâ] ve [muttakî]ler hakkında en kapsamlı bilgileri içeren ayettir. Ayette [takvâ] denen duyarlılığın söylem değil, inanç ve eylem birlikteliği içerdiği gösterilmektedir.  

143 Böylece Kur’an, yalnızca görünür/dış biçimlere uyum sağlamanın erdemliliğin gereklerini yerine getirmek için yeterli olmadığı ilkesini vurgulamaktadır. Kişinin namazda yüzünü şu veya bu yöne çevirmesine değinilmesi, biraz önce kıble konusunu ele alan ayetlerin devamıdır.144 Birçok müfessire göre “vahiy” (kitâb) terimi, bu anlam örgüsü içinde genel bir muhteva taşımakta: ve genel olarak ilahî vahiy gerçeğine işaret etmektedir. Meleklere imanın burada zikredilmesinin sebebi ise, Allah’ın iradesini peygamberlere ve dolayısıyla bütün insanlığa izhar etmesinin, ğayb âlemine, yani, insan idrakinin ötesindeki bir gerçeklik alanına ait olan bu ruhsal varlıklar veya güçler aracılığıyla gerçekleştirilmesindendir.145 İbnu’s-sebîl (lafzen, “yolun oğlu”) ifadesi, evinden uzakta olan herhangi bir kimseyi ve özellikle, bu durumdan dolayı geçim için yeterli imkana sahip bulunmayan kişiyi gösterir (karş. Lane IV, 1302). Daha geniş anlamda ise, herhangi bir sebepten dolayı geçici veya sürekli olarak evine dönemeyen kimseleri, mesela politik sürgün veya mültecileri ifade eder.146 Rakabe (çoğulu rikâb), lafzî olarak, kişinin “boyun”unu ifade eder ve aynı zamanda bir insanın bütün kişiliğini anlatır. Mecazî olarak fi’r-rikâb ifadesi, “insanları zincirlerinden kurtarmak yolunda” anlamına gelir ve hem esirleri fidye karşılığı bırakmayı hem de köleleri özgürlüklerine kavuşturmayı ifade eder. Kur’an, bu tür harcamaları erdemliliğin temel şartları arasına dahil etmek suretiyle insanları zincirlerinden kurtarmanın -ve böylece köleliği ilga etmenin- İslam’ın sosyal amaçlarından biri olduğuna işaret eder. Kur’an’ın nüzulü döneminde kölelik, bütün dünyada yerleşik bir kurum idi ve onun birdenbire ilga edilmesi ekonomik olarak imkansızdı. Bu zorluğu aşabilmek ve aynı zamanda köleliğin nihaî olarak tamamen ortadan kaldırılmasını sağlamak amacıyla Kur’an, 8:67’de, artık yalnızca haklı bir savaşta (cihâd) alınan esirlerin köle olarak tutulabileceklerini emreder. Ama bu yolla veya -8:67’nin nüzulünden önce- başka herhangi bir şekilde köle edinilmiş kişiler için bile Kur’an, köleleri salıvermedeki büyük erdemi vurgular ve onu çeşitli günahlar için bir kefaret aracı kılar (bkz. mesela, 4:92, 5:89, 58:3). Ayrıca Hz. Peygamber, insanları kölelikten şartsız olarak kurtarmanın, Allah katında bir Müslümanın ifa edebileceği en övgüye değer fiil olduğunu çeşitli vesilelerle vurgulamıştır. (Bu sorunla ilgili bütün sahih Hadislerin kritik bir tartışması ve analizi için bkz. Neylu’l-Evtâr VI, 199 vd.)  

[339] Zımnen: Ne imansız ve ibadetsiz ahlâkla, ne ahlâksız ve ibadetsiz imanla, ne de içeriği boşaltılıp şekle indirgenmiş ibadetle iyiler safına dahil olabilirsiniz. İbadetler Allah’a yollanmış mektuba benzer. İçi boşalmış bir ibadet, Allah’a yollanmış boş bir zarfa benzer. Mektup ruhsa zarf cesettir. Diri ibadet sahibinin altında bir burak, ruhsuz cesede dönmüş ölü bir ibadet ise sahibinin sırtında bir yüktür. [340] Bu beş madde bir fazlasıyla Cibril hadisi diye meşhur olan hadiste de yer alır. (Buhârî, İman 37; Müslim, İman 5, 7.) Sonraki ilmihallere “imanın şartları” olarak geçen bu hadisteki fazlalık “kadere iman” maddesidir. Bu beş madde Kur’an’da buradan başka Nisâ 136. âyette de geçer. Hiç kuşku yok ki, iman edilmesi gerekli unsurlar sadece bunlardan ibaret değildir. Kur’an’da yer alan mânası katî her hüküm, iman umdeleri arasına girer. [341] Mâl “eğilmek, eğilim göstermek, meyletmek” anlamındaki meylden türetilmiştir. Bu hem insanın mala düşkün olduğunu, hem de malın “mail” ve “zail” (gecici) olduğunu çağrıştırır. Hem maddî hem mânevî değeri ifade ettiği yerlerde mâl değil hayr olarak gelmiştir (Âyet: 180). ‘Alâ hubbihîdeki zamir üç şeye gidebilir: Mal, Allah, verme. Her üç hâlde de “vermek” tümleç, “mal” muzaf olur. İbn Mes’ud bu ibareyi zamirin mala aidiyyetiyle “ona ihtiyaç duyduğu hâlde” şeklinde okur (Taberî ve Râzî). Bu durumda âyetteki ‘alâ edatına “rağmen, bununla birlikte” anlamı vermek daha doğru bir tercih olacaktır. [342] Lafzen: “yol çocuğu”. İbn Abbas “yolcu” olarak açıklar. İbarenin lafzî çağrışımları arasına terk edilmiş bebeler ve kimsesiz çocuklar da girer. [343] Âyetteki rakabenin lafzî karşılığı “boyun” olmakla birlikte mecazî olarak “kişisel özgürlüğün kısmen ya da tamamen ortadan kaldırılması” durumunu ifade eder. Bu madde, savaş esirlerini ya da köleleri karşılık beklemeksizin özgürlüğe kavuşturmak için maddî yardım yapmayı öncelikli insanî erdemler arasında sayıyor (Bkz: 4:92; 5:89; 58:3; 8:67). [344] Çevirimizin gerekçesi için bkz: 7:170 ve 92:18, ilgili notlar. [345] Bu ikisinin farkı için bkz: 6:42, not 32. [346] Yahudilere karşı bir îmâ taşımaktadır. Onlar Allah’a verdikleri söze sadık kalmamışlar, Allah da vahyi taşıma görevini onlardan almıştı. Bu sapmanın temelinde yatan şey ise “sorumluluk bilinci”nin yok olmasıydı. Sözün özü: İman imtihandır, imtihan imanı takviye eder.  

(Görülüyor ki, bu ayet-i kerime insanlığın bütün üstün vasıflarını içinde toplamıştır. Buna işaretle Resulullah (s.a.s.) Efendimiz de "Her kim, bu ayet ile amel ederse, imanını kemale erdirmiş olur"’ buyurmuştur)  

Bu bir tek âyet İslâm’ın başlıca inanç (akaid), ibadet ve ahlâk esaslarını toplamaktadır. Buna işaret olarak Hz. Peygamber (a.s.m): “Kim bu âyete göre hareket ederse imanını kemale erdirmiş olur.” buyurmuştur.  

[*] Ayetteki الرِّقَاب= er-rikab, esirler için kullanılan رقبة =rakebe'nin çoğuludur. Türkçede buna "boyunduruk altında olanlar" denir.  

(76) Misafir olan, evinden uzakta bulunan, yolculuk yapan, yurdundan uzakta yaşamak zorunda olan.(77) Esir ve kölelerin özgürlüğe kavuşturulması için.(78) Sağlığı yerinde iken, mala karşı hırsı var iken, yaşama ümidi ve fakirlik korkusu var iken. (Müstedrek, 2:299, no. 3078.)(79) Fakirlikte, hastalıkta, savaşta. (Müstedrek, 2:299, no. 3079.)(80) “Takvâ sahipleri” için, bu sûrenin ikinci âyetiyle ilgili açıklamaya bakınız.  

177 As if to emphasise again a warning against deadening formalism, we are given a beautiful description of the righteous and God-fearing man. He should obey salutary regulations, but he should fix his gaze on the love of Allah and the love of his fellow-men. We are given four heads: (1) our faith should be true and sincere; (2) we must be prepared to show it in deeds of charity to our fellow-men; (3) we must be good citizens, supporting social organisation; and (4) our own individual soul must be firm and unshaken in all circumstances. They are interconnected, and yet can be viewed separately. 178 Faith is not merely a matter of words. We must realise the presence and goodness of Allah. When we do so, the scales fall from our eyes: all the falsities and fleeting nature of the Present cease to enslave us, for we see the Last Day as if it were today. We also see Allah's working in His world and in us: His Angels. His Messengers and His Message are no longer remote from us, but come within our experience. (R). 179 Practical deeds of charity are of value when they proceed from love and from no other motive. In this respect, also, our duties take various forms, which are shown in reasonable gradation: our kith and kin: orphans (including any persons who are without support or help); people who are in real need but who never ask {it is our duty to find them out, and they come before those who ask); the stranger, who is entitled to laws of hospitality; the people who ask and are entitled to ask, i.e., not merely lazy beggars, but those who seek our assistance in some form or another (it is our duty to respond to them); and the slaves (we must do all we can to give or buy their freedom). Slavery has many insidious forms, and all are included. 180 Charity and piety in individual cases do not complete our duties. In prayer and charity we must also look to our organised effort. Where there is a Muslim State , these are made through the State in facilities for public prayer, and public assistance, and for the maintenance of contracts and fair dealing in all matters. 181 Then come the Muslim virtues of firmness and patience. They are to "preserve the dignity of man, with soul erect" (Burns). Three sets of circumstances are specially mentioned for the exercise of this virtue: (1) bodily pain or suffering, (2) adversities or injuries of all kinds, deserved and undeserved, and (3) periods of public panic, such as war, violence, pestilence, etc.