A'râf Sûresi 54. Ayet Meali

Sivâ, iki şey arasında hacim, ağırlık gibi hususlarda eşitliğe denir. Keyfiyet hususunda da kullanılır. İstivâ iki şeyin, iki adamın eşit ve denk olmasıdır. "Alâ" ile müteaddi olursa kavramak, kaplamak anlamına gelir. Emri, hükmü, tedbîri, Arşı kavramış, kaplamıştır, yani göklerle yerleri yarattıktan sonra Arşa hâkim ve mutasarrıf olmuştur mânasınadır (al-Müfredât, 251-253).  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 10/3; 11/7; 25/59, 71; 36/37-40.  

[135] Yevm/gün ve istiva kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 168-170.  

Bkz. 13/2, 32/4, 36/38Burada “altı aşama”yı altı gün olarak yorumlayanlar olsa da göklerin ve yerin yaratılışı henüz tamamlanmadığı, dolaysıyla dünyanın ve güneşin olmadığı yerde gün olmayacağı için bu yorum doğru olamaz. Ayrıca Allah katındaki bir gün, bize göre bin yıl kadar olduğu için (Hac 22/47) bu ayetteki altı gün altı bin yıla tekabül eder ki bu da doğru olmaz.“Allah’ın arş üzerinde istiva etmesi” farklı şekillerde yorumlanmıştır. “İstiva” sözlükte yükselmek, kurulmak, istikrar etmek ve karar kılmak, “arş” ise hâkimiyet tahtı ve sınırsız kudret makamı anlamlarına gelmektedir. Allah’ın Arş’ı istiva etmesi mecazi olarak söylenmiştir. Anlatılmak istenen: şaşmayan kanunlarıyla varlık âlemini belli bir düzen ve disiplin içerisinde yaratarak, kudretiyle her şeye egemen olması demektir.  

Arş, kudret ve hâkimiyet tahtı, sınırsız kudret makamı demektir.  

 İstivâ: Lügatte, yükselmek ve karar kılmak demektir. Allah’ın bir sıfatı olarak, keyfiyeti bilinmeksizin Allah’ın Arşı istilâ etmesi demektir. Gökler ve yer yaratılmadan önce gün mefhumu olmadığı için bazı müfessirler âyette geçen altı günü altı vakit veya altı gün kadar bir zaman olarak tefsir ederler. Allah’a göre gün, an manasına geldiği gibi uzun devreler manasına da gelir. Hac sûresi’nin 47. âyetinde, Allah katında bizim sayımızca bin yıl süren bir günün var olduğu; Meâric sûresi’nin 4. âyetinde de bizim sayımızca elli bin yıl süren bir günün var olduğu ifade edilmektedir. Yani Allah katında gün itibarîdir. Farklı zaman birimlerini ifade etmektedir. İşte burada belirtilen gün, semâvât ve arzın oluşum devresi anlamındadır. Demek ki Allah kâinatı altı günde yani altı devirde yaratıp bugünkü duruma getirmiştir. Fussilet sûresi’nin 9-12. âyetlerinde bu husus daha teferruatlı anlatılmıştır.  

Altı günde yaratma olayı yaradılıştaki evrimi ve dört günde yaratıldığı belirtilen yeryüzünün yapısının göreli karmaşıklığını yansıtan mecazi bir birimdir. Bak 41:10.  

1- Altı evrede, altı zaman diliminde, altı dönemde. 2- Evrenin yönetimini ve egemenliğini elinde bulunduran.  

(1)“Altı günde yerleri ve gökleri yarattık demek olan, hem belki bin ve elli bin sene gibi uzun zamandan ibâret olan eyyâm-ı Kur’âniye (Kur’ânî günler) ile insan dünyası ve hayvan âlemi altı günde yaşayacağına işâret eden hakīkat-i ulviyesine (yüksek hakīkatine) kanâat getirmek için, birer gün hükmünde olan her bir asırda, her bir senede, her bir günde, Fâtır-ı zü’l-Celâl’in halk ettiği (yarattığı)seyyâl (akıp giden) âlemleri, seyyar kâinâtları, geçici dünyaları nazar-ı şuhûda (görecek bakışlara)gösteriyoruz.” (Sözler, 14. Söz, 33)(2)“İnsana hakīkī ma‘bûd (ibâdete lâyık hakīkī Îlâh) olacak, yalnız herşeyin dizgini elinde, herşeyin hazînesi yanında, herşeyin yanında nâzır, her mekânda hâzır, mekândan münezzeh, aczden müberrâ(berî), kusurdan mukaddes, nakstan (noksanlıktan) muallâ (yüce) bir Kadîr-i zü’l-Celâl, bir Rahîm-i zü’l-Cemâl, bir Hakîm-i zü’l-Kemâl (sonsuz kudret, merhamet, hikmet sâhibi olan Allah) olabilir. Çünki nihâyetsiz hâcât-ı insâniyeyi (insanın ihtiyaçlarını) îfâ edecek (yerine getirecek), ancak nihâyetsiz bir kudret ve muhît (kuşatıcı) bir ilim sâhibi olabilir. Öyle ise, ma‘bûdiyete (ibâdet edilmeye) lâyık yalnız O’dur.” (Sözler, 23. Söz, 109)  

(*) Kur’an’da evrenin yaratılışı anlatılırken 6 ( يوم)’’yevm’’yani süresi bilinmeyen 6 zaman, evre, aşama kast ediliyor. Çünkü o zaman ne kendi ekseni etrafında dönen dünyamız ne de güneş vardı. Bu nedenle söz konusu ayetlerdeki (يوم)’’yevm’’kelimesini, dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle meydane gelen 24 saatlik zaman dilimi olarak algılamak mümkün değildir. Yani evrenin yaratılış evreleriyle ilgili Kur‘an’da geçen (يوم ) ‘’yevm’’ kelimesi milyarlarca seneyi de ifade edebilir, bu nedenle burada altı yevm’den söz edilirken kesinlikle süresini bilemediğimiz 6 uzun evre anlaşılır! Mesela: (يوم الاخرة) ‘’yevmul ahire’’ahiret günü denildiği zaman 24 saatlik dünya günü mü? Hayır! Çünkü Ahiret günü, bu dünyanın ömrü tükendikten sonra yeniden başlayacak ve sonsuza kadar devam edecek olan zamandır. Bu zamanın başlangıcı, kıyamet dediğimiz dünya hayatının sonudur. İşte evren yaratılırken Kur’an’da kullanılan (يوم)‘’yevm’’kelimesi de süresi belli olmayan, evre, zaman ve aşamadır… Ayrıca Kur’an’da Allah katında bir gün 1000 yıl ve başka bir sûrede (Mearic) bir gün 50. 000 yıldan söz edildiğine göre, Allah katında gün zaman anlamına gelir ki, bu da milyarlarca yılı bile ifade edebilir. Demek ki, evrenin yaratılışı ile ilgili (يوم) ‘’yevm’’ kelimesi bizim bildiğimiz gün anlamında değildir. Hatta bir gezegen üzerindeki gün, diğer gezegen üzerindeki günden bile farklıdır. İşte bu nedenle Kur’an’a göre (يوم) yani zaman da izafidir. Kur’an buna, Einstein’ın İzafiyet Teorisinden asırlar önce işaret etmiştir… Not: Arş; varlık âlemi üzerindeki yüce Allah’ın yönetim ve hâkimiyeti demektir. İstiva ise, yaratmış olduğu varlık âlemini hâkimeyet ve idaresi altına almaktır. Yani Allah’ın Arş’ı istiva etmesi demek; şaşmayan kanunlarıyla varlık âlemini belli bir düzen ve disiplin içerisinde yaratarak, sünnetüllahı ile her şeye egemen olması demektir. Buna göre yüce Allah gökleri ve yerküreyi (kâinatı) yaratıyor ve arşa (yaratmış olduğu kâinatı yönetip idare etmeye) yöneliyor. Ayrıca ayette geçen’’yevm’’ kelimesi ile ilgili bir bilgi için aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. Not: Sözlükte (ثم) ‘’sümme’’ atıf edatı da gelebilir, bu nedenle bu vb. ayetlerde bulunan (ثم)’’sümme’’ harfinin sadece atıf edatı olarak değerlendirilmesi daha uygun görülmüştür. (ثم) ve (يوم) konusunda Aşağıdaki Arapça lügat ve tefsir mentinlerine bakılabilir. وليست هذه الأيام الستة من أيام الأرض وهي التي مجموع ليلها ونهارها أربع وعشرون ساعة، فإن هذه إنما وجدت بعد خلق هذه الأرض، فكيف يعدّ خلقها بأيام منها (تفسير المراغي) فنحن نرى أن الأيام الستة هي أدوار التكوين الذي قدره الله تعالى في خلقه، وهو الأعلم بخلقه بعد أن خلق الله السماوات والأرض في ستة أيام أي في ستة أدوار كونية، ذكر - سبحانه وتعالى - أنه يدير أمرها ويشرف على وجودها، ويسيرها في مدارجها(زهرة التفاسير) قال الشهاب: اليوم في اللغة مطلق الوقت، فإن أريد هذا، فالمعنى في ستة أوقات (محاسن التأويل – القاسمي) بعد ان تكونت المجرات والسموات والأرض والنجوم والكواكب أصبح عرش الله “أمره” عليها فقال :{ثم استوى على العرش} (الأعراف 54)  

[2] Gün, vakit veya miktar veya devre demektir.[3] Üstüva Allah'ın sıfatlarındandır. Nasıl olduğu malûmumuz değildir.[4] Yahut güneş, ay, yıldızlar fermanına müsahhardır.  

17 Arapçada gün olarak tercüme edilen “yevm” kelimesinin çoğulu eyyâm’dır, her uzunluktaki süre için kullanılır. Kozmik evreler, çağlar, çok uzun zamanlar için kullanıldığı gibi, en kısa zaman dilimi olarak bilinen “an” için de kullanılır. Genelde yirmi dört saatlik bir zaman dilimi için kullandığımız yevm/gün tabiri ise, kelimenin ifade ettiği veya çağrıştırdığı pek çok zaman dilimlerinden sadece biridir.  

Benzer mesajlar: Yûnus 10:3; Hûd 11:7; Furkân 25:59; Secde 32:4; Kâf 50:38; Hadîd 57:4.,[Arş]a [istivâ], Yüce Allah için kullanıldığında “O’nun mutlak otorite makamına kurulması, her şeyi düzenleyiciliğini elinde bulundurması” anlamlarını içermektedir. Ayetteki [el-‘arş/‘arş] kelimesi Yüce Allah’ın mutlak hükümranlık alanı anlamında 21 yerde geçmektedir. Bu kavramın Allah ile ilgili olduğunda hakikat anlamını elbette bilemeyiz. Benzer mesajlar: Yûnus 10:3; Ra‘d 13:2; Tâhâ 20:5; Furkân 25:59; Secde 32:4; Hadîd 57:4.  

1 Yevm: Güneşin doğmasıyla batması arasındaki süre yani bir gün demektir. Fakat henüz yeryüzü ve güneşin bulunmadığı bir dönemde, gün düşünülemeyeceğinden, burada vakit anlamına kullanıldığı açıktır. Bunun miktarı ise bilinen günden daha kısa veya uzun olabilir. Allah’ın evreni altı zaman diliminde yaratması, bir hamlede yaratmaya gücünün yetmediğinden değil, böyle yapmayı kendi iradesine daha uygun gördüğündendir.2 İstiva etmek: Karar kılmak veya kararını bulmak, yüksek olmak, üstün olmak, hükmü altına almak anlamlarına gelir. Arş: Bir binanın veya yerin tavanı demektir. Arş, aynı zamanda meliklerin üzerinde oturdukları taht anlamında da kullanılır. Bundan kinâye olarak da mülk ve saltanat anlamlarına gelir. Arşı istivâ etmek ise: Yarattığı kâinatın her türlü idaresini hükmü altına alarak hükmünü ve saltanatını icraya başlamak demektir. (Özetle-Elmalılı)  

43 Burada, cümlenin başında gelen ve bir bağlaç olan sümme her zaman “sonra” ya da “bundan sonra” anlamına olaylar arası öncelik- sonralık belirten, zamanda sıralamaya delalet etmez; eş-zamanlı ya da paralel ifadeleri bağlamak için kullanıldığı hallerde çoğu zaman basit “ve” bağlacının işlevini görür: 2:29’da “ve göğe yöneldi...” ifadesinde olduğu gibi. ‘Arş terimine gelince (lafzen, “taht” veya “hüküm/iktidar makamı”) klasik ve modern, bütün Müslüman müfessirler ittifakla, sözcüğün Kur’an’da geçen bu mecazî kullanımının, Allah’ın, bütün yaratıkları üzerindeki mutlak hüküm ve iktidarını ifade ettiği görüşündedirler. Dikkate değer bir husus da şudur ki, Kur’an’da Allah’ın “kudret ve iktidar makamına” oturduğundan söz edilen yedi yerin hepsinde (7:54, 10:3, 13:2, 20:5 25:59, 32:4 ve 57:4) bu ifade Allah’ın âlemleri yaratmasına ilişkin bir açıklamayla bağlantılı olarak geçmektedir. -Genellikle “gün”, ama yukarıda “çağ” (aeon) olarak tercüme edilen yevm sözcüğü, Arapça’da, ister “çağ” (aeon) gibi son derece uzun, ister “an” gibi son derece kısa olsun, her türlü süreyi ya da zaman aralığını ifade etmekte kullanılır; yirmidört saatlik bir güne karşılık olarak kullanılması, onun pek çok çağrışımı içinden sadece biri durumundadır. (Bu konuda, bir karşılaştırma için bkz. sâ‘ah -lafzen, “saat”) kavramının açıklandığı 26. not.)  

[1192] Lafzen: “altı günde”. Nüzûl sürecinde bu ibarenin ilk geçtiği 50:38’in ilgili notuna bkz. [1193] ‘Arş için bkz: 20:5, not 4. [1194] Tebârake: Hem “eksilmeyip sabit kalan”, hem de “artıp çoğalan” anlamındaki el-berekeden türetilir. Yük devesinin sırtına verilen addır. Bereket, “özünde çok olan ve durduğu yerde artan kalıcı hayır” demektir. Diğer kipleri kullanılmayan tebârake fiili, teâlâ gibi yalnız Allah için kullanılır (Râğıb). Bu niteliğinden dolayı hem O’nun “sınırsız yüceliğine” hem de “bereket kaynağı oluşuna” delâlet eder. Fiilin yapısı gereği, bu bereket Allah’a nisbetle sürekli ve kesintisiz, kula nisbetle ameline bağlı olarak değişkendir.  

İstiva: Sözlükte istikrar etmek, yani karar kılmak, kurulmak, yükselmek gibi mânalara gelebilir. Arş ise hükümdarların oturdukları taht demektir. Selef-i Salihin böylesi müteşabih âyetleri tevil etmeksizin olduğu gibi kabul eder, yalnız Allahı mahlûklara benzetmekten, o kelimelerin kullar hakkında ifade ettiği noksan sıfatlardan tenzih ederler. Müteahhirun ise, avam benzetme tehlikesine düşmesin diye muhkem âyetlerin ışığında tevil edip hakimiyet, istîla, mülk anlamına alırlar. Bu âyet Allah’ın kâinattaki sınırsız icraatlarını gökleri ve yeri altı günde yaratmasını, Güneş’i, Ay’ı, yıldızları çekip çevirmesini anlatırken, kâinatı yönetmede O’nun rububiyet mertebesini, bir sultanın saltanat tahtında durup etrafa emirler yağdırmasını, böylece işleri düzenlemesini bu tarzda beyan buyurmuştur. Arşa çıkıp hükmetmek ekseriya bu mânada kullanılır. Müteahhir alimlerin bu izahları makbul olmakla beraber, selefin tutumu daha eslem bir yol sayılır.  

[*] Burada sözü edilen gün, dünya günü olamaz. Çünkü göklerin ve yerin yaratılışı henüz tamamlanmamıştır. Allah katındaki bir gün, bize göre bin yıl kadar olduğu için (Hac 22/47) bu ayetteki altı gün altı bin yıla karşılık gelir. [*] إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [*] Sahibi  

(10) Göklerin ve yerin var olmadığı bir zamanda söz konusu olan “gün” kavramının, bugünkü dünyamızın yirmi dört saatlik günleriyle bir ilgisinin bulunmayacağı açıktır. Burada, göklerin ve yerin yaratılışındaki altı ayrı aşamaya işaret edilmektedir ki, bu konuda Fussılet Sûresinin (41) başlarında daha fazla bilgi gelecektir.(11) Bu deyim, bir hükümdarın tahtına yerleşerek egemenliğini icra etmesini ifade etmektedir. Kur’ân’da yer yer geçen buna benzer deyimler, Âl-i İmrân Sûresinin başında da geçtiği gibi, “müteşabihat” içinde yer alırlar ki, bunların “muhkem âyetler” adı verilen âyetlere göre anlamlandırılmaları gerekir. (Bk. 3:7 ve dipnotu.) Muhkem âyetler ise, Allah’ın hiçbir şeye benzemediğini, her türlü eksiklik ve kusurdan yüce olduğunu açıkça bildirmektedir. Bu bakımdan, âyetteki ifadenin, bizim dünyamızın cinsinden bir tahtı ve bizim bildiğimiz şekilde bir tahta çıkma işlemini anlatmadığı açıktır. Şu kadar var ki, Allah’ın sıfatlarını ve fiillerini anlayabilmemiz için, bizim elimizde ölçü teşkil edebilecek ve bir fikir verebilecek şeyler de, bizim dünyamıza ait kavramlar olacaktır; aksi takdirde biz hiçbir şey anlayamayız. Allah’ın herşeyi işittiğini biliriz; ama bu bizim işitmemiz gibi değildir. Allah’ın herşeyi gördüğünü biliriz; ama bu bizim görmemiz gibi değildir. Allah’ın Arşa kurulması da böyledir; Kur’ân bununla bize, Allah’ın bütün varlık âlemini kuşatan sınırsız egemenliğini anlatmaktadır. Tahtına kurulmuş bir hükümdar kendi ülkesinde nasıl saltanatını icra ederse, Allah da bütün göklerde ve yerde, bütün kâinatta, dünyada ve âhirette, görünen ve görünmeyen âlemlerde, herşeyi kuşatan sonsuz ilim, irade ve kudretiyle hükmünü icra etmektedir. Bununla beraber, Arş sözcüğünün sadece temsilî bir kavramdan ibaret olmadığı ve bir hakikatinin bulunduğu da dikkatten uzak tutulmamalıdır. İlk dönem bilginleri bu konuda yoruma girmez, “Kur’ân ve Hadiste geçen arş veya Allah’ın eli gibi sözcüklerin bir hakikati vardır; ancak bunların ne olduğunu bilemeyiz” derlerdi. Daha sonraki dönemlerde, Allah’ı diğer varlıklara benzeten ve Ona bizim anladığımız mânâda el, ayak, cisim gibi şeyler yakıştıran sapık akımların meydan bulması karşısında, halkın inançlarını sağlama almak isteyen bilginler ise, müteşabih âyetler konusunda tevil yolunu açmışlar, meselâ “arş” sözcüğünün egemenlik anlamına geldiğini söylemişlerdir. Bu da, hiç kuşkusuz, geçerli bir yorumdur; ancak, Kur’ân’ın anlatımındaki canlılığı yansıtamadığı da bir gerçektir.(12) Kur’ân bu âyetinde bize Dünyayı uzaydan seyrettirmekte ve Dünyanın bir tarafında geceyi kovalamakta olan gündüzün, başka bir tarafta da gece tarafından örtülüşünü göstermektedir. Gece ile gündüzü ayıran iki ayrı hat, Dünya döndükçe onun etrafını böylece birbirinin peşi sıra dolaşır, durur. Bu konuda 36:37’de ayrıntı gelecektir.  

1031 A sublime verse, comparable to the Throne Verse, 2:255. The Creation in six Days is of course metaphorical. In 45:14, the "Days of Allah" refer not so much to time as to the growth in us of a spiritual sense, a sense of sin and a sense of Allah's Mercy. In 22:47 , we are told that a Day in the sight of Allah is like a thousand years of our reckoning, and in 70:4, the comparison is with 50,000 of our years. In the history of our material earth, we may reckon six great epochs of evolution. The significance of the figure six will be discussed in connection with 41:9-12, where the matter is referred to in more detail. 1032 Here, we are told of the creation of the Heavens and the Earth in six days. But lest we should be obsessed with the Jewish idea that Allah rested on the seventh day, we are told that the Creation was but a prelude to Allah's work: for His authority is exercised constantly by the laws which He establishes and enforces in all parts of His Creation. The beautiful imagery of night and day seeking out each other in rapid succession is still further enforced in the Arabic by the double accusative of the verb y yughshi, showing the mutual interactions of the day and the night, each covering the other in turn. The Heavenly bodies show an order which is evidence of His constant care and government. Not only that, but it is only He Who creates, maintains, and governs, and no one else. (R).