A'râf Sûresi 179. Ayet Meali

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/18, 171; 8/23; 22/46; 46/26.  

[146] Kalbin çeşitli halleri hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 417-421.  

Bkz. 25/44“Cehennemlik kıldık” ifadesi, ilk bakışta insanın özgür iradesini ortadan kaldıran bir durum gibi görülse de Kur’an’daki muhtelif atıflara bakıldığında anlaşılıyor ki; Allah, hiç kimseyi yakmak için yaratmamıştır ve yaratmaz da. Bu Allah’ın şanına da azametine de yakışmaz. Aksine insanlar Allah’ın yol göstericiliğinde kemâle erdikten ve belli merhalelerden geçtikten sonra ebedi nimetlere mazhar olmak için yaratılmıştır. İnsan ebedi saadeti kazansın ve selamete ersin diye Allah, “affetmeyi ilke edinmiştir (En’am 6/12).” Ama insan kendisine uzanan bu ilahi rahmet elini inatla reddeder ve doğuştan kendisine lütfedilen yetenekleri hep şer yolda kullanırsa elbette ki ebedi nimetlerden mahrum olur. Akıllarını ve duyularını Allah’ın Kur’an’da istediği şekilde kullanmayarak nefislerine tutsak olanların hayatları Allah’ın bilgisi dâhilinde olduğu için Allah, onları cehennem ehli olarak ifade etmektedir. Burada hayvanlara yapılan benzetmenin gerekçesini Furkan 25/44. ayetinde de açıklanmıştır. Hayvanlar sadece tabii ihtiyaçlarının sevkine bağlı, ahlakî sorumlulukları olmayan varlıklar olduğu için böyle bir benzetmede bulunulmuştur.  

Âyette sözü edilen kimseler, kendilerine verilen bu yetenekleri kötü kullandıkları için, cehennemlik olmuşlardır. Allah, bunların böyle davranacaklarını ezelde bildiği için, onları “cehennemlikler” olarak belirlemiştir.  

 Âyetin son cümlesi için bk. Furkan 25/44.  

1- Gördüğümüz- görmediğimiz, bilinen-bilinmeyen, tanınan-tanınmayan, yerli-yabancı, gelmiş geçmiş kim varsa 2- Çevirilerde “yaratılmış” olarak anlam verilen “zera'na” sözcüğünün anlamı, “yaratma” değil, “çoğaltmadır”. Yaratılmış olan bir şeyin, üreyerek çoğalması demektir. ‘Ziraat,' yani ekin ekme sözcüğü de buradan türemiştir. Ayette yaratmadan değil, “çoğalmadan” söz edilmektedir. Şayet “yaratmak” kast edilseydi, “haleka” sözcüğü kullanılması gerekirdi. Çevirilerde, çoğunlukla bu ayete: “Ben insanların ve cinlerin çoğunu cehennem için yarattım.” şeklinde yanlış anlam verilmektedir. Yaratılmış olanların birçoğunun Cehennemlik olacağının bilgisinin verilmesi ile yaratılmış olanların çoğunun Cehennem için yaratıldığını söylemek aynı şey değildir.  

(*) Yani bırakın cin ve insanlardan birçoğu cehennem için yaratıldığını, tek bir kişi dahi cehennem için yaratılmamıştır. Bilakis bütün cinler ve insanlar Allah’ı tanımak, ona inanmak ve ibadet etmek için yaratılmıştır (Bkz: Zariyat-56) Bunlar ise insanın cennete girmesine vesiledir. Bu nedenle dolayalı da olsa bütün cinler ve insanlar cennet için yaratılmıştır. Bu ayetin mesajına göre nasıl ki aklını kullanıp cennete gireceklere yerkürede yaşama hakkı ve imkânı veriliyorsa, aklını kullanmayan ve yaptıkları kötülükler yüzünden cehenneme girecek olanlara da aynı yaşama hakkı ve imkânı verilmektedir. Ayrıca Kur’an’ın her yerinde yaratma eylemi hep ( (خلق ‘’haleka’’olarak geçiyor, hiçbir yerde yaratma anlamında (ذرأ )’’ zeree’’kelimesi geçmez. Örneğin bütün ayetlerde (خلق الارض - خلق السموات - خلق الانسان - خلق الجان - خلق ادم) ‘’haleka’’şeklinde geçer. Oysa burada ( خلقنا)‘’halekna’’değil, ( ذرأنا) ‘’zere’na’’ifadesi var ki, bunun anlamı da; akıllarını kullanıp gerçekleri kabul etmedikleri yüzünden akıbeti cehennem olanları da’’ (yeryüzünde) yetiştirip yaydık ve onlara da yaşama imkânı verdik.’’ şeklinde olur. Yani (ذرأ )‘’Zera’e’ yaratma anlamında olmadığı gibi (لجهنم)‘ licehenneme ’’üzerindeki (لام) ‘’lam’’da‘’Lami ta’lil’(içinlik/gerekçe) lâmı değildir. Buradaki Lam, (لام)‘’lami akibettir. Nasıl ki En’am -105, Yunus-88 ve Kasas-8. ayetlerde bulunan (ل )’’harfı, lami akibet ise, buradaki (لِجَهَنَّمَ)’’licehenneme’’ üzerindeki (ل) lâm harfi de, lami akıbettır. Kasas-8. ayet şöyledir. (فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا)’’ Nihayet Firavun ailesi kendilerine düşman ve üzüntü kaynağı olacak olan o çocuğu bulup aldı…’’ İşte buradaki (ل)akıbet harfidir, tâlil/içinlik veya gerekçe /harfi değildir. Çünkü onlar Musa’yı kendilerine üzüntü kaynağı ve düşman olsun diye bulup almadılar. Ama sonunda Hz. Musa onların o tağüti ve zorba yönetimlerine karşı çıkarak onlar için bir düşman ve üzüntü kaynağı oldu. İşte A’raf-179. ayetteki (لِجَهَنَّمَ) ’’licehenneme’’ üzerindeki (ل) ‘’L’’ harfi de Kasas-8. ayetteki (ليكون) ‘’liyeküne’’ üzerindeki (ل) ‘’L’’ gibi sonuç bildiren akıbet harfidir. Bu nedenle bu ayetin açıklamalı doğru meali yukarıda verildiği gibidir. (الله اعلم) Yani bu ayet pek çok mealde “Cin ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık, var ettik” gibi şeklinde çok hatalı tercüme edilmiştir. Oysa bu şekilde bir tercüme Kur’an semantiğine uymadığı gibi, pek çok kelami problemi de bünyesinde barındırır. Zira “Zera’e” fiili; yaratmak değil serpmek, saçmak, dağıtmak, yaymak, bölmek ve ayırmak gibi anlamlara gelir. (Bkz. İbn Fâris, Belot) Halbûki ayette onların dünyadaki amelleri sebebiyle, hak ve hakikate kulak vermemeleri, gerçeği görmemeleri ve idrak etmek istememeleri sebebiyle akıbetleri cehennem olmuştur, yoksa hiçbir kimse cehennem için yaratılmış değildir. Zaten Zariyat-56. ayette de (وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ }’’Ben bütün cinleri ve insanları ancak bana kuluk etsinler diye yarattım’’şeklinde belirtildiği gibi yüce Allah cinleri ve insanları cehennem için değil, tam aksine cennette girmelerine vesile olan kulluk görevi için yaratmıştır. Özetle, sözü edilen kimseler, kendilerine verilen akıl, idrak, görme ve duyma yeteneklerini özgür iradeleriyle kötü kullandıkları için, akıbetleri cehennem olmuştur. Yoksa cehennem için yaratılmış değiller. Yani dünyaya gelen herkes ya kendi özgür iradesiyle inkârı tercih edip cehennemlik işleri yapar ve dolayısyla cehennemlik olur ya da aklını kullanıp kendi özgür iradesiyle iman ve hidayeti tercih ederek, kendilerini cennete götüren işleri yaptığından dolayı cennetlik olur. قوله (لجهنم) هذه لام العاقبة ، كقوله تعالى : فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا ولم يكن غرضهم ذلك في التقاطه ، ولكنه لما كان ذلك عاقبة أمره أطلق ذلك فيهم (أحكام القرآن للجصاص - زاد المسير - زهرة النفا سير - الدر المصون) وتقريره : أنه لما كانت عاقبة كثير من الجن والإنس ، هي الدخول في نار جهنم ، جائز ذكر هذه اللام بمعنى العاقبة ، ولهذا نظائر كثيرة في القرآن والشعر : أما القرآن فقوله تعالى :( وكذلك نصرف الآيات وليقولوا درست ) [ الأنعام : 105 ] ومعلوم أنه تعالى ما صرفها ليقولوا ذلك ، لكنهم لما قالوا ذلك ، حسن ورود هذا اللفظ ، وأيضا قال تعالى : (ربنا إنك آتيت فرعون وملأه زينة وأموالا في الحياة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلك ) [ يونس : 88 ] ، وأيضا قال تعالى :( فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا) (القصص) : 8 ] وهم ما التقطوه لهذا الغرض ، إلا أنه لما كانت عاقبة أمرهم ذلك ، حسن هذا اللفظ (التفسير الكبير) ذرأّ الله عباده في الأرض أي نشَرهم وبثَّهم فيها .( المعجم: عربي عامة ) قوله : وهو الذي ذرأكم في الأرض فيه وجهان... الثاني : نشركم فيها وفرقكم علي ظهرها ، قاله ابن شجرة ( تفسير القرطوبي - تفسير الماوردي) وهو تعالى الذي ذرأكم في الأرض ؛ أي: بثكم في أقطارها وجهاتها (تفسير السعدي) كذلك قالوا في قوله: { وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِّنَ ٱلْجِنِّ وَٱلإِنْسِ } [الأعراف: 179]: لا يجوز أن يخلقهم [لجهنم]؛ [ولكن لما عملوا أعمال الكفر والضلال صاروا لجهنم].( تأويلات أهل السنة - التفسيرالكبير - للطبراني - روح المعا ني- الالوسي) ، فهذه اللام ليست لام التعليل -- ذرأنا أي بثثنا ، ذرأ بثّث ونشر، (موسوعة العلوم الاسلامي- النابلوسي)  

64 Bu ayet pek çok meâl sahibi tarafından “Cin ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık, var ettik” gibi tercüme edilmiştir. Bu şekilde bir tercüme Kur’an semantiğine uymadığı gibi, pek çok kelami problemi de bünyesinde barındırır. “Zera’e” fiili; serpmek, saçmak, dağıtmak, bölmek ve ayırmak gibi anlamlara gelir. (Bkz. İbn Fâris, Belot) Halbûki ayette onların dünyadaki amelleri sebebiyle, hak ve hakikate kulak vermemeleri, gerçeği görmemeleri ve idrak etmek istememeleri sebebiyle cehenneme ayrılacakları beyan edilmektedir. D. Masson, Fransızca meâlinde, “Cehenneme yönelttik” şeklinde tercüme etmiştir ki en uygun olanı da budur. Bu anlamı ayete yansıttık.  

Bu ayet Furkân 25:44. ayetle birlikte okunmalıdır.,Bu ayette gerçeğe itibar etmemek, hakikati görüp dinlememek “sebep”, cehenneme gidiyor olmak ise “sonuç”tur.  

1 İşte bunlar, ezelde cehennemlik oldukları belirlenmiş mahlûklardır. Tabii ki bu, cebir yoluyla ve kendilerinin hiç bir iradesine itibar edilmemek suretiyle değildir. Çünkü Cenab-ı Allah, onların ta ilk yaratırken ileride irade sahibi oldukları zaman taahhütlerini yapmayacaklarını, hak yolunda sabretmeyeceklerini, ezeli ve ebedi ilmi ile onların cehennemi hak edeceklerini bilip yazmıştır. Allah bunun böyle olacağını, yani Cehennemlik olacağını bile bile onları yarattığı için ta başlangıçta sonu Cehennemlik birçok halk yaratmıştır. Allah dileseydi bunları imana cebredebilirdi veya hiç yaratmazdı. O zaman yokluk veya mecburiyet; kendileri hakkında hayat ve ihtiyardan başlangıçta değilse bile sonuç itibariyle daha hayırlı olurdu. Peki, bunu neden dilemedi? Bu Allah’ın sünnetullahı ile ilgilidir. Bu ise münakaşa konusu değildir. Zira Allah’ın iradesine müdahale olunamaz ve Ona bir şeyi vacib kılabilecek veya iradesine müdahale edebilecek hiç bir şey yoktur.  

143 Bkz. Ek. III.144 Lafzen, “daha da sapıklar” -çünkü hayvanlar sadece içgüdülerine ve tabii ihtiyaçlarının sevkine bağlı olup ahlakî bir tercihde bulunmalarını hem mümkün, hem de zorunlu kılacak bir bilinçten de yoksundurlar.  

[1297] Cinn ve insi çevirimizin gerekçesi için bkz: 6:112, not 94. İki varlığın da “kalpleri, gözleri ve kulakları” olan varlıklar olduğu dile getiriliyor. Buradaki “kalp”in iman ve inkâr mahalli, göz ve kulağın ise görme ve işitme duyusundan kinaye olarak mecaz olması mümkündür. Ancak iman ve inkârda, bilgiyi akıl yürütme ya da nakil yoluyla almada birbirine eşit olan bu yaratıklardan bu üç fonksiyonu kullanmayanların basbayağı görünen fizikî varlıklar olan “hayvan sürüsü”ne benzetilmesi de üzerinde kafa yorulması gereken bir noktadır. [1298] Kur’an burada düşünme faaliyetini kalbe isnat etmiştir. Bilinen bir gerçektir ki, akıl isim olarak Kur’an’da hiç geçmemekte, onun yerini kalp almaktadır. “Akletme” ise kalbin bir faaliyeti olarak dile getirilmektedir. Kur’an tefekküründe, kalp aklın arşıdır. Vahiy kalbe iner, akıl kalpten neş’et eder. Bu kalp kan pompası değil, iman ve inkârın makarrı olan mânevî merkezdir (50:37). Kur’an sistematiğinde taakkulün kalbe nisbeti, düşünmenin entelektüel faaliyetle sınırlanmayıp sezgiyi de içine alacak şekilde geniş tutulduğunu gösterir (Bu konuda bir not için bkz: 22:46). [1299] Lafzen: “..ekmişizdir”. Râğıb’ın zere’nâyı “ortaya çıkardık” şeklinde açıklamasına dayanarak: “..cehennem için ortaya çıkarmışızdır”. [1300] Krş: 25:44, not 44. “Hayvan gibi” olmak malum: Davranışlarında ahlâk ve değer kaygısı taşımamak, yani “mükerrem” varlık olan insanı organizmaya indirgemek... Peki, ya “hayvandan daha şaşkın” olmak ne demek? Bu da canlı bir “organizmayı”, fıtratını bozarak yapay bir “mekanizmaya” indirgemek. Modern zamanlarda gen teknolojisinin insan, hayvan ve bitkilere yaptığı olumsuz genetik müdâhale, buna dehşet verici bir örnektir. [1301] Ğaflet, tam anlamıyla kişinin kendisine yabancılaşma durumunu ifade eder.  

[*] Bu ayete, "İnsanların ve cinlerin çoğunu cehennem için yarattık" şeklinde yanlış anlam verilir. İlgili ayetler şöyledir; "Allah: "Cinleri ve insanları, kulluğu sadece bana yapsınlar diye yarattım." (Zariyat 51/56) dediğine göre o anlam kabul edilemez. Yaratma anlamı verdikleri zeree = (ذرأ) kelimesi şu ayette, hayvan ve bitki yetiştirme anlamındadır: "Allah'ın yetiştirdiği ekinden ve en'amdan (koyun, keçi, sığır ve deveden) ona pay ayırır ve kendilerince "Bu Allah'ın, bu da ona ortak saydıklarımızındır» derlerdi. (En'âm 6/136) Şu ayete göre Allah Teala insanı da bir bitki gibi yetiştirmiştir. Allah sizi topraktan bir bitki gibi bitirmiştir. (Nuh 71/17) Şu ayetler, Ahiretteki dirilişin de aynı şekilde olacağını bildirir: "Sizi toprağa tohum gibi eken O'dur. Hepiniz O'nun huzurunda toplanacaksınız." (Müminûn 23/79) "Gökten bir ölçüye göre su indiren (Allah'tır). Onunla ölü bir bölgeyi canlandırır. Kabirlerinizden de bu şekilde çıkarılacaksınız." (Zuhruf 43/11) Görüldüğü gibi zeree = (ذرأ), insanı, bitkiyi ve hayvanı yetiştirme anlamına da gelir. İnsanı diğerlerinden ayıran şey, ruhun üflenmesiyle birlikte kazandığı dinleme, ilerisini görebilme (basiret) ve gönül sahibi olma özelliğidir. (Secde 32/9) Bu özellikleri kullanmayanlar, hayvan gibi hatta daha aşağı seviyede yani bitki gibi olurlar. Cehennemle birlikte zikredilen bitki odundur. İlgili ayet şöyledir: "Yanlış yapanlar ise Cehenneme odun olurlar." (Cin 72/15) Ayete yukarıdaki mealin verilmesinin sebebi budur. [*] İlerisini görme, basiret sahibi olmaktır. Küçük ve büyük baş hayvanların da gözü vardır ama basiretleri yoktur. [*] Bu özellikler (sağduğu, basiret ve dinleme) ruh'un, cinlere ve insanlara kazandırdığı özelliklerdir. Bkz.(Secde 32/9) [*] Bkz. (En'am 6/143-144)  

1153 Cf. 2:18 . Though they have apparently all the faculties of reason and perception, they have so deadened them that those faculties do not work, and they go headlong into Hell. They are, as it were, made for Hell.