A'râf Sûresi 172. Ayet Meali

Bilginler arasında bu ızhar edip tanık tutma keyfiyeti hakkında aykırılıklar vardır. Bâzılarına göre Tanrı, Âdem Peygamberin soyunu, onun sulbünden, zerreler halinde çıkarmış, onları kendisine gösterip yalnız bana tapmaları ve şirk koşmamaları için ahid alacağım dedikten sonra zerrelere, ben sizin Rabbiniz değil miyim demiş, onlar da evet, tanığız, gerçekten de Rabbimizsin demişler, bu ahde melekleri de tanık tutmuştur.Tanrı, o zerrelere anlayış ve akıl vermiş, Tanrının hitabını duyup anlamışlar, sonra tekrar onları Adem'in sulbüne reddetmiştir. Sonradan herkes, vakti gelince dünyaya gelir. Müslüman olan, yaratılışa uymuş demektir, kafir olansa yaratılışı bozmuş, değiştirmiştir. Müfessirler, bu hususta birçok sözler söylemişler, hatta ayeti tevil edenler de bulunmuştur. Bazıları ise Tanrı, Adem'in demedi, Ademoğullarının dedi, sırtından demedi, sırtlarından dedi, zürriyetini demedi, zürriyetlerini dedi, sonra da "Bizim bundan haberimiz yoktur dememeniz, yahut da ancak atalarımız şirk koştu önce ve biz, onlardan sonra gelmiş bir soyuz; bizi de o boş ve asılsız işlerde bulunanların amelleri yüzünden helak mi edeceksin gibi bir söz söylememeniz içindi" buyurmuştur. Aynı zamanda ahdalmak, unutturmak için olamaz demişlerdir. Bunlarca Allah, Ademoğullarını, babalarının bellerinden, analarının rahimlerine ihraç etmiş, sonra onları dünyaya getirmiş, onlara yaratışının eserlerini, varlığının delillerini göstermiş, adeta kendilerini kendilerine tanık tutarak rabbiniz değil miyim demiştir; bu da kıyamet günü özür getirmemeleri içindir (Mecma, 1, 461). Sufilerin de bu hususta çeşitli sözleri vardır. Onlarca Ademoğulları, akla mensup babalarındayken, yani akıllar alemindeyken, Tanrı, kendilerine nurani hüviyetlerini göstermiş, onlar, misal aleminde Tanrıyı tasdik etmişlerdir. Yahut her zerrenin meleküti bir dili vardır, her varlık, mazhariyetine uymakla kendisini yetiştirip, istidadına göre geliştiren rabbini her an tasdik edip durur (Molla Muhsin Feyz: Tefsir-Safi, s. 174).  

bk. Kur’an-ı Kerim, 2/128, 6/133; 10/83; Tefsîru Ebüssuûd, 3/289-290; ed-Dürrü’l-Mensûr, 5/511-514. Bir sözleşmede asgari iki taraf vardır. Taraflar, hür iradeye, özgürce seçme hak-kına sahip olmadıkça, sözleşmeden bahsedilemez. Bu âyette Allah kullarına, “- Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diyerek, daha yaratılış sırasında kullarının hür iradesini, özgürce seçme hakkını hürriyetini peşinen tescil ediyor. Dikkatle incelendiği takdirde peygamberlerin mücadelelerinin baştan sona hürriyet mücadelesi olduğu açıkça görülür.  

[145] Elest Bezmi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 398-399.  

Bkz. 5/7 ve dipnotu, 57/8“Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Evet, rabbimizsin” şeklindeki karşılıklı konuşma hakkında farklı yorumlar yapılmıştır. Bu sözün ezelde mi, ana rahminde mi yoksa sorumluluk yaşına gelen insanın Müslüman olduğuna karar vermesiyle mi verildiği bilinmemektedir. Ancak, Kur’an’da çokça görülen, Allah’ın yaratıcı eylemini ve insanın da buna varoluşsal tepkisini dile getirmek için kullanılan temsîlî ifadeler de bulunmaktadır. Bu konuşma da onlardan bir tanesi olabilir. Ya da metaforik bir anlatımla; Allah'ın, insanı yaratırken -ki ayette bellerinden zürriyetlerin çıkarmasına vurgu yapılıyor- onun künhüne Yaratıcıyı idrak etme eğilimi yerleştirdiğini de ifade etmiş olabilir.  

 Bu âyette geçen «kâlû belâ» ifadesi hakkında, bunun ezelde mi, ana rahminde mi, yoksa bülûğ çağında mı olduğu hususunda çeşitli görüşler vardır. Bu konuda geniş bilgi için Muhammed Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili adlı eserine (cilt 4, s. 2323-2333) bakılması tavsiye olunur.  

Dili geçmiş zaman kipi Arapça'da çeşitli amaçlarla kullanılır. Biz, anlamı dikkate alarak ayeti çevirdik. Buradaki diyalog "lisan-i hal" iledir. 41:11 ayetiyle karşılaştırınız.  

1- Bu ayet, mecaz/alegori bir anlatımla; Allah'ın, insanı yaratırken onun benliğine, yaratıcıyı idrak etme eğilimi yerleştirildiğini ifade etmektedir.  

(*) Bu ayetle ilgisi olmayan bazı rivayetlerden yola çıkılarak, Kur’an’ın hiçbir ayetinde ima dâhi edilmeyen bir âlem tasavvur edip Allah’ ın orada insanları dünyaya gelmeden evvel Âdem’in sulbundan zerreler halinde yaratıp onlardan misak aldığını iddia etmek körü körüne taklitten başka bir şey değildir. Yani 172. ayet ruhlar alemi diye uydurulan safsatalarla hiçbir alakası yoktur. Bu hayali âlemden yola çıkılarak diğer bazı ayetlerin tefsir edilmeye çalışılması da başka bir hatadır. İşte burada Âdem oğullarının bellerinden çıkan ve ana rahminden doğan insan konu ediliyor. Yani yüce Allah bu ayetle, dünyaya gelen her insanoğlunun fıtratına ya da doğasına kendisinin varlık ve birliğini tanıma, kavrama ve dolayısıyla kendisine inanma yeteneğini yerleştirdiğine, iç ve dış âlemde de kendi varlığına ve birliğine kılavuzluk edecek birçok kanıtlar yaratmış olduğuna ve bunlarla beraber mesajlarını tebliğ eden elçiler vasıtasıyla insanlardan böyle bir misakı aldığına vurgu yapmaktadır. Böylece kimisi sadece lisân-ı hâl ile (fıtrat duygusu ile) kimisi de hem lisân-ı hâl, hem de lisân-ı kâl ile (yani kendilerine tebliğ edilen ilahi mesajlar ve peygamberler aracılığıyla) bunu kabul etmişlerdir. Şu hâlde yüce Allah, her insanı, hem iman etmesi için yeterli zihnî ve psikolojik donanıma sahip kılmakta, hem de iç ve dış âlemde kendi varlığına ve birliğine kılavuzluk edecek birçok kanıtlar yaratmaktadır. Yani yüce Allah akıl, kavrama ve düşünme yeteneğini vererek insanı, çevresine ve kâinat kitabına bakarak bunların bir Rabb’inin olduğunu idrak edecek, “belâ/evet”diyecek potansiyelde yaratmaktadır. Bu nedenle gerçekten ilahi mesajların tebliğini alan insan için kıyamette hiçbir mazeret kalmayacaktır. İşte sözleşmeden murat budur. Bu nedenle ‘’Kâlü belâ’’ konusundaki geleneksel inanış doğru olmadığı gibi, Kur’an’ın genel mesajıyla da bağdaşmamaktadır. Çünkü Kur’an’a göre insan dünyaya gelmeden, aklı olgunlaşıp rüşd çağına ermeden ve elçiler vasıtasıyla ilahi mesajların tebliğini almadan kıyamet gününde sorumlu tutulmaz... Ayrıca ayetin orijinalindeki fiillerin tümü geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiş olup bu cümlede geçen (اخذ) ehaze fiilinin Türkçedeki tam karşılığı “aldı” sözcüğüdür. Ancak insanların yeryüzüne gelişi herhangi bir zaman diliminde olmuş bitmiş bir şey değildir; insanoğlunun yeryüzündeki sorumluluk sınavı son insan nesline kadar, yani kıyamette kadar devam edecek bir süreçtir. Dolayısıyla ayette geçen “ehrace”, eşhede, kalu ve şehidna’’ gibi kelimelerin geçmiş fiil kipleri olsalar bile, bu durum kıyamette kadar devam edeceğinden, bunları geniş fiil kipinde değerlendirmek gerekir. Zira bu fiillerin ayette mazi/ (geçmiş] kipiyle kullanılmış olması, anlatılan olayların gerçekleşmesinin kesinliğini vurgulamak içindir. Zaten bu tür ifadeler Kur’an da çoktur. İşte Araf-172. ayetteki fiil kipleri de bunlar gibidir…Ayrıca İsmail Yakıt’ın Meal Açıklamasının son bölümünde ise şöyle deniliyor…Kısaca insan fıtratının temelinde “Tevhide dayalı Tanrı inancı fikri” mündemiçtir. İnsanoğlu dünyaya geldiğinde aklını kullandıkça aşama aşama fıtratının gereği o inanca varmaya çalışır ve O’nu arar. Nitekim Kur’an’daki Hz. İbrâhim kıssasında görüldüğü gibi, yıldızlar, ay ve güneşin ilah olamayacağının akli kıyaslarla vurgulanması gibi. Aksi takdirde insanoğlu, aile ve eğitim vb yollarla farklı inançlara şartlandırılabilir. Nitekim Hz. Peygamber’in, “Her insan fıtrat üzere doğar. Anne babası onu Yahudi veya Hıristiyan yapar…” hadisiyle ifade etmek istediği budur. O hâlde Kur’an’a göre tek Tanrı inancı doğuştan gelen bir inançtır. Bunu, “Genetik Psikoloji”nin ünlü siması C. G. Jung’un şu ifadesinde de görmekteyiz: “Her çocuk, anasından, Tanrı fikri empoze edilmiş bir arketiple doğar...” (alıntı) Özetle, bu ayet, hem mecaz bir anlatımla; Allah’ın, insanı yaratırken onun benliğine, yaratıcının varlığını idrak etme eğilimi yerleştirildiğini hem de mesajlarını tebliğ etmek üzere gönderdiği elçiler vasıtasıyla insanlardan böyle bir misakı almakta olduğunu ifade etmektedir. Yani insan farkına bile varmadan lisan-ı hâl ile Rabbini ve kendisini yaratıp yetiştirenini itiraf ediyor. Ama bu itirafını lisa-ni hâl ile olduğu gibi lisan-i kal ile de, yani özgür iradesiyle de eyleme dökmedikçe mesuliyetten kurtulamaz. Ayrıca Zemahşeri de bu durumun temsilî bir dille anlatılmış olup şöyle diyor: O, sanki insanlara, “Ben sizin rabbiniz değil miyim?” diye sormakta, onlar da “evet” diyerek bunu tasdik etmektedirler. İnsanın doğasındaki iman kabiliyeti bu âyetlerde temsilî bir dille anlatılmış bulunmaktadır (Zemahşerî, II, 103) Bkz: ( وأشهدهم على أنفسهم ألست بربكم) فيه قولان..احدهما أنه قال لهم: ألست بربكم على لسان الأنبياء بعد أن كملت عقولهم.... ( النكت والعيون تفسير الماوردي ) وقيل: هي مخصوصة فيمن أخذ عليه العهد على ألسنة الأنبياء.(تفسير القرطوبي) - بيَّن اللَّه هنا هداية بنى آدم بنصب الأدلة فى الكائنات، بعد أن بيَّنها عن طريق الرسل والكتب، فقال: واذكر - أيها النبى - للناس حين أخرج ربك من أصلاب بنى أدم ونسلهم وما يتوالدون قرنا بعد قرن، ثم نصب لهم دلائل ربوبيته فى الموجودات، وركز فيهم عقولا وبصائر يتمكنون بها من معرفتنا، والاستدلال بها على التوحيد والربوبية، حتى صاروا بمنزلة من قيل لهم: ألست بربكم؟ قالوا: بل أنت ربنا شهدنا بذلك على أنفسنا، (المنتخب في تفسير القرآن الكريم) فقال البلخي والرماني اراد بذلك البالغين من بني آدم واخراجه اياهم ذرية قرناً بعد قرن وعصراً بعد عصر واشهاده إياهم على انفسهم تبليغه إياهم وإكماله عقولهم، -- وقال الجبائي: {وأشهدهم على أنفسهم} يعني عند البلوغ وكمال العقل وعندما عرفوا ربهم فقال لهم على لسان بعض انبيائه {ألست بربكم}؟ فقالوا: بلى شهدنا بذلك واقررنا به لأنهم كانوا بالله عارفين انه ربهم (التبيان الجامع لعلوم القرآن) فأما ما روي ان الله تعالى اخرج ذرية آدم من ظهره واشهدهم على انفسم وهم كالذر، فان ذلك غير جائز لان الاطفال فضلا عمن هو كالذر لا حجة عليهم، ولا يحسن خطابهم بما يتعلق بالتكليف، ثم ان الآية تدل على خلاف ما قالوه. لأن الله تعالى قال {وإذ أخذ ربك من بني آدم} وقال {من ظهورهم} ولم يقل من ظهره. وقال {ذريتهم} ولم يقل ذريته، ثم قال {أو تقولوا إنما أشرك آباؤنا من قبل وكنا ذرية من بعدهم أفتهلكنا بما فعل المبطلون} فأخبر ان هذه الذرية قد كان قبلهم آباء مبطلون وكانوا هم بعدهم (التبيان الجامع لعلوم القرآن) أنه سبحانه أخبر أن حكمة هذا الإشهاد إقامة للحجة عليهم، لئلا يقولوا يوم القيامة: { إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ } [12]، والحجة إنما قامت عليهم بالرسل والفطرة التي فطروا عليها، كما قال تعالى: { رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [13].ان الآية لا صراحة لها فيما تدل عليه الروايات لإمكان حملها على التمثيل، و أما الروايات فهي إما مرفوعة أو موقوفة و لا حجية فيها - والآيات القرآنية مصرحة بكثرة، بأن الله تعالى لا يعذب أحداً حتى يقيم عليه الحجة بإنذار الرسل، وهو دليل على عدم الاكتفاء بما نصب من الأدلة، وما ركز من الفطرة، فمن ذلك قوله تعالى: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولاً } [الإسراء: 15] فإنه قال فيها: حتى نبعث رسولاً، ولم يقل حتى نخلق عقولاً، وننصب أدلة، ونركز فطرة... (أضواء البيان في تفسير القرآن)  

[1] Ayet-i Kerîme temsile mahmuldür.  

62 Kur’an Âdemoğulları tabiriyle beşeriyeti kasteder. Çünkü beşeriyet tam anlamıyla Âdem tabiatlıdır: Bir yandan meleklere secde ettirirken öte yandan şeytanın oyununa gelebilen bir varlıktır. Bu ayette geçen Âdem tabiri Hz. Âdem’in kendisini ve çocuklarını kastetmiyor. Genel anlamda beşeriyeti ve onun üremesini kastediyor. Eğer Hz. Âdem ve çocuklarını konu etmiş olsaydı. “Zuhurihim (bellerinden)” ve “zurriyetehum” (soylarının)” tabirleri çoğul olmazdı. 63 Bu ayet genellikle halk inancında “kalu-belâ” olarak bilinir. Burada Ruh-beden ayrımına dayanan bir kabulün temsili anlatımı hâkimdir. İslam tarihi boyunca çok tartışılmış konulardan biridir. Avam bunun insanlık yaratılıp yeryüzüne gelmeden önce (bezm-i elest’te) ruhlara sorulduğunu, orada evet diyenler bu dünyada mü’min, hayır diyenler de kâfir olarak yaşamını sürdürür kanaatindedir. Bu anlayış Kur’an’dan ve yaratılış ayetlerinden onay almaz. Kimine göre, bu “kalu-belâ” sözleşmesi akil baliğ çağında olur. Çünkü insanoğlu o yaştan itibaren sorumlu bir varlık oluyor. Dini tabirle mükelleftir. Kimine göre de bu sözleşme reşit olduğu 18 yaşında olmuştur. Biz bu ayeti semantik bir inceleme yaptığımızda görürüz ki, “kalu-belâ” olayı ana rahmindedir. Çünkü ayet; insanoğlunun varlığa düştüğü andan itibaren temsili olarak tevhit inancının varoluşsal bir ifadesini bize vermektedir. Bu bir anlamda insan fıtratının temelinde, yani tabiri caizse insanın mayasında onun tevhid inancını kabule hazır oluşunu gösterir. Bu husus bu ayette temsili bir anlatım içinde metaforik bir kalıp halinde sunulmuştur. Kısaca insan fıtratının temelinde “Tevhide dayalı Tanrı inancı fikri” mündemiçtir. İnsanoğlu dünyaya geldiğinde aklını kullandıkça aşama aşama fıtratının gereği o inanca varmaya çalışır ve O’nu arar. Nitekim Kur’an’daki Hz. İbrâhim kıssasında görüldüğü gibi, yıldızlar, ay ve güneşin ilah olamayacağının akli kıyaslarla vurgulanması gibi. Aksi takdirde insanoğlu, aile ve eğitim vb yollarla farklı inançlara şartlandırılabilir. Nitekim Hz. Peygamber’in, “Her insan fıtrat üzere doğar. Anne babası onu Yahudi veya Hıristiyan yapar…” hadisiyle ifade etmek istediği budur. Şu hâlde Kur’an’a göre tek Tanrı inancı doğuştan gelen bir inançtır. Bunu, “Genetik Psikoloji”nin ünlü siması C. G. Jung’un şu ifadesinde de görmekteyiz: “Her çocuk, anasından, Tanrı fikri empoze edilmiş bir arketiple doğar.” Kısaca belirtmek gerekirse, mü’min olsun, kâfir olsun her insanoğlunun “kalu-belâ”sı ana karnında vuku bulur. Nitekim Maturidî bu ayetin tefsirinde fıtrata atıf yaparak, insanoğlunun doğuştan “Yüce bir Yaratıcıyı” algılamaya hazır olduğunu ifade eder.  

Bu cümle Târık 86:6-7. ayetlerle okunmalıdır.,[Elest bezmi], bedenin yaratılmasından sonra ruha yerleştirilmiş fıtratın konuşturulması olabilir.,Bu cümle Rûm 30:30, Hucurât 49:7 ve Şems 91:8. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Yani, kendilerini bile duyamayan o şuursuz zürriyetlere, şuurunun başlangıcını, her birine şâhitlik fıtratını, kendi nefsinde hakkı duymak ve duyurmak, itiraf ve şehadet etmek yaratılışını, insanlık rûhunu verip, hepsini vahdaniyetine şâhit kıldı. (Elmalılı)2 Bu soru şekli, “inkari” olduğu için anlamı: “Ben, elbette sizin Rabbinizim! Öyle değil mi?” demektir. 3 (بَلَى) Arapçada olumsuz soruya olumlu cevap için kullanıldığından; tercüme bu şekilde yapılmıştır.4 Müfessirlerin birçoğu, buradaki söz alma olayı, bir istiâredir demişlerse de olayın fiilen meydana gelmiş olması âyetin zahirine göre daha kuvvetlidir. Allah’ın Âdemoğullarından bu sözü alma olayının meydana geldiği zaman hakkında üç görüş vardır. 1- Allah, rûhlar âleminde bütün insanları toplamış, onlara insan şeklini ve konuşma kabiliyetini verdikten sonra kendilerini şâhit tutarak onlardan söz almış ve: “Ben, elbette sizin Rabbinizim! Öyle değil mi?” diye sormuş. Onlar da: “Evet Sen bizim Rabbimizsin.” diye karşılık vermişler. Bu görüş, müfessirlerin çoğunluğunca pek benimsenmemiş ve bu konu ile ilgili hadisler, zayıf görülmüştür. 2- Bu söz alma olayının zamanı, kişinin bulûğ zamanıdır. Zîrâ bir zürriyetin nefsine şâhitliği, kendisinden zürriyet çıkmağa başladığını gördüğü, bulûğ zamanında meydana gelir. Bu görüş için de; “bulûğ zamanının, bu söz alma olayının sözleşme zamanı olmayıp, uygulama zamanı olması daha uygundur.” denilmiştir. 3- Müfessirlerin çoğunluğu; bu söz alma olayının, zürriyetin babanın sulbünden çıkıp, ana karnına düşmesiyle başladığı ve yaratılışı tamamlanıp rûh verilerek insan olma özelliğini kazandığı zaman meydana geldiği ve bulûğ çağında da sözün uygulamasının başladığı, kanaatindedirler. Bundan dolayı da; Usul-i fıkıhta her ferdin şahsiyeti ve hukukî ehliyeti, bu söz alma olayı ile başlar ve bulûğ ile tamamlanır.  

139 Metnin orijinalinde, bu bölümde geçmiş zaman kipi kullanılmaktadır (“çıkardı”, “onlara sordu” vb.). Ne var ki, yukarıda “soru” ve “cevap” tarzında mecazî bir yolla anlatılmak istenen vaka, mahiyeti itibariyle, sürekli bir tekerrür ifade ettiğindendir ki, bu devamlılığın şimdiki zaman kipiyle ikinci bir dile aktarılması, anlatılmak istenenin anlaşılmasını oldukça kolaylaştıracak gibi geldi bize. Kur’an’a göre, Mute‘âl Kudret’in varlığını sezme, algılama yatkınlığı insanda yaratılıştan (fıtrat) var olan bir hususiyettir; sonradan, kendini-beğenmişlik, nefsine-düşkünlük gibi arızî duygular eliyle ya da yoldan çıkarıcı çevresel etkilerle üzeri örtülebilir, bulandırılabilir olsa da, böyle içsel, sezgisel bir idrak imkanının varlığıdır ki, akıl sahibi her insanı Allah’ın önünde “kendi hakkında tanıklık yapma”ya yöneltmektedir. Kur’an’da sık sık görüldüğü üzere, Allah’ın “konuşması, söylemesi, ya da sorması” insanın da “cevap vermesi”, gerçekte Allah’ın yaratıcı eylemini ve insanın da buna varoluşsal cevabını, tepkisini dile getirmek için kullanılan temsîlî ifadeler durumundadır.  

[1289] Kanaatimizce, “Âdemoğlunun sulbünden onların nesillerini çıkardığı zaman” ifadesi, üreme organlarının çalışmaya başladığı “büluğ zamanına” tekabül eder. Büluğ yaşı, ibadet mükellefiyetinin ve cezaî ehliyetin başlangıcıdır. Bizce Allah Rasûlü’nün “Üç kişiden kalem kalkar: Büluğ çağına gelinceye kadar çocuktan..” hadisi, bu âyetin nebevî bir okuması gibi görünmektedir. Esasen hadisteki türden bir tesbit, ancak ilâhî bilgiye istinat edebilirdi. İyi araştırıldığında, Allah Rasûlü’nden sadır olan bu gibi haberlerin kaynağının vahiy olduğu, bu hadislerin vahyin nebevî bir basiretle okunması sonucunda ortaya çıktığı görülecektir. Büluğ yaşı çıtası, bundan öncesinin sorumsuzluk olduğu anlamına gelmez. Terbiye açısından her yaşın bir sorumluluğu vardır. [1290] Bu âyetin muhtevası, avam dilinde kâlû belâ adıyla bilinir. İnsan fıtratının tevhidi kabul etmeye doğuştan hazır olduğunu, Rab olan bir yaratıcıyı inkârın mazeret olamayacağını ifade eder. Zemahşerî bu diyalogu mecazî sayar ve tahyîl (canlandırma, dramatizasyon) olarak niteler. Bunu hakiki olarak yorumlayan müfessirlerden Taberî, bu yorumun dayandığı hadis hakkındaki ciddi kuşkularını dile getirmeden de edemez. Bu âyeti lafzî yorumlayan kaynakların dayandığı rivayetlerin tamamı, Allah’ın Hz. Âdem’in sulbünden söz aldığını ifade etmektedir. Âyetin Hz. Âdem’den değil “Âdemoğullarından” söz ettiği açıktır. Bu tartışmalı rivayetlere dayanarak âyeti mecazdan hakikate taşıyan klasik tefsire yöneltilen tüm eleştirileri nakleden Râzî, âyetteki diyalogun mecazî olduğu görüşünü, karşı çıkmaksızın dile getirir. İbn Kesir, âyetin insanın yaratılıştaki saf ve temiz fıtratına dikkat çektiğini söyleyerek bu konudaki âyet ve hadisleri sıralar. Buradaki anlatımın Fussilet 11 ve Ahzab 72’de olduğu gibi temsilî bir diyalog olduğu açıktır. Bu diyalogu lafzi anlamına hamletmek biraz da keskin bir “ruh-beden” ayrımının eseridir. İrfanî bilgi sisteminin gnostisizmden, Bürhanî bilgi sisteminin Yunan felsefesinden ödünç aldığı insanın fizikî varlığından bağımsız bir “nefs” ve bedenden ayrı bir “ruh” tanımı, hicrî 3. yy’dan itibaren bugünkü anlamında kullanılmaya başlamıştır. Daha sonraları bu etki Beyanî bilgi sistemine de geçerek Kelâm’a mal olmuştur. Eş’arî kelâmının “ilk misak”ı savunması da buna bağlanabilir. Fakat Matüridi bu yorumu reddeder. Bu âyet, insanoğlunun doğuştan “aşkın bir Yaratıcı Varlık”ı algılamaya yatkın yapısına, yani “fıtrat”a atıfta bulunmaktadır. Âyet, “kollektif bilinçaltı” adı verilen duruma bir atıf olarak da okunabilir.  

Bu âyette Cenab-ı Allah, Kendisini Rab kabul ettiklerine dair insanlardan ikrar aldığını bildirmektedir. Bu ahdin zaman ve mekânı hakkında farklı anlayışlar mevcuttur. Âyet-i kerime bu esas prensibi kesin olarak ortaya koymakla beraber, işin cereyan tarzını kesin olarak bildirmediğinden anlayış farkları ortaya çıkmıştır. Şöyle ki: a- Babasının sulbünden ayrıldığı sırada olmuştur. b- Baba sulbünden çıkıp ana rahmine düşerek yumurtayı döllemesiyle ceninin oluşmasını müteakip ruh üflenme vaktinde (takriben dört aylık iken) olmuştur. c- Büluğa erme çağında Allah’ın nimetlerine ve rububiyetine bizzat şahit olmaları tarzında olmuştur. Bu yorumu yapanlar âyette temsilî (sembolik) bir anlatım olduğunu düşünürler ve derler ki: Allah varlığının, birliğinin delillerini kâinata yerleştirmiştir. Kendi varlıklarına yerleştirdiği akılları da buna tanıklık etmiştir. Bunları yapmakla, insanın Rabbini ikrar etmesi için bütün şartları hazırlamasıyla âdeta onun şahitliğini almış saymıştır. d- İnsanlığın babası Hz. Âdemin sulbünden kıyamete kadar gelecek bütün zürriyetini çıkarıp onlara: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” dedi. Onlar da: “Elbette” dediler. Ve o gün takdir kalemi, kıyamete kadar olacak şeyleri yazdı, bitirdi. Bu son izah aslında çeşitli tariklerden hadis olarak rivâyet edilmiştir. Tefsircilerin ekserisi bunu kabul ettikleri gibi, Müslümanlar arasında en yaygın inanç da budur. Bütün insanların aslını teşkil eden genlerin, bütün insanların Babasının sulbüne sığabileceğini genetik biliminden öğrenmekteyiz. Allah rûhlar aleminde bu ilk ahdi almış olup, bizlerin “kalû belâ”dan beri Müslüman olmamıza mani yoktur. Allah’ın kudreti böyle yapmayı dilemişse öyledir. Vallahu a’lem.  

[*] "Bellerinden nesillerini almak" demek 'nesile neden olan tohumu almak' demektir. Bu, kadınlarda ilk yumurta hücresinin rahme düşmesinde (ilk adetin öncesinde), erkeklerde ilk sperm üretimi gerçekleştiğinde olur. Diğer bir ifadeyle kadın ve erkeklerin ergen olmaları (bulu çağı) itibariyle Allah onları kendine şahit tutmuş ve dini sorumluluklarını başlatmış olmaktadır.  

1146 This passage has led to differences of opinion in interpretation. According to the dominant opinion of commentators each individual in the posterity of Adam had a separate existence from the time of Adam, and a Covenant was taken from all of them, which is binding accordingly on each individual. The words in the text refer to the descendants of the Children of Adam, i.e., to all humanity, born or unborn, without any limit of time. Adam's seed carries on the existence of Adam and succeeds to his spiritual heritage. Humanity has been given by Allah certain powers and faculties, whose possession creates on our side special spiritual obligations which we must faithfully discharge: see 5:1. and n. 682. These obligations may from a legal point of view be considered as arising from implied Covenants. In the preceding verse (7:171), a reference was made to the implied Covenant of the Jewish nation. Now we consider the implied Covenant of the whole of humanity, for the Holy Prophet's mission was worldwide. (R). 1147 The Covenant is completed in this way. We acknowledge that Allah is our Creator, Cherisher, and Sustainer: therefore we acknowledge our duty to Him: when we so testify concerning ourselves, the obligation is, as it were, assumed by us; for it follows from our very nature when it is pure and uncorrupted.