A'râf Sûresi 163. Ayet Meali

İbn-i Abbas'a göre burası Şap denizinin kıyısındaki Eyle şehridir. Medyen ve Tabariye diyenler de vardır (Mecma, 1, 259).  

[Not: Bu ayet, gökteki kuşlardan, yerdeki varlıklardan denizdeki balıklara kadar, tek hücrelilerden fillere her şeyin ve her halde Allah’ın emir ve kontrolünde olduğunu da hatırlatmaktadır. Ayrıca; yasak mevsimlerde balıkları ve diğer canlıları avlamanın zararlı sonuçlarına da dikkat çekilmiş olmaktadır.]  

[143] Sebt/Cumartesi yasağı hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 372-373.  

Bkz. 2/65, 4/47, 154, 16/124Ayette bahsi geçen yerin, Ürdün’ün Akabe körfezinin ucunda Eyle (Elath) şehri olduğu söylenir. Kızıldeniz kıyısındaki bu liman şehri, İsrail oğullarının parlak dönemlerinde her zaman önemli bir ticaret merkezi olmuştur. Hz. Musa, İsrailoğullarına cuma gününü ibadete tahsis etmelerini emretmiş ama onların çoğu buna uymamıştı. Bunun üzerine Allah cumartesi günü onlara balık avlamayı yasaklamıştı. Onlar bu yasağı da farklı hilelerle delerek itaatsizliklerine devam etmişti. Allah da onları yaptıkları yüzünden maymun huylu insanlara dönüştürmüştü. Konuyla ilgili olarak Nisa suresi 4/154’un açıklamasına bkz.  

[1] O gün balık saydı kendilerine men’ olunmuş idi.  

233. Âyette sözü edilen bu kent, Ürdün’ün Akabe limanına yakın “Eyle” kasabası olabilir.Allah Teâlâ, İsrailoğullarının cumartesi (sebt) günü dünyevî işlerden ve dolayısıyla balık avından sakınmalarını ve o günü ibadete ayırıp tatil yapmalarını emretmişti. Balıklar cumartesi günleri akın akın sahile geliyor, diğer günler o derece gelmiyorlardı. Bu, bir imtihandı. İsrailoğulları, bu yasağı ihlal ederek cumartesi günleri de balık avlamaya başladılar. Âyette anlatılan olay budur.  

 Allah Teâlâ İsrailoğullarına cumartesi günü avlanmayı yasaklamış, bu güne tazim etmelerini emretmişti. Dolayısıyla balıklar o gün su yüzüne çıkar serbest yüzerlerdi. Diğer günlerde ise balıklar durumu sezdikleri için su yüzüne çıkmazlardı. Bu durum Allah’ın bir imtihanı idi. Fakat İsrailoğulları bu imtihanı kazanamadılar ve cumartesi yasağına saygısızlık gösterip balıkları o gün avlamaya başladılar. İşte âyette bildirilen haddi aşma budur.  

1- Vahyin belirlediği sınırların dışına çıkan. İyi, doğru, temiz ve güzel şeylerden uzak kalan.  

(3)Cenâb-ı Hakk İsrâiloğullarına Cumartesi günlerine hürmet etmeyi emretmiş ve onlara o gün balık avlamayı yasaklamıştı. Allah’dan bir imtihan olarak Cumartesi günü, balıklar su yüzüne çıkar ve sürüler hâlinde gelirdi. Onlar ise balıkları kanallar açarak denize bağladıkları havuzlara Cumartesi günü topluyor ve sonraki günlerde onları avlıyorlardı. Ebû Hureyre (ra)’ın bir rivâyetine göre Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm buyurmuştur ki: “Yahudilerin işlediğini siz işlemeyin! Onlar Allah’ın haram kılmış olduğunu, hîlelerin en basit ve en âdîsiyle helâl kılmak istediler.” (İbn-i Kesîr, c. 2, 58)  

(*) Âyette bahsedilen yer, büyük ihtimalle Medyen ile Tûr arasında bulunan Eyle kasabasıdır. Cumartesi, yahudilerin kutsal günüdür. O günde çalışmak ve dolayısıyla avlanmak yasaktı. İsrâil oğullarından Eyle kasabası halkı, Cumartesi günü bütün işleri tatil edip ibâdet etmeleri gerektiği hâlde balık avlıyorlardı. Cumartesi yasağına uydukları (yani tatil yapıp balıkları avlamadıkları) gün, balıklar onlara açıktan açığa sürüler hâlinde gelirdi. O gün saldırıya uğramamaya alıştıkları ve kendilerine dokunulmayacağını hissettikleri için kaçmıyorlardı. Diğer günlerde ise avlandıkları sürü halinde gelmiyorlardı. Allah’ın emirlerini hiçe sayan (çünkü dinlerinde on emrin dördüncüsü olarak yer alan (Çıkış, 20/8-11) önemli bir kuralı ihlâl etmişlerdir.) Bu halk, cumartesi günleri balıkların akın akın gelmesine imrendiler, hırslarını yenemediler ve balıkları avlamaya başladılar… Bunun detaylı açıklaması şöyledir: Her konuda azıp şımarmış olan İsrailoğulları Hz. Musa’ya Allah’a yalvararak haftada sadece cumartesi günü kendilerine ibadet ve tatil günü olarak tahsis etmesini ısrarla istiyorlar. Hz. Musa’da yüce Allah’a yalvararak sadece o günün ibadet ve tatil günü olmasını istiyor. Bunun üzerine yüce Allah ta onların bu isteğini kabul ediyor. Diğer günleri onlara maişetleri için çalışma, cumartesi günü de ibadet, tatil infak ve yardımlaşma günü olarak tahsis ediyor. Ama onlar azıp doğru yoldan çıkatıkları gibi, hilelere başvurarak bu yasağı da çiğnemeye başladılar. Onlardan bir kısmı, kendilerine verilen emre uyarak yasakları çiğnemezler. Ama diğer bir kısmı hilelerle yasakları çiğnemeye başladılar. Oysa bu tür yasaklar onların nefislerine hâkim olmayı becerebilmeleri için ruhi bir terbiyeden başka bir şey değildi. Fakat onlardan bir kısım, tamah ve açgözlülükleri yüzünden bir türlü yola gelmediler, azgınlıklarını bırakmayıp her türlü kötülüğe devam ettiler. Böylece mal mülk hırsı karakterlerini bozdu. Aşırı kurnazlık zekâlarını da aldı. Vicdanları paslandı, yürekeleri karadı, verdikleri sözle çeliştiler. İşlerine gelmeyince toplumun hukukunu çiğneyebildiler. Arzu ve iştahlarına gem vuramayan böylesi ‘’maymun iştahlı ‘’olmaları yüzünden perişan oldular. Çünkü tıpkı bir maymun gibi davranıyorlardı, hiçbir şeyde sebatları yoktu. Hukuklarını çıkarları uğruna çiğneyen yine kendileri oluyordu. Hukuku çiğneyen böylesi açgözlü ve muhteris tiplere de ‘’aşağılık maymunlar‘’dendi. كذللك نبلوهم بما كا نوا يفسقون ‘’İşte fasıklıkları (azıp doğru yoldan çıkıp her türlü kötülükleri) yaptıkları sebebiyle böylece onları deniyorduk. ’’(A’raf-163:) Onların bu tür cezaya mustahak olmalarının sebebi sadeece Cumartesi yasağı değil, aynı zamanda ‘’بما كانوا يفسقون ‘’ ...azıp doğru yoldan çıktıkları sebebiyledir.  

[2] Emre muhalif olarak balıkları avlamışlardı.[3] Cumartesi günleri balıkların suyun yüzüne çıkması, diğer günler görünmemesi suretiyle.  

58 Hz. Musa’nın şeriatına göre, cumartesi tatil günüydü. O gün çalışmak ve balık tutmak da yasaktı. Balıklar da cumartesi günleri ıssız ve sessizliğin hâkim olduğu sahillere kadar suları yararak akın akın geliyorlardı. Bunu gören halk, diğer günler gelmiyor deyip cumartesi yasağını çiğneyerek balık tutmaya başladılar. Allah da onları böyle sınadı.  

(Araştırmacılar burada adı geçen yerin, Eileh, Elat veya Elot yerleşim bölgesine işaret ettiği görüşündedirler. Bu liman şehri Sina Yarımadası’nın doğusu ile Arabistan’ın batısında, Akabe körfezinin ucundadır. Burası İsrail oğullarının parlak dönemlerinde çok önemli bir ticaret merkezi idi ve Hz. Süleyman (a.s.) bu şehri Kızıldeniz’deki donanması için merkez liman yapmıştı. Burası ile alâkalı olay, Yahudilerin ne dinî, ne de tarihî kitaplarında zikredilmemiş; fakat Kur’an-ı Kerim’in burada ve Bakara suresinde anlattıkları onun Kur’an’ın vahyi sırasında, İsrail oğulları arasında bilinen bir şehir olduğunu göstermektedir. Bundan dolayı Medine Yahudileri, Yüce Peygamber’e (s.a.a) her konuda karşı gelme fırsatını hiçbir zaman kaçırmadıkları halde, bu haberin doğruluğu konusunda itiraz edemediler.)  

Bu şehrin Medyen ve Tûr arasında bulunan Eyle olduğu, ancak Medyen veya Taberiyye de olabileceği bildirilmektedir (Taberî, [Câmi‘u’l-beyân], IX, 90-91; Zemahşerî, [el-Keşşâf], II, 164).,Cumartesi Yasağı ile ilgili bkz. Bakara 2:65, dipnot 4.  

1 Cumartesi yasağı: Hz. Mûsa (a.s.), Yahûdîlere Cuma gününü ibâdete tahsis etmelerini emretti ama Yahûdîlerin pek azı buna razı oldu. Bunun üzerine Allah Cumartesi günü onlara balık avını yasakladı. Çoğunluk buna da itaat etmeyince Allah da onları maymuna çevirdi. Bk. (Bakara: 65, Nisa: 47, 154)2 Konu ile ilgili olarak Bk. (Bakara: 65-66)  

129 Lafzen, “Sebt günü olarak tutmadıkları gün”. Musa Şeriatı’na göre İsrailoğulları Sebt günü (Sabbath - Cumartesi) bütün dünyevî işlerden ve dolayısıyla balık avından da kaçınmakla yükümlü bulunuyorlardı. Bu sebepledir ki, ürkütücü şartlardan kurtulan balıklar bu günlerde daha rahat hareket etme imkanını bulup sürüler halinde suyun yüzüne çıkar sahile yaklaşırlardı; sözü geçen kasabanın balıkçı sakinleri de işte bu durumu, Sebt gününün örfünü bozmak için bir mazeret, bir bahane olarak değerlendirdiler. Kur’an bu kasabanın isminden bahsetmediğine ve bu tecavüzkar eylemlerin geçtiği tarihsel dönem hakkında da herhangi bir işaret vermediğine göre, Kur’an’da muhtelif yerlerde temas edilen bu Sebt günü-ihlalcilerinin kıssası, İsrailoğulları’nın tarihinde, ya tamah ve hırslarının peşine düşerek ya da dünyevî çıkarlara düşkünlükleri yüzünden kendi şeriatlerinin ilkelerine karşı sık sık baş gösteren tecavüzkar eğilimlerin genel bir tasviri, bir betimlemesi olarak görülebilir. Bu kabil konulara ilişkin Musa Şeriatı İslamî öğretilere göre sonradan her ne kadar ilga edilmiş ise de, Kur’an bu şeriat’ın insanlığın monoteist (tek tanrıcı) inancının tarihindeki büyük rolüne sık sık işaret etmekte ve onun İsrailoğulları’nın ruhsal disiplinini güçlendirici bir vasıta olarak zamanla-kayıtlı önemini tekrar tekrar vurgulamaktadır. Onların Musa Şeriatı’nı sık sık ve bilerek çiğnemeleri, Kur’an’da, bu disipline ve dolayısıyla genel olarak Allah’ın buyruklarına karşı gösterdikleri isyancı tutumlarının bir belirtisi, bir göstergesi olarak sergilenmektedir.  

[1278] Vavın misal anlamının delili 3:68. âyettir. Bu bağlamda 162. âyetle bu âyet arasında uygun bir geçiş oluşturmaktadır. [1279] Sebt Günü için bkz: 2:65 not 120 ve 16:124 not 135.  

Bu şehrin, Akabe limanına yakın Eyle şehri olduğu genellikle kabul edilir. Bu sahil şehri Hz. Süleyman’ın Kızıldeniz’deki donanmasının merkezi idi. Âyette bildirilen bu olay, Yahudilerin ne dinî, ne de tarihî kitaplarında yer almıyor. Medine Yahudileri tarafından bilindiği kesindir. Zira onlar birçok konuda Peygamberimize itirazları ile meşhur oldukları halde, bu hususta hiçbir itirazları olmamıştır.  

Yani Cumartesi olmayan günlerde veya Cumartesine saygı gösterilmeyen zamanlarda, avlanacaklarını anlayan balıklar, artık gelmez olmuş ve Allâh'ın koyduğu yasağı delenlerin rızıkı daralmıştı.  

[3] Bakara sûresinin 65inci âyeti notuna bak.  

1137 Cf. 2:65 and n. 79. Fishing, like every other activity, was prohibited to Israel on the Sabbath day. As this practice was usually observed, the fish used to corne up with a sense of security to their water channels or pools openly on the Sabbath day, but not on other days when fishing was open. This was a great temptation to the law-breakers, which they could not resist. Some of their men of piety protested, but it had no effect. When their transgressions, which, we may suppose, extended to other commandments, passed beyond bounds, the punishment came. (R).