Âli İmrân Sûresi 72. Ayet Meali

72.İbnu İshak`ın Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre, (yahudilerden) Abdullah bin Sayf, Udeyy bin Zeyd ve Haris bin Avf birbirlerine: "Gelin Muhammed`e ve ashabına indirilen dine sabahleyin inanıp akşama doğru inkâr edelim. Böylece dinleri konusunda onları tereddüde düşürelim. Belki böylece onlar da bizim yaptığımızı yaparlar da dinlerinden dönerler" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.12.Yahudilerden bir topluluk mü`minlerin kafalarına şüphe sokmak amacıyla günün erken vakitlerinde Kur`an-ı Kerim`e iman ettiklerini ileri sürmeye, akşama doğru da "biz kendi kitaplarımızdan inceledik, bu kitabın Allah katından gönderilmiş kitap olduğuna dair bir delile rastlayamadık" diyerek inkar etmeye karar vermişlerdi. Bu yolla Müslümanların da kendi dinleri hakkında şüpheye düşmelerini ve dinlerini terketmelerini sağlamayı amaçlıyorlardı. Yukarıdaki ayeti kerimede de bu olaya işaret edilmektedir.  

Yahudilerden bir kısmı, inananları Kur’an konusunda şüpheye düşürmek için böyle bir taktik geliştirdiler. Allah, bu âyetle onların bu planını açığa çıkarıyor ve inananları daha dikkatli olmak konusunda uyarıyordu.  

Bu âyette, İslâm’ın önünü kesmek için başvurulan psikolojik savaş yöntemlerinden biri dile getirilmektedir. Medine civarında yaşayan birtakım yahudi bilginler ve liderler, imanı henüz sağlamlaşmamış kimseleri şüpheye düşürmek için aralarında bir karar almışlardı. Buna göre İslâm’ı kabul etmiş gibi görünecekler, sabah namazını müslümanlarla birlikte kılıp, akşam üzeri İslâm’dan çıktıklarını ilan edeceklerdi. Amaçları, hiç olmazsa bazı kimselerin, “Bunlar vazgeçtiklerine göre, Müslümanlık’ta mutlaka bir eksiklik bulmuşlardır”, demelerini sağlamaktı. Âyette onların bu planları ortaya konmaktadır.  

(1)“Küfürde hem adem (yok sayma) ve terk vardır ki, pek kolaydır, hareket istemez. Hem tahrib(bozmak) var ki, çok sehildir ve âsândır (kolaydır); az bir hareket yeter. Hem tecâvüz (haddini aşma) var ki, az bir amel ile çoklarına zarar verip, ihâfe (korkutma) noktasından ve fir‘avniyet cihetinden onlara bir makam kazandırır. Hem âkıbeti görmeyen ve hazır zevke mübtelâ (tutkun) olan insandaki nebâtî ve hayvânî kuvvelerin(hislerin) tatmîni ve telezzüzü (lezzet alması) hürriyeti vardır ki, akıl ve kalb gibi letâif-i insâniyeyi insâniyetkârâne ve âkıbet-endişâne olan (gelecek endişesi taşıyan) vazîfelerinden vazgeçiriyorlar. Ehl-i hidâyet ve başta ehl-i nübüvvet (peygamberler) ve başta Habîb-i Rabbü’l-Âlemîn (âlemlerin Rabbinin sevdiği zât) olan Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın meslek-i kudsîsinde, hem vücûdî (varlığa dâir), hem sübûtî (sâbit şeylere dâir), hem ta‘mir (düzeltmek), hem hareket, hem hududda istikāmet (sınırları aşmamak), hem âkıbeti düşünmek, hem ubûdiyet (kulluk), hem nefs-i emmârenin fir‘avniyetini ve serbestliğini kırmak gibi esâsât-ı mühimme (mühim esâslar) bulunduğundandır ki, Medîne-i Münevvere’de bulunan o zamânın münâfıkları, o parlak güneşe karşı yarasa kuşu gibi gözlerini yumup, o câzibe-i uzmâya (çok büyük çekiciliğe)karşı şeytânî bir kuvve-i dâfiaya (itici hislere) kapılıp, dalâlette (sapıklıkta) kalmışlar.” (Lem‘alar, 13. Lem‘a, 82)  

(*) Rivayete göre Hayber yahudilerinden 12 kişilik bir hahamlar topluluğu günün ilk saatlerinde güya İslâm’a girecekler, fakat akşama doğru, kendi kitaplarına baktıklarını, Hz. Muhammed’in risaletine dair bir işarete rastlamadıklarını öne sürerek İslâm’dan döndüklerini söyleyecekler, böylece müslümanların kendi dinlerinden dönmelerine önayak olacaklardı…(Diy. Vakfı Meali 71. Ayet Açıklaması.)  

[1] Cümle-i mutarazadır.[2] Kudret helvası, Yelve kuşu... gibi nimetlerin ve mucizelerin.[3] Nazm-ı Celil nazm-ı sabıkın tetimmesi de olabilir: Size verilen şerayi gibi başkalarına verildiğinden midir? Yoksa sizi Rabbileri nezdinde hüccet ile ilzam edeceklerinden midir? ki böyle diyorsunuz — size verilen hidayetin başkalarına verildiğini veya sizi Rableri nezdinde ilzam edeceklerini inkâr etmeyin.. Daha başka türlü de tercüme olunabilir.  

20 Razî’nin beyanına göre, Esamm, “bunu vahyin bir kısmına inanıp, bir kısmını inkâr etmek” şeklinde anlar. “Günün başı ile günün sonu” ifadelerini ilk gelen vahiyler ile son gelen vahiyler şeklinde anlayanlar da olmuştur. Aslında Hayber Yahudilerinden 12 kişilik bir grup, Müslümanları şaşırtmak için, sabah İslam’a girecekler, akşama doğru da “Biz Kitabımıza baktık. Muhammed’in sıfatını orada bulamadık” diyerek İslam’dan çıkacaklardır; böylece Müslümanları da şüpheye düşürüp dinden çıkmalarına kapı açmış olacaklardı (Bkz. Maturidî, Razî, Ateş vd).  

1 Bu bölümün tercümesi, “(Ey Muhammed!) Sen onlara: “Doğru yolun ta kendisi, Allah’ın gösterdiği yoldur. (Siz, bunları) size verilenin bir benzerinin başka bir kimseye de verildiği yahut onların Rabbinizin huzurunda sizin aleyhinize delil getirecekleri için mi? (yapıyorsunuz.)” şeklinde de anlaşılabilir.  

54 Müfessirlerin çoğunluğu, bazı tâbi‘ûn (yani, Hz. Peygamber’in Ashâbı’ndan sonra gelen nesil) arasında revaçta olan görüşlerden hareketle bu pasajı şöyle anlarlar: “Muhammed’e vahyedilene iman ettiğinizi günün başında inananlara ilan edin, [onun/(günün)] geri kalan kısmında ise onu tekrar inkar edin.” Bu yorum, yukarıdaki ayetin atıfta bulunduğu, Müslümanları şaşırtmaya yönelik Yahudi-Hristiyan girişimlerinin Kur’an mesajına önce inanıp ardından inanmadıklarını ilan etmeleri şeklinde ortaya çıktığına işaret eder. Diğer taraftan, benim kabul ettiğim (ve bu ayet ile ilgili yorumunda Râzî’nin naklettiği el-Esam’ın görüşüyle desteklenen) çeviri, Yahudi ve Hristiyanların, Kur’an’ın ilk vahyedilen bölümünde (“günün başında vahyedilen”de) “birazcık hakikat” olduğunu gönülsüz de olsa kabul etmek suretiyle, ama Kitâb-ı Mukaddes’deki bazı öğretilere açıkça ters düştüğü için onun sonraki kısımlarını kesin biçimde reddederek bu amaca ulaşmayı ümit edebileceklerine ve etmekte olduklarına işaret eder.  

[612] Esamm, bunu “vahyin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek” şeklinde anlar (Râzî). “Günün başında-günün sonunda” ifadeleri “Kur’an’dan ilk indirilenler-son indirilenler” şeklinde de anlaşılabilir. [613] Yani: İkiyüzlülük yapın. Kaynak dilin üslûbu gereği ikinci şahıs kipiyle ifade edilen bu cümle Türkçe’de şöyle anlaşılmalıdır: “günün başında inandığımızı söyleyip, sonunda indirileni inkâr edelim”. Bir sonraki cümlede yer alan “sizin dininize”, “bizim dinimize” şeklinde anlaşılmalıdır.  

(Bu bir tuzaktı, böylece müslümanların bilgisiz -ve imanı zayıf- olanlarının "kitap ehli bizden daha bilgilidir, iman etmek istediler ama dinimizde bir kusur buldular" zehabına kapılacaklarını umdular ve gönderdikleri kimselerin İslam'ın etkisine kapılmalarını önlemek için de)  

Hayber yahûdîlerinden 12 kişilik bir haham topluluğu, müslümanları şaşırtmak için şöyle bir hîle düşündüler: Günün başında İslâma girecekler, fakat akşama doğru: "Biz Kitapımıza baktık, Muhammed'in sıfatını onda bulamadık" diyerek İslâmdan çıkacaklar; böylece kuşkuya düşürecekleri müslümanların da dînden dönmelerine kapı açmış olacaklardı. İşte âyet, onların bu davranışına işâret etmektedir.  

[*] Kitaplarında uzman olan kişiler  

406 Wajh here has the sense of "beginning", "early part". The cynics who plotted against Islam actually asked their accomplices to join the believers and then repudiate them.