Âli İmrân Sûresi 32. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 3/132; 8/1, 20, 46; 58/13.  

[52] İtaat hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, IV, 27-37; XIX, 349-351.  

Bu ve bunun gibi daha birçok âyette Allah’a ve Resulü’ne itaat emrediliyor. Ancak bu âyetleri dinin iki kurucusu ya da Allah’ın ortağı varmış gibi anlamamak gerekir. Din yalnızca Allah’ındır. Hz. Peygamber şari değil müteşerridir yani şeriat koyucu, yasa koyucu değil; Allah tarafından konan şeriati, yasaları uygulayandır. Haşr suresi 59/7 ayetinde “Resûl size ne verirse onu alın, sizi neden sakındırırsa ondan da uzaklaşın” cümlesini alarak Allah’ın resulünü hüküm koyucu olarak görmek doğru olmaz. Çünkü bu ayetin üst kısmında ganimetlerin nasıl ve kimlere paylaştırılacağı anlatılıyor ve bu konuda Hz. Peygambere yetki verildiği ifade ediliyor, yoksa peygambere tek başına hüküm koyma yetkisi verilmiyor.Hz. Peygamberin vazifesi tebliğdir, dinde hüküm koymak değildir. Resûl’e itaati bu minvalde anlamak gerekiyor. "Muhammed sadece bir elçidir. Ondan önce de elçiler geldi. O ölse veya öldürülse, gerisin geri mi döneceksiniz?" (Al-i İmran 3/144) “Ey Nebi! Eşlerinden herhangi birini memnun etmek için neden Allah'ın sana helal kıldığı bazı şeyleri kendine haram kılıyorsun. (Tahrim 66/1) Bu konuyu daha iyi anlamak için Nisa suresi 4/64 ve 65. ayetlere bakmak faydalı olacaktır.  

Elçiye itaat, sadece Allah'a kul olmak ve yalnız Kuran'ı izlemekle olur. 6:112-116; 9:1.  

1. İslam dininin “atalar” dinine dönüştürülmesi, büyük oranda “Allah'a ve Resûl'üne itaat” etmeyi buyuran ayetlerdeki Resûl sözcüğüne “sünnete ve hadise itaat etme” anlamı verilerek yapılmıştır. Oysaki Kur'an'da peygamber sözcüğü geçmez. Peygamber, Farsça bir sözcüktür. Kur'an'da Resûl ve Nebi sözcükleri geçmektedir. Kur'an'da Nebi'ye itaat etmeyi buyuran ayet yoktur. Yalnızca Resûl'e itaat vardır. Çünkü Resûl'e itaat etmek demek, bildirdiği ayetlere itaat etmek demektir. Yani Resûl'e itaat etmek aslında Allah'a itaat etmek demektir. Resûl'e tabi olmak demek, Allah'a yani vahye tabi olmak demektir. “Kur'an, Allah'ın kelamı, Resûl'ün beyanıdır/sözüdür.” Diğer bir ifade ile Resul'ün sözleri “ayettir”, Nebi'nin sözleri ise “hadistir.” Resûl'ün söyledikleri Allah'a aittir. (69:40) Resûl, hatasızdır. Nebi'nin yanıldığı olmuştur. Resûl ilahi koruma altındadır. Resûl'e itiraz etmek, Allah'a itiraz etmektir. Ama Nebi'ye itiraz edilebilir, nitekim sahabe zaman zaman yapmıştır. Allah'a itaatin emredildiği ayetlerde, bir terkip olarak Resûl'e de itaat emredilmektedir. Aslında bu itaat, Resûl'ün şahsına değil, onun söylediklerine itaat ederek, Allah'a itaat anlamına gelmektedir. Yani “Allah ve Resûl'ü” terkibi, iki ayrı şey değil, yalnızca Allah'ın otoritesini ifade eden bir terkiptir. Bu terkipte yer alan “ve” edatı, “atf-ı beyan” ve “atf-ı tefsir” için de kullanılmaktadır. Bu durumda “ve” edatı, kendinden önceki sözcüğü kendinden sonraki sözcük ile açıklar. Bu kurala göre Allah ve Resûl'ü demek, anlam olarak “Allah'a demektir.”  

(*) Bu ve bunun gibi daha birçok âyette Allah’a ve Resulü’ne itaat emrediliyor. Ancak bu âyetleri dinin iki kurucusu ya da Allah’ın ortağı varmış gibi anlamamak gerekir. Din yalnızca Allah’ındır. Hz. Peygamber şari değil müteşerridir yani şariat koyucu, yasa koyucu değil; Allah tarafından konan şeriati, yasaları uygulayandır. Haşir -7. ayetinde “Resul size ne vermişse onu alın, sizi neden menetmişse ondan da uzaklaşın”cümlesini alarak Allah’ın resulünü hüküm koyucu olarak görmek yanlıştır. Çünkü bu ayetin üst kısmında ganimetlerin nasıl ve kimlere paylaştırılacağı anlatılıyor ve bu konuda Hz. Peygambere yetki verildiği ifade ediliyor, yoksa peygambere hüküm koyma, dini kural ve prensipleri koyma yetkisi verilmiyor. Hz. Peygamberin vazifesi tebliğdir, dinde hüküm koymak değildir. Resul’e itaati bu minvalde anlamak gerekiyor. "Muhammed sadece bir elçidir (görevi sadece mesajlarımızı açıklamak ve tebliğ etmektir) . (Al-i İmran 3/144) Yani elçiye itaat, sadece Allah’a kul olmak ve yalnız Kur’an’ı izlemekle olur. Ama buna rağmen Hz. Peygamberin din adına hüküm koyma yetkisinin olduğunu iddia edenler ve bu iddialarını bazı ayetlere dayandıranlar vardır. Örneğin “ De ki: Allah’a ve Resulüne itaat edin!” (Ali İmran 3/32) Yani bunu iddialarına delil gösterirler: Hâlbuki bu ayetin açıklamalı doğru meali şu şekildedir: ‘’De ki: Allah’a ve (tebliğ etmiş olduğu şekliyle Kur’an’daki hükümleri uygulama hususunda) elçisi’ne itaat edin." Yani elçiye itaat, elçinin yüce Allah’tan vahiy yolu ile alıp tebliğ ettiği Kur’an’daki hükümlere inanmak ve onları uygulamaktır. Yine kendilerine dayanak gösterdikleri 2. ayet ise şudur: “Anlaşmazlığa düştüğünüz konuları da Allah’a ve elçisine götürün!” (Nisa 4/59) İşte bu ayetin verdiği mesaj da şöyledir: ‘’Elçi vahiy ile aranızı bulsun ve anlaşmazlıklarınızı Kur’an’daki ilahi hükümlerle çözsün…’’ şeklindedir. İşte bu vb. ayetlerde Allah’a ve Resüllüne itaat edin dendiği zaman, Allah’a Allah olarak, elçiy’ye de elçi olarak itaat edin deniliyor. Bu ne demek? Her konuda hüküm veren, kanun koyan, helal yapan, haram yapan, emir veren, yasak koyan ve her yönüyle insanın sosyal hayatını tanzim eden yegâne güç yüce Allah’tır. Elçi’nin görevi ise, onun bu hüküm ve emirlerini en ufak bir deşikliğe uğratmaksızın olduğu gibi aynen tebliğ etmek, açıklamak ve uygulamaktır. Dikkat edilirse, hiçbir ayette Muhammed’e itaat edin denilmiyor, konuyla ilgili her ayette Allah’ın elçisine itaat edin deniliyor, yani elçi vasfına vurgu yapılıyor, onun şahsına değil. Onu hakem kılmak ise, onu hüküm koyucu yapmak değildir. Nasıl ki bir devletin hukuk hâkimleri, kendi kafa ve düşüncelerine göre hüküm veremiyorlarsa, devletin hukuknu tatbik ediyorlarsa, işte eliçi de bunlar gibidir, kendi görüş ve içtihadını değil, sadece Allah’ın hükümlerini uygulamaktadır. Eğer elçiye veya başkasına bu yetkiyi veren olursa Tevbe-31. ayetin hükmü gereği o kişi müşrik olur. İşte o ayet: (اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ) ’’Onlar, Allah’ın yanı sıra hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih’i Rabb’ler edindiler…’’ (Tevbe -31) Hâlbuki onlar, rahip ve hahamlarına tapmamışlar, ancak dinin kuralları konusunda bunları yetkili kılmışlardır. İşte dine ait hükümleri koyma konusunda Hz. Peygamberi de yetkili yapan kimseler de bu ayetin hükmü gereği haşa Hz. peygamberi Rab edinmiş olur. Ki bu da şirktir. (الله اعلم)  

Yüce Allah’a ve Elçisine itaatle ilgili bkz. Âl-i İmrân 3:132; Nisâ 4:59; Mâide 5:92; Enfâl 8:1, 20, 46; Nûr 24:52, 54; Ahzâb 33:71; Muhammed 47:33; Fetih 48:17; Mücâdele 58:13; Teğâbun 64:12.  

1 Bu âyetten; Allah’a itaatin göstergesinin Peygambere itaat olduğu, Peygambere itaati ne şekilde olursa olsun reddetmenin ise küfür olduğu açık bir şekilde anlaşılmaktadır.2 Sünnet: Kelime anlamı olarak; yol, tabiat, şeriat, yüz ve alışılmış yol anlamına gelir. Dini terim olarak ise, Hz. Peygamber’in söz, fiil ve takrirlerinin bütününü ifade eder. Sünnet, Kur’ân-ı Kerim’den sonra ikinci ana kaynaktır. Fıkıh usulünde delil olarak kullanılan sünnet, Hz. Peygamber’den geliş şekline göre; söz, fiil veya uygun bulma (takrir) olmak üzere üçe ayrılır. 1- Kavlî sünnet: Hz. Peygamber’in çeşitli vesilelerle söylemiş olduğu sözlerdir. 2- Fiilî sünnet: Hz. Peygamber’in çeşitli vesilelerle din adına yaptığı uygulamalardır. (Hz. Peygamber’in namaz kılışı gibi...) 3- Takriri sünnet: Hz. Peygamber’in görüp işittiği bir işe karşı çıkmaması ve onu kabul etmesidir. Sünnetin, Kur’ân-ı Kerim’den sonra, ikinci asli delil olduğunda görüş birliği vardır. Bu yüzden Hz. Peygamber’e nispeti sahih olan sünnetin gereğine göre amel etmenin vücubu üzerinde bütün âlimler ittifak etmiştir. Rasûlüllah (s.a.v)’e itaatı emreden, âyetlerden bir kaçı şunlardır: “Allah’a itaat edin, Peygambere itaat edin. (Onlara karşı gelmekten) sakının. Eğer yüz çevirirseniz, şunu iyi bilin ki Elçimize düşen, apaçık bir tebliğden başka bir şey değildir.” (Mâide: 92). “Peygambere itaat eden, Allah’a itaat etmiş demektir.” (Nisâ; 80). “Peygamber, size neyi emrettiyse onu alın ve size neyi yasakladıysa ondan da sakının. Allah’tan hakkıyla korkun. Şüphesiz Allah, cezâsı çok şiddetli olandır.” (Haşr: 7). “De ki; Eğer siz, Allah’ı gerçekten seviyorsanız, bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günâhlarınızı bağışlasın. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, pek de merhamet edicidir.” (Âlu İmrân: 31). Hz. Peygamber (s.a.v)’in ticaret, ziraat, savaş tedbirleri, hastalık tedavisi gibi dünyevî işlerde kendi görgü ve tecrübesine dayanarak yaptığı davranışlarla amel edilmez. Sonuç olarak sünnet, Kur’ân’dan sonra ikinci asıl kaynak olup, İslâm’ın pek çok hükmü ve belki İslâmî müessese ve esasların bütünlüğü sünnetle tamamlanmıştır. Sünneti reddedip peygamberi devre dışı bırakmak isteyen bazı akl-ı evveller, “rivayetinde bir sıkıntı var” sözüne can simidi gibi sarılırken, tarihin çöplüğüne atılmış ve ne idüğü belirsiz bazı âlim bozuntularının görüşlerine hiç bir tahkik yapmadan sarılmada bir sakınca görmemektedirler. Demekki aradıklarını oralarda bulmaktadırlar. Evet, bazı hadislerde rivayet sıkıntısı olabilir ama bunlar elimizdeki sahih kaynaklarda zaten belirtilmiştir. Bilhassa fakihler bu konuyu kılı kırk yaracak şekilde titizlikle incelemişlerdir. Bu tip adamlar, lafı eveleyip gevelemeden niyetlerini açıkça söyleseler içinde bulundukları şaşkınlıkları daha rahat anlaşılabilir.  

(31. ayet indiğinde; münafıkların başı: "Bakınız, Muhammed kendisine itaat ve ibadeti, Allah'a taat gibi tutuyor ve size, hıristiyanların İsa’yı sevdikleri şekilde kendisini sevmenizi emrediyor" demişti. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu ve öyle bir kuşkunun yerinde olmadığını gösterdi. Yani Resulullah s.a.s.'a uymak, hıristiyanların Hz. İsa hakkında iddia ettikleri gibi, ilahlığa ortak olmak demek değildir. Allah sevgisini bölüp üç ayrı ortağa pay etmek değil, ancak "Ben özümü Allah'a teslim ettim" diye bütün sevgiyi sırf Allah'da toplayıp, O’na teslim olduğunu belirtmek ve itaati sadece O’na yapmaktır. Resulullah s.a.s.'a; sırf Allah'ın peygamberi, hidayetinin ve emirlerinin tebliğ edicisi ve habercisi olduğundan dolayı, yine sırf Allah için ona uymak ve onun izinden gitmektir) (Kitap ehli; peygamberliğin sırf, Hz. İbrahim'in küçük oğlu olan İshak a.s. yoluyla devam ettiği gibi çok yanlış bir kanaate saplanmışlardır; onlara göre Hz. İsa’dan sonra hiçbir peygamber gelmemiştir. Ne İsmail a.s. ne de, onun soyundan gelen Muhammed s.a.s. peygamber değildir!)  

[2] Bundan evvelki âyetin nüzûli üzerine reîsü'l münâfîkîn 'Abdullah bin Übey Muhammed kendisine muhabbeti Allâh'a muhabbet gibi kılıyor, bize hıristiyanların 'Îsâ'yı sevdiği gibi kendisini sevmemizi emr idiyor didiğine cevâben nâzil oldı.  

[*] Resul (رسول) kelimesine "gönderilen" anlamı verilebilir. Çünkü bir bilgiyi iletmek için gönderilen kişiye resul dendiği gibi onunla gönderilen bilgiye de resul denir. (Müfredat). Bilgi daha önemli olduğundan Allah Teâlâ şöyle demiştir: "Muhammed sadece elçidir. Ondan önce de elçiler geldi. O ölse veya öldürülse, gerisin geri mi döneceksiniz?" (Al-i İmran 3/144) Allah'ın son Nebîsi öldüğü için resul kelimesine, yerine göre elçi veya Allah'ın gönderdiği kitap anlamını vermek gerekir.  

(9) Allah ve Resulünü sevmenin ölçüsü, onları dinlemek ve itaat etmek olarak böylece bildirilmiştir. Kim Allah’ı sevmekten bahsediyorsa, bunun doğruluğunu, Peygambere itaat etmekle gösterecektir. Bu konuya 2:165’te de değinilmişti. Bu iki âyet, ayrıca, Peygambere kayıtsız şartsız itaati de Allah’a itaat ile eş anlamlı olarak göstermektedir ki, ileride aynı anlamı vurgulayan daha başka âyetler de gelecektir. Örnek olarak, 4:64-65’e bakınız.