Âli İmrân Sûresi 28. Ayet Meali

28.İbnu Cerir`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre, Ka`b bin Eşref`in yakın dostu Haccac bin Amr, Ebu`l-Hakik ve Kays bin Zeyd ensardan bazı kimseleri dinlerinden alıkoymak için onlarla yakın ilişki içine girmişlerdi. Rifa`a ibnu`l-Munzir, Abdullah bin Cubeyr ve Sa`d bin Haseme bu yahudi adamlardan uzak durmaları için ensardan söz konusu kişilere uyarıda bulundular. Ama onlar yine de bu yahudilerle dostluk ilişkilerini sürdürmekte direttiler. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.  

Bkz. 4/139, 144, 5/51, 57, 9/23, 19/81, 29/25, 58/22, 60/1Ayette yer alan “evliya” kelimesi “veli” sözcüğünün çoğuludur. “Veli” sözcüğüne klasik tefsirciler genelde “dost” manası vermişlerdir. Oysa Kur’an’da geçtiği yerlerin çoğunda siyasi anlamda yönetmeyi, korumayı, desteklemeyi, gözetmeyi ifade etmek için kullanılmıştır. Bakara suresi 257. ayette “Allah müminlerin velisidir” ifadesi; “Allah onların koruyucusudur, yardımcısıdır, destekleyicisidir” demektedir. Âraf suresi 3. ayette de “Rabbinizden size ne indirildiyse ona uyun, ondan başkalarını veli edinip onlara uymayın” buyruluyor. Yani “hayatınızı değiştirecek, daha güvenli, huzurlu yaşamanız için size yardımcı olacak, sizi kötülüklerden koruyarak güzelliklerle destekleyecek olan Allah’ın gönderdiği öğretilere uyun, onlardan yani öğretilerden başkası sizin için belirleyici olmasın” demek isteniyor. İnsanların ekonomik, siyasi, iletişim ve sosyal açılardan birbirine yakınlaştığı ve bu yakınlığın her geçen gün daha da kuvvetlendiği bir dünyada dini, ırkı, düşüncesi ve siyasi yapısı ne olursa olsun insanların birbirinden uzak yaşaması mümkün değildir. Hele 21. Yüzyılın internet, teknoloji ve iletişim çağı olması hasebiyle dünya artık küresel bir köye dönüşmüştür. Bu köyde yaşayan insanların olup bitenlere ilgisiz kalması, problemlere duyarsız davranması, her koyun kendi bacağından asılır demesi mümkün değildir. Ticari anlaşmalar ya da İslam’ı anlatmak ve İslami yaşantıyı göstermek için kurulan diyaloglar ve komşuluk ilişkileri ayette geçem “evliya” kapsamının dışındadır. Mümtehine sûresinin 60/9-10. âyetlerine bakıldığında konu daha iyi anlaşılacaktır.  

 Âyette yasaklanan dostluk, kâfirlere karşı gönülden bağlanma ve müminleri bırakıp onlara ilgi ve sevgi gösterme manasındaki dostluktur. Buna karşılık bir müslüman devletin -başka müslümanların aleyhine olmamak şartıyla- kâfirlerle barış imzalaması ve başka bir gayri müslim devlete karşı işbirliği yapması caizdir.  

1. Koruyucu, yardımcı, gözeten, destekleyici, yandaş. Kur'an'da yer alan “Veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüklerin tamamına dost, dostlar olarak anlam verilmesi doğru değildir. Bu sözcükler, etik anlamdaki dostluğu değil; siyasi bağlamda yönetmeyi, korumayı, gözetilmeyi ifade etmektedir.  

(*) Bu vb. ayetlerle islam toplumuna gayri müslimlerin buyruk yapılmaması, yönetici ve lider konumuna getirilmemesi, islam ve müslümanların aleyhine onlarla işbirliği ve ittifak hâlinde olunmaması istenmektedir. Yoksa onlarla her türlü dostane ve insanı ilişkilerde bulunmamıza, dost ve arkadaş olmamıza hiçbir engel yoktur. Zaten Kur’an da geçen (ولي-اولياء)’Veli, evliya’ yönetici, idareci, temsilci ve önder gibi anlamlara gelir. Veli, dost ve arkadaş gibi anlamlara gelmez. Yani bu sözcük, etik anlamda dostluğu değil; siyasi bağlamda, yönetmeyi, korumayı, gözetilmeyi ifade etmektedir. Bu nedenle Kur’an’da yer alan “Veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüklerin tamamına dost, dostlar olarak anlam verilmesi doğru değildir. Ama maalesef birçok mealde bu hatayı görebiliyoruz. Ayrıca Kur’an’da dost kelimesinin karşılığı (خليل - خلة)’’halil’’, masdarı ise, hullet’’tir. Örneğin; Furkan süresinde kıyamet günü zalimlerin şöyle diyecekleri haber verilmektedir. يَٰا وَيْلَتَىٰ لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا (الفرقان 28))’’ya veyleta leyteni lem ettehiz fülanen halila’’yani’’yazıklar olsun bana keşke falanı dost edinmeseydim’’ İşte gerek burada, gerek diğer bazı ayetlerde dost kelimesinin karşılığı (خليل)’’halil’’ ifadesi geçer. Ayrıca Mumtehine-8. ayette de yüce Allah şöyle buyurmaktadır.’’İnanc(ınız)dan dolayı size karşı savaşmayan (size saldırmayan) ve sizi yurtlarınızdan sürmeyen (inkârcılara) gelince, Allah onlara iyilik yapmanızı, (nezaketle ve) adaletle davranmanızı yasaklamaz. Çünkü Allah adil davrananları sever.’’ Demek ki, bize saldırmayan ve bizi yurdumuzdan çıkarmayan gayri müslimlerle her türlü insani ve dostane ilişkilerimizi kurabilir ve onlara her türlü yardım ve desteğimizi sağlayabiliriz, zira bütün ilişkilerimizde de onlara adil davranmalıyız.  

[5] Allah'ın dostluğu kalmaz. Yahut bu dostluk Allah'ın dininden değildir.[6] Aralarında bulunmak gibi. Canını, malını kurtarmak için dil ile müdarat caizdir.[7] Yâni Zat-ı Bâriye âsi olmaktan, menahiyi irtikâptan.  

Bu ayet Nisâ 4:144, Mâide 5:51, 54, Mücâdele 58:22 ve Mümtehine 60:1. ayetlerle birlikte okunmalıdır.,Âl-i İmrân 3:30’da da geçen bu cümle “Allah sizi kendisine isyan edip böylece O’nun azabına layık olmaktan sakındırıyor” veya “Allah size kendisine karşı dikkatli olmanızı hatırlatmaktadır” şeklinde de anlaşılabilir. Yüce Allah kimlerin kimleri niçin ve hangi şartlarda dost edindiğini gayet iyi bildiği için, asıl korkulması gerekenin başkaları değil de kendisi olduğunu hükme bağlamakta, bu noktada uyarıda bulunmaktadır.  

1 Takıyye: Korunmak, saklamak, ihtiyat tedbiri almak demektir. Güçlü olan kâfirlerin karşısında can, mal, ırz, namus ve her türlü kutsal değerleri tehlike altında olan Müslümanların, söz konusu durumdan kendilerini kurtarmak veya zarara uğramamak için imanlarını gizlemelerini ifaden eden ve özellikle Şiilerce benimsenen bir ilkedir. Kur’an ve sünnette de açık ifadelerle izin verilen takiyye bütün mezhepler tarafından helal kabul edilmiştir. Bu zorlamanın; canına veya vücudundan bir uzvuna zarar verebilecek şekilde olması gerekir. Böyle bir durumda dil ile inkâr, bir ruhsattır. Bu durumlarda, “takıyye” yaparak îmanı gizlemenin bir sakıncası yoktur. Bunu abartıp da takıyye yapacakmışım diye, ömür boyu kâfirlere kölelik yapmanın bir anlamı olmadığı gibi dinde yeri de yoktur. Azimet bunu da yapmamaktır. Babası Yasir ile annesi Sümeyye işkenceyle şehid edilip kendisi de ölümle karşı karşıya gelen Ammar b. Yasir (r.a)’ın işkenceye dayanamayınca, müşriklerin istediğini söyleyip kendisini ölümden kurtarmasına Rasulullah (s.a.v) karşı çıkmamıştır. Hatta aynı durumla karşılaşması halinde yine böyle davranmasına da izin vermiştir. Diğer mezheplerden farklı olarak Şiiler arasında takiyye çok yaygınlık kazanmış, hatta iman esaslarından sayılarak; "takiyye vacibdir ve onu terk eden, namazı terk etmiş gibi olur" denilmiştir. Takiyye, kâfirlere karşı kullanılacak bir silahtır. Ancak ayrı anlayışta olan bir başka Müslüman kesime karşı kullanılamaz. Tıpkı şiilerin, Sünnilere karşı kullandıkları gibi… Takıyye’nin sınırları ile ilgili olarak Bk. (Nahl: 106 ve dipnotları.)2 Yani, hayır gibi görünse de yaptığı işlerinin her birinin Allah katında bir değeri ve sevabı yoktur.  

19 Yani, bu “hakikat inkarcıları”nın çıkarları ile müminlerin çıkarlarının çatıştığı durumlarda (Menâr III, 278). “Dostlar” (evliyâ’) teriminin daha geniş kapsamlı anlam îmaları hk. bkz. 4:139 ve ilgili not.20 Lafzen, “korkulacak bir şeyden dolayı onlardan korkmanız hali müstesna”. Zemahşerî, bu ibareyi, “sakınılması gereken bazı şeyleri yapabileceklerinden korkmanız için yeterli sebep bulunmadıkça” şeklinde açıklar -bu (ayet), “hakikati inkar edenler”in Müslümanlardan daha güçlü olduğu ve bu nedenle, politik yahut ahlakî anlamda kendilerine “dost” olmadıkça Müslümanlara zarar verebilecek konumda bulundukları durumlara işaret etmektedir.  

[564] Evliyâ’ bu bağlamda “askerî müttefik” anlamına gelmektedir (Krş: 5:51, not 63). Yasak hem politik velayeti, hem ahlâkî velayeti kapsar. Birincisi, çıkarlar çatıştığında onları tercih; ikincisi, onlara yaranmak ve benimsenmek için hayat tarzlarını benimseme vurgusu taşır. [565] Burada aslî manası “insanın korunması” olan takiyyenin Kur’anî tarifi yapılmaktadır.  

Velî: Hâmi, koruyucu, dost, yönetici, bir kimsenin işlerini deruhde eden, destekleyip yardım eden anlamlarına gelir. Yasaklanan dostluk, kâfirlere gönülden bağlanmak, müminleri bırakıp onlara sevgi beslemektir. Bu, Müslüman yöneticilerin, diğer Müslümanların aleyhine olmamak şartıyla, kâfirlerle anlaşma imzalamalarına ve meşrû maksadlarda işbirliği yapmalarına mani değildir.  

[1] Takıyye bir şeyden sakınmak ma'nâsınadır. Lisân-ı şer'ide zarar gelmesinden korkarak, aralarında bulunmak hasebiyle şerlerine uğramamak maksadıyla küffâra lisânen medâr ve izhâr-ı mevâlât iylemekdir. Harâmı helâl 'add itmeksizin ve mü'minlerin gizli hallerini izhâr ve icbâr iylemeksizin onların zarar ve 'adâvetlerinden sakınmak kasdıyla dostluk göstermek câiz olur. [2] 'Abdullah bin Übey ile rüfekâsı müşrikler ve yahûdîlerle dostluk iderler ve onlara müslümanların haberlerini virirlerdi. Bu âyet-i kerîme nâzil olarak müslümanlar onlarla dostlukdan nehiy buyuruldı.  

(8) Genellikle “dost ve yardımcı” olarak tercüme ettiğimiz “veli” sözcüğünde, lisanımızda da kullanıldığı gibi, bir kimsenin işlerini yürütmek, onun üzerinde tasarruf sahibi olmak gibi anlamlar da bulunmaktadır.  

373 If Faith is a fundamental matter in our lives our associations and friendships will naturally be with those who share our faith. "Evil communications corrupt good manners": and evil company may corrupt faith. In our ordinary everyday affairs of business, we are asked to seek the help of Believers rather than Unbelievers. Only in this way can our community be strong in organisation and unity. But where there is no question of preference, or where in self-defence we have to take the assistance of those not belonging to our faith, that is permissible. In any case we must not weaken our brotherhood: we must try to make it stronger if possible.