Âli İmrân Sûresi 159. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 9/128.  

(*) İslamiyet ve Hz. Muhammed’in varlığı, Allah’ın âlemlere rahmet tecellisidir.  

[64] Tebliğde takip edilmesi gereken hususlar, istişare ve tevekkül hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, IV, 442-448; VI, 92-95.  

Bkz. 42/38Savaşta Hz. Muhammed’in direktiflerine rağmen görev yerlerini tekeden ve dolaysıyla mağlubiyete sebep olan sahabelere kaba ve katı davranmamak konusunda uyarı olduğu gibi istişare konusunda da onların dışlanmamasına dikkat çekiliyor. İslam nizamını ayakta tutan dinamiklerin başında şûra gelmektedir. İlmî, siyasî, iktisadî, içtimaî, sosyal ve kültürel meselelerin çözümünde en önemli vazife şûraya aittir. İstişare konusunda yani şûrayı oluşturmak mevzuunda bugünün İslam dünyası çok geridedir. Oysa Hz. Muhammed’e verilen bu talimat bütün zamanlar için emir niteliğindedir. Yani hangi işte ve meslekte olursa olsun Müslüman’ın istişare ile iş yapması şarttır. Çünkü istişare ile sosyal bir varlık olan insanın diğer insanlarla arasındaki bağ güçlenir, istişare eden insan egonun bütün izlerini siler, bencil davranışlar sergilemekten vazgeçerek daha mütevazı olur, başkalarının aklından ve zekâsında istifade edeceği için kendine olan güveni artar.  

 Şûrâ (meşveret, danışma) prensibinin İslâmiyette önemli bir yere sahip olduğu âyette açıkça ifade edilmiştir. Ancak, şûrânın kapsamı, şekli ve bağlayıcılık gücü konularında İslâm bilginlerince farklı görüşler ileri sürülmüştür.  

Muhammed'in örnek huyları Kuran'da çeşitli yerlerde bize bildirilir. Örneğin burada onun katı kalpli, çatık kaşlı olmadığını öğreniyoruz. Ne var ki hadis kitaplarında çok kötü örneklere tanık olmaktayız. Örneğin, Buhari'de yer alan bir hadiste Muhammed'in Ureyne ve Ukeyle kabilelerinden Medine'ye gelip müslüman olan bir gruba deve sidiği içmelerini öğütlediği ve daha sonra çobanı öldüren bu kişileri yakalatıp ellerini ve ayaklarını kestikten sonra gözlerini millerle oydurduğu, çölde güneşin altında ölüme terkettiği ve bu insanlara su vermek isteyen arkadaşlarını engellediği rivayet edilmektedir. Buhari adındaki kişi, Hicretten yaklaşık iki yüzyıl sonra derlediği iftira ve yalanlarıyla peygamberimizin en büyük düşmanlarından birisidir. 6:112-114 ayetlerine bakınız.  

1. Uhud'da yenilgiye neden olanlara. 2. Allah'a güvenme, O'na dayanma; her türlü çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah'a bırakma.  

(1)“Haklı şûrâ (fikir alış-verişi) ihlâs ve tesânüdü netîce verdiğinden, üç elif yüz onbir olduğu gibi, ihlâs(samîmiyet) ve tesânüd-i hakīkī (hakīkī dayanışma) ile üç adam yüz adam kadar millete fayda verebilir. Ve on adam hakīkī ihlâs ve tesânüd ve meşveretin (fikir alış-verişinin) sırrı ile, bin adam kadar iş gördüklerini çok vukūât-ı târihiye (târihî hâdiseler) bize haber veriyor. Mâdem beşerin ihtiyâcâtı (insanların ihtiyaçları) hadsiz ve düşmanları nihâyetsiz ve kuvveti ve sermâyesi pek cüz’î, husûsan dinsizlikle canavarlaşmış, tahrîbâtçı(bozguncu), muzır (zararlı) insanların çoğalmasıyla elbette ve elbette o hadsiz düşmanlara ve o nihâyetsiz hâcetlere (ihtiyaçlara) karşı, îmandan gelen nokta-i istinad (dayanma noktası) ve o nokta-i istimdad (yardım noktası) ile berâber hayât-ı şahsiye-i insâniyesi dayandığı gibi hayât-ı ictimâiyesi de yine îmânın hakāikından gelen şûrâ-yı şer‘î (şeriata uygun şûrâ) ile yaşayabilir. O düşmanları durdurur, o hâcetlerin te’mînine yol açar.” (Mektûbât, Hutbe-i Şâmiye, 423-424)(2)“Tevekkül (işlerinde Allah’a güvenmek), esbâbı (sebebleri) bütün bütün reddetmek değildir. Belki esbâbı, dest-i kudretin (Allah’ın kudretinin) perdesi bilip riâyet ederek esbâba teşebbüs (sebeblere mürâcaat) ise, bir nevi‘ duâ-yı fiilî telakkī (kabûl) ederek, müsebbebâtı (netîceleri) yalnız Cenâb-ı Hakk’tan istemek ve netîceleri O’ndan bilmek ve O’na minnetdâr olmaktan ibârettir.” (Sözler, 23. Söz, 104)  

(*) İslâm’ın eğitim metotlarından biri de affetmektir. Yerine göre af, cezadan daha etkili olur. Bu sebeple Allah 152. âyette müminlerin Uhud Savaşı’ndaki hatalarını affettiğini ilân etmiş, burada da Hz. Peygamber’e onları affetmesini, Allah tarafından bağışlanmaları için dua etmesini emretmiştir. Hz. Peygamber’in sahâbeye karşı yumuşak ve merhametli davranması sahâbe (halk) üzerinde büyük bir etki göstermiştir. Nitekim Uhud Savaşı’ndaki hataları affedilenler bir daha böyle bir hata yapmamaya gayret göstermiş ve girdiği bütün savaşlarda Hz. Peygamberin ve kumandanlarının emirlerine titizlikle uyarak zaferler kazanmışlardır. Hz. Peygamber’in insanlara karşı bu şekilde merhametli davranması neticesinde birçok kimsenin müslüman olduğu da rivayet edilmiştir (İbn Âşûr, IV, 145). Yüce Allah ayrıca Hz. Peygamber’den bir konuda karar vermeden önce onu arkadaşlarına (halkına) danışmasını, onlarla tartışmasını ve istişare sonunda kararını verince artık Allah’a güvenerek uygulamaya geçmesini emretmektedir… Şûrâ “yöneticilerin ve özellikle devlet başkanının kamu görevini yürütürken istişarede bulunmasını ve istişare sonucu oluşan eğilimi göz önünde bulundurmasını” ifade eden bir terimdir. İsim olarak şûrâ “toplanıp görüş alış-verişinde bulunan cemaat” anlamına gelir. Burada “iş hakkında onlara danış” şeklindeki ilâhî buyrukla Hz. Peygamber’in şahsında bütün ümmete ve özellikle yöneticilere danışarak iş yapmaları emredilmiştir. Başka bir âyette de “İşleri aralarındaki danışma ile yürür” (Şûrâ 42/38) buyurularak istişare ile hareket etmek müslümanların üstün meziyetleri arasında sayılmış, böylece müslüman toplumlarda yönetimin şûra ve meşveret esasına/halkın görüşüne/dayanması gerektiği belirtilmiştir. Kaynak: (Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 1 Sayfa: 700-705). Ayrıca bu âyet, İslâmî idare şeklinin, müslümanların kendi aralarından seçecekleri şûranın kararlarına dayandığına delil olarak gösterilmiştir. Çünkü en önemli işlerden biri başkan/lider seçimidir. Hz. peygamberin vefatından otuz yıl kadar, (dört hulefai raşidin dönemleri) bugünün tabiriyle seçme ve seçilme sistemi mevcut idi, yani yöneticiler halk tarafından seçilirdi. Fakat Hz. Ali’nin şehadetiyle ve Emevilerin iktidarı ellerine geçirmeleriyle biat/seçim/ sistemine son verilip Kur’an ve sünnete aykırı olan monarşi rejimine geçildi.  

40 Uhut’da yenilgiye sebep olanlara Hz. Peygamber kınamadı, kızmadı bile. 41 Hz. Peygamber, gerek toplum ve devlet işlerinde ve gerekse kendi işlerinde bile istişare yapan ve uygulayan birisiydi. Nitekim Uhud Harbi’nin başında ve sonunda kendi harp konseyini istişare için topladı. Kendi görüşü harbin Medine’nin içinde bir gerilla ve savunma savaşı olması yönünde idi. Ancak gençlerin görüşü, savaşın Medine dışında bir meydan savaşı olması yönündeydi. Ekseriyet bu görüşte olunca Hz. Peygamber zırhını kuşandı. Karar verildi. Son anda savaşın Medine içinde olması yönünde görüş belirtenler olduğunda Hz. Peygamber: “Bir peygamber, giydiği zırhı savaşmadıkça çıkarmaz” dedi (Buharî). Gerçi bir meydan savaşı isteyenler savaş esnasında firar ettiler. Ayneyn Tepesi’ndeki geçide yerleştirdiği 50 okçudan 40’ı ganimet toplamak için harbin ortasında yerlerini terk etti. Geride bekleyen Mekkeli süvariler Müslümanları arkadan çevirdi. Böylece Hz. Peygamber’in yanındakiler de Uhud Dağı’na doğru kaçışmaya başladılar. Hz. Peygamber’in yanında toplam 8 kişi kalmıştı.  

Yüce Allah ölüm ve sonrasına dair çeşitli bilgilendirmeler yaptıktan sonra, sözü yeniden Uhud’da yaşananlara getirmekte ve o gün Hz. Muhammed’in tembihini tutmadıkları için Okçular Tepesi’ni terk eden ve sonuçta müslümanların mağlup olmalarına neden olan müslümanlara yumuşak davrandığını, bunu Allah’ın kendisine verdiği bir rahmet ve merhamet vesilesiyle gerçekleştirdiğini ifade etmektedir.,Burada, danışılacak kişiler Uhud’da sorun sebebi olanlardır. Buna rağmen kendileri dışlanmamış, danışılacak kişiler arasında sayılmışlardır.,Benzer mesaj: Şûrâ 42:38.  

1 Müşavere: Bir iş hakkında işaret almak demektir. Kök itibariyle “arı kovanından bal almak” anlamına gelir. Buradaki emrin hususiliği umumiliğine mani olmadığı için tüm Müslümanlar için geçerlidir. Buna göre Müslümanların, hakkında vahiy bulunmayan konularda, önderlerinin görüşlerini almaları ve işlerini onlara danışarak yapmaları vaciptir. Bk. (Şura: 38 ve dipnotu.) Efendimiz, ashâbıyla istişare etmeye çok önem verirdi. Bedir, Uhud ve Hudeybiye’de istişare ettiği gibi “ifk” olayında bile Hz. Ali ve Üsame (r.a) ile istişare etmiştir. Hz. Ali’den: Peygamberimize bu âyetteki (عَزَمْتَ) kelimesi hakkında sorulunca: “O, görüş sahibi olan insanlara danışmak ve o konuda onlara uymaktır.” buyurmuşlardır. (İbnü Kesir, Ebû Dâvut, Tirmîzî, Nesâi) Buradan da istişare edilecek kimselerin, olur olmaz kimseler olmayacağı anlaşılmaktadır. Ayrıca demokrasideki seçim ve meclisi “İslâmî Şûra” ile karıştırmamak gerekir. Zîrâ demokrasideki meclisin görevi, yasama yani kanun koymadır. İslâm’da yasama sadece Allah’a ve Peygambere aittir.  

121 Lafzen, “onlara”; yani, Uhud felaketi öncesinde ve felaket esnasında görevlerinde başarısız olan izleyicilerine. Eldeki bütün kaynaklara göre Hz. Peygamber, yaptıklarından dolayı onları kınamadı bile.122 Uzlaşma ve danışma yoluyla hükümet etmeye işaret eden bu emir, devlet idaresi ile ilgili bütün Kur’ânî düzenlemelerin en temel hükümlerinden biridir. “Onlar” zamiri, müminlere, yani, bütün bir topluma işaret eder; bu bağlamda kullanılan emr deyimi -ve aynı zamanda çok daha önce vahyedilmiş olan 42:38’deki emruhum şûra beynehum ibaresi- ise devlet idaresi de dahil toplumsal hayat ile ilgili bütün işleri ifade eder. Bütün otoriteler, yukarıdaki buyruğun, ilk bakışta Hz. Peygamber’e hitab ediyor görünmesine rağmen aslında bütün Müslümanlara yönelik ve her dönem için bağlayıcı olduğunda hemfikirdirler. (Bu hükmün daha geniş bir analizi için bkz. State and Government in Islam, 44 vd.) Bazı İslam bilginleri, bu emrin ifade tarzından, toplumun önderinin, danışmak zorunda olmasına rağmen yine de ortaya çıkan görüşü kabul veya reddetmede özgür olduğu sonucuna varırlar. Ama Hz. Peygamber’in bile kendisini şûrasının kararlarına bağlı saydığını hatırlayınca (bkz. yukarıdaki not 90) bu sonucun mesnetsizliği açıkça ortaya çıkar. Ayrıca, Ali b. Ebî Talîb’den rivayet edilen bir Hadis’e göre, yukarıda geçen ‘azm (“bir davranış şekline karar verme”) kelimesinin neyi ifade ettiğini açıklaması istendiğinde Hz. Peygamber, “[O], bilgili insanlar (ehlu’r-re’y ) ile müşavere yapmak ve [o konuda] onlara uymak [anlamına gelir]” diye cevap vermiştir (bkz. İbni Kesîr’in bu ayet ile ilgili yorumu).  

[681] Hiçbir kaynak Allah Rasûlü’nün kendisine savaşı açık arazide kabul etme konusunda ısrar eden, dedikleri olunca da savaş meydanını terk edenlere sitem ettiğini nakletmez. [682] Krş: 42:38. Allah Rasûlü savaş öncesi savaş konseyini toplamış ve istişare etmişti. Kendisi başta olmak üzere tecrübeliler şehrin içinde kalıp savunma savaşı verme taraftarıydı. Fakat çoğunluğu teşkil eden konseyin genç ve atak üyeleri meydan savaşında ısrar ettiler. Allah Rasûlü o görüşte olmamasına rağmen istişare sonucuna uydu ve zırhını giydi. Bu arada durumu yeniden gözden geçiren bazıları görüşlerini Allah Rasûlü’nün görüşü istikametinde değiştirdiler. Bunu Rasulullah’a iletince şu destani cevabı aldılar: “Bir nebi giydiği zırhı savaşmadan çıkarmaz!” (Buharî).  

Bu âyet istişarenin ne derece önemli olduğunu gösterir. Şöyle ki: Düşman saldırısı karşısında Hz. Peygamber (a.s.) savaş stratejisi konusunda ashabını toplayıp danıştı. Şahsî fikrine göre, şehir dışına çıkmak yerine Medine’de kalarak savunma savaşı yapılmalıydı. Karşı görüş taraftarları fazla olunca onların fikrine uyup Uhud’a çıktı. Savaş neticesinde bunun iyi sonuç vermediği anlaşıldı. Buna rağmen hemen bu savaş akabinde gelen bu âyet istişareyi emrediyor. Demek ki danışmada büyük bir hayır ve bereket vardır.  

(31) Yüce Allah, kullarına karşı bir bozgun sonrasında gösterdiği yumuşaklık ve muhabbeti Peygamberinden de istemekte ve onu böylece gerçekten âlemlere rahmet olarak gönderdiğini göstermektedir. İnsanlara, düşüncelerine ve istişareye verilen önemi ise ayrıca vurgulamaya gerek bile yoktur.  

471 The extremely gentle nature of Muhammad endeared him to all, and it is reckoned as one of the Mercies of Allah. One of the Prophet's titles is "A Mercy to all Creation." At no time was this gentleness, this mercy, this long-suffering with human weaknesses, more valuable than after a disaster like that at Uhud. It is a God-like quality, which then, as always, bound and binds the souls of countless men to him.