Ahzâb Sûresi 6. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4/65; 8/72.  

(*) Evet, peygamber manen ümmetinin babasıdır. Fakat maddeten onların babası değil ki, onlardan kız alması caiz olmasın veya kızlarını onlarla evlendirmesin.  

Bu ayet inmeden önce birbirlerini kardeş edinen Ensar ile Muhacirler yani Mekke’den hicret eden Müslümanlarla Medine’de onlara yardımcı olan ve birçok şeylerini onlarla paylaşan mü’minler birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Bu ayetin gelmesiyle bu uygulamaya son verilmiş, mirasın sadece kan bağı olanların birbirleri arasında olması gerektiğini ortaya koymuştur.  

Hicretten sonra müslümanlar din kardeşleri olarak birbirlerine varis oluyorlardı. Bu âyette, veraset sebebinin akrabalık olduğu, din kardeşliğinin miras sebebi olmaktan çıkarıldığı ifade edilmektedir.  

 Önceleri, müminler, bir aile gibi birbirlerine mirasçı olurlarken; bu âyetle, mirasçılıkta akrabalığa öncelik verilmiştir.  

1-Medineli Mü'minlerden. 2- Hicret ederek Medine'ye gelmiş olanlardan. 3- Önceliklidirler. 5- Koruyucular, yardımcılar, gözeticiler, destekleyiciler, yandaşlar. Kur'an'da yer alan, “veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüğü; dost, dostlar olarak çeviriye konu edilmektedir. Oysaki bu sözcükler, etik anlamda dostluğu değil; siyasi bağlamda, yönetmeyi, korumayı, gözetilmeyi ifade etmektedirler. Velilerinize iyilik yapmanız, vasiyette bulunmanız. 5- Yasa gereğidir.  

(3)Daha evvelce Müslümanlar bir âilenin ferdleri gibi birbirlerine mîrascı olurlarken; bu âyetin indirilmesiyle mîrascılıkta akrabâlığa hak verilmiş ve başlangıçtaki tatbîkātın hükmü kaldırılmıştır. Resûlüllah Aleyhissalâtü Vesselâm’ın eşleri olan annelerimizin bir başkasıyla nikâhlanmaları da, yine bu âyetle kat‘î sûrette yasaklanmıştır. (Nesefî, c. 3, 429)  

(*) Şu Hadisi Şerif, ayetin başında bulunan cümlenin açıklaması mesabesindedir. Çünkü Hz Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ben mü’minlere dünyada da, âhirette de insanların en yakınıyım. Hangi mü’min (inanan veya güven veren biri öldüğünde) bir mal bırakacak olursa, onun akrabası ona vâris olsun. Kim de arkasında bir borç veya bakıma muhtaç birisini (ailesini) bırakırsa, o da bana gelsin; çünkü ben onun velisiyim.(Buhârî, Tefsir 33:1;Müslim, Ferâiz: 15.) Yani onun borcunu ödemek, ailesinin ve çocuklarının maddi-manevi ihtiyaçlarını karşılamak ve onların sosyal güvencelerini sağlamak bana, yani devlete aittir… İşte buradan Allah Resulü, İslamın devlet başkanı sıfatıyla mü’minlerin (veya gayrimüslim olup güven veren ve vatandaşlık görevini yerine getirenlerin) sorunlarıyla ilgilenmek, maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılamak ve sosyal güvencelerini sağlamak hususunda onlara kendi öz canlarından daha yakın olduğu hükmü çıkmaktadır. Çünkü Mü’mi’nin anlamı hem inanan hem de güven veren demektir. Bu nedenle gayrimüslim vatandaşlar da bu hükmün altına girereler. (الله اعلم) Peygaberin eşleri veya peygamberin kendisi kendi çocukları dışında kimsenin babası veya annesi değillerdir. Onun için Allah’ın annelerinizdir demesi arapcada mecazen saygı duyulması için söylendiği sözdür. Ayrıca ayette bulunan ‘’evliya’’ kelimesi, koruyucular, yardımcılar, gözeticiler, destekleyiciler, yandaşlar demektir. Kur’an’da yer alan, “veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüğü; dost, dostlar olarak çeviriye konu edilmektedir. Oysaki bu sözcükler, etik anlamda dostluğu değil; siyasi bağlamda, yönetmeyi, korumayı, gözetilmeyi ifade etmektedirler… (E. Aktaş Meali Açıklaması.) Hicretten sonra da müslümanlar din kardeşleri olarak birbirlerine varis oluyorlardı. Bu âyette, veraset sebebinin akrabalık olduğu, din kardeşliğinin miras sebebi olmaktan çıkarıldığı ifade edilmektedir. (D. İş. Meal Açıklaması) الرابع: أنه أولى بهم في قضاء ديونهم وإسعافهم في نوائبهم ... قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَا مِن مُؤمنٍ إِلاَّ أَنَا أَولَى النَّاس بِهِ فِي الدُّنيَا وَالآخِرَةِ اقْرَأُوا إِن شِئْتُم {النَّبِيُّ أَوْلَى بِالمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ} فَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ تَرَكَ مَالاً فَلْتَرِثْهُ عُصْبَتُهُ مَن كَانُوا، وَإِن تَرَكَ دَيناً أَوْ ضِيَاعاً فَلْيَأْتِنِي فَأَنَا مَوْلاَهُ" (النكت والعيون – للامام الماوردي  

[5] Levh-i Mahfuz'da veya indirdiği âyetlerde.  

3 Muhacir ve Ensar Hicret’ten sonra birbirleriyle kardeşlik antlaşması yapmış ve birbirlerine mirasçı da olmuşlardı. Bu ayetle bu uygulama da kalkmıştır. Ayrıca Bkz. Enfâl, 8/75  

Hz. Muhammed’in eşleri ümmetin annesi sayıldığı için, Ahzâb 33:53’te belirtildiği üzere Hz. Muhammed’den sonra onun eşleriyle evlenilmesi kesinlikle yasaklanmıştır.  

1 Yani erkek Müslümanların onları nikâhlamaları haram, hürmet etmeleri ise farzdır. Hz. Aişe (r.a)’ya kadının birisi, “Ey anneciğim” diye hitap edince, Hz. Aişe; “Ben sizin değil, erkeklerinizin annesiyim.” diye cevap vermiştir. (Kurtubî)  

8 Bu ayet, daha önce iradî ve tercihe dayalı ilişkilerin (kan bağına dayalı yakınlıklardan farklı şekilde) anılması ile bağlantılı olarak, tercihe dayalı manevî ilişkinin en üst tezahürüne işaret etmektedir: yani, Allah’tan vahiy alan Peygamber ile onun izinden gitmeyi özgürce kabul eden kişi arasındaki ilişkiye. Bu konuda Hz. Peygamber’den şu Hadis rivayet edilir: “Beni kendinize babanızdan, çocuklarınızdan ve bütün insanlıktan daha yakın görmedikçe hiç biriniz gerçek mümin olamazsınız.” (Enes’den naklen Buhârî ve Müslim ve benzer rivayetlerle öteki Hadis külliyatı.) Bütün Sahâbe, Hz. Peygamber’i toplumun manevî babası olarak görürdü. Bir kısmı -mesela İbni Mes‘ûd (Zemahşerî’den naklen) yahut Ubey b. Ka‘b, İbni ‘Abbâs ve Mu‘âviye (İbni Kesîr’den naklen)- yukarıdaki ayeti, “o’nu babaları [olarak] gördüklerinden” açıklayıcı ifadesini eklemeden okumazdı. Tâbi‘în’in büyük kısmı da -Mücâhid, Katâde, ‘İkrime ve Hasan Basrî de dahil olmak üzere (karş. Taberî ve İbni Kesîr)- aynı şeyi yapardı: bu açıklamayı parantez içinde eklememin sebebi budur. (Yine bu surenin 40. ayetine ve buna ait 50. nota bkz.) Hz. Peygamber’in eşlerinin “müminlerin anneleri” olma konumlarına gelince, bu, Allah’ın Elçisi’nin hayatının en mahrem tarafını paylaşmış olmalarından kaynaklanır. Bunun sonucu olarak onlar, Hz. Peygamber’in ölümünden sonra yeniden evlenemezlerdi (bkz. aşağıdaki 53. ayet), çünkü bütün müminler onların manevî “evlatlar”ı idi.9 Bkz. 8:75’in son cümlesine ait not 86. O notta açıklandığı gibi, bu iki ayete (8:75 ve 33:6) miras kanunları açısından bakıldığında tatmin edici bir açıklama getirilemez: sözkonusu ayetleri bu açıdan yorumlama çabaları, Kur’an söyleminin mantıkî yapısını ve iç tutarlılığını zedelemekten başka bir anlam ifade etmez. Diğer taraftan, her iki ayetin temelde benzer (yani, manevî) bir anlama sahip oldukları açıktır. Tek fark, Enfâl suresinin son cümlesinin bütün müminlerin genel anlamdaki kardeşliğini vurgulamasına karşılık, bu ayetin, her mümin ile Allah’ın Rasûlü arasındaki derin ve özel ilişkiyi öne çıkarmasıdır.10 Yani, Kur’an’da çok sık vurgulandığı gibi (özellikle de 8:75’de), bütün öteki inananlara karşı (bkz. önceki not): Başka bir deyişle, bir müminin Hz. Peygamber’e karşı beslediği yüce sevgi, “bütün müminler kardeştir” (49:10) gerçeğini gözardı etmesine yol açmamalıdır. Son derece kompleks bir terim olan ve bu bağlamda “en güzel şekilde” diye çevirdiğim ma‘rûf terimi, “güzelliği herkesin kavrayacağı ölçüde bariz olan herhangi bir hareket” olarak tanımlanabilir (Râğıb).  

[3721] Yani: Onun mü’minler üzerindeki hakkı, mü’minlerin kendileri üzerindeki hakkından önceliklidir. Rasulullah şöyle buyurur: “sizden biri beni kendisine öz varlığından, malından, evladından ve herkesten daha çok sevmedikçe gerçek imana ulaşamaz” (Buhârî). [3722] İbn Mesud, Übey b. Ka’b ve İbn Abbas bu âyeti hep ve huve ebun lehum tefsîrî ibâresiyle birlikte okurlardı. Parantez içi açıklamamızın gerekçesi budur. Hasan, Katâde ve İkrime de bu açıklamayla birlikte okumuşlardır (Taberî). Bu âyet, “Dahası, sizin ne Allah Rasûlü’nü üzmeniz, ne de ölümünden sonra onun eşleriyle evlenmeniz ebedîyen helâl değildir” (53) âyetiyle birlikte anlaşılmalıdır. [3723] Veya minin beyaniyye vurgusuyla: “birbirine akraba olan mü’minler ve muhacirler (kâfir akrabalardan ve hicret etmeyip Mekke’de kalmış mü’min akrabalardan) daha önceliklidirler” (Krş: 8:72-75; bkz: İbn Âşûr). [3724] Bu âyet miras ve vasiyetle sınırlanırsa, “kayıtlı yasa” ile 4:7-13 ve 33. âyetlerde yer alan hükümler anlaşılır.  

[2] Rasûlullah Tebük gazâsına gitmek sırasında nâsa "Haydi berâber gelin" didikde ba'zılar "Baba ve anamızdan izin alalım" dimeleriyle bu âyet nâzil oldı.  

[1] Bkz. Nisa 4/11. âyet. [3] Bkz. Nisa 4/8. ayet. Bu ayete genellikle şöyle anlam verilir: "... Soy hısımları miras hususunda, Allah'ın Kitap'ında birbirlerine müminler ve muhacirlerden daha yakındırlar. Dostlarınıza yapacağınız uygun bir vasiyet bunun dışındadır. Bu Kitap'ta yazılı bulunmaktadır." Bize göre bu anlam yanlıştır. Çünkü Nisa 4/11,Nisa 4/12 ve Nisa 4/176. ayette soy hısımlarının öncelik sırası hükme bağlanmış, Nisa 4/9. ayette de miras paylaşılırken hazır bulunan yakınlar, yetimler ve çaresizlere de bir şeyler verilmesi emredilmiştir. Bunlar dışında bu ayetle ilgili olabilecek bir ayet yoktur. Bu sebeple meali farklı verme gereği duyduk. Vasiyet konusunda da Bakara 2/180. ayetin dipnotuna bakılabilir.  

(3) Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: “Ben mü’minlere dünyada da, âhirette de insanların en yakınıyım. Hangi mü’min bir mal bırakacak olursa, onun akrabası ona vâris olsun. Kim de arkasında bir borç veya bakıma muhtaç birisini bırakırsa, o da bana gelsin; çünkü ben onun velisiyim.” (Buhârî, Tefsir 33:1; Müslim, Ferâiz: 15.) Peygamberimizin bir başka hadisi de şöyledir: “Üç özellik vardır ki, bunlar kimde bulunursa o kimse imanın tadını bulur: (1) Allah ve Resulü, kendisi için başka herkesten daha sevgili olmak; (2) sevdiğini Allah için sevmek; (3) Allah onu inkârdan kurtarmışken tekrar inkâra dönmeyi, ateşe atılmak gibi kötü görmek.” (Buhârî, İman: 9; Müslim, İman: 67.)(4) Saygı ve sevgi yönüyle; yoksa nesep yönüyle değil.(5) Allah yolunda hicret edenler.  

3674 In spiritual relationships the Prophet is entitled to more respect and consideration than blood-relations. The Believers should follow him rather than their fathers or mothers or brothers, where there is conflict of duties. He is even nearer-closer to our real interests-thari our own selves. In some Qiraahs, like that of Ubayy ibn Ka'ab, occur also the words "and he is a father of them", which imply his spiritual relationship and connection with the words "and his wives are their mothers". Thus his spiritual fatherhood would be contrasted pointedly with the repudiation of the vulgar superstition of calling any one like Zayd ibn Harthah by the appellation Zayd ibn Muhammad (33:40): such an application is really disrespectful of the Prophet. 3675 See last note. This Surah establishes the dignity and position of the Prophet's wives, who had a special mission and responsibility as Mothers of the Believers. They were not to be like ordinary women: they had to instruct women in spiritual matters, visit and minister to those who were ill or in distress, and do other kindly offices in aid of the Prophet's mission. 3676 No man should deprive his blood-relations of such rights of maintenance and property as they might have. The community of Believers, inhabitants of Madinah and those who had migrated to Madinah from Makkah, also had their mutual rights, but they were not to be put forward as an excuse to defeat the prior rights of natural relationships. In the early MadTnah days, Ansar were allowed to inherit from Muhajirs whose natural relations had not emigrated, but this practice was discontinued when normal relations were re-established between Makkah and MadTnah.