Zuhrûf Sûresi 61. Ayet Meali

2.Yani kıyametin yaklaştığını bildiren bir işarettir.  

[537] Kur’ân’ın kıyametin bilgisi olması hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVII, 345-349.  

“Kıyametin kopacağının bilgisi”, “kıyamet alametleri/işaretleri” olarak adlandırılır. Kıyametten onlarca sene önce belirmeye başlayacağına inanılan bu alametler çok farklı şekillerde yorumlanır. Oysa Kur’an’da zikredilen alametler, kıyametin başladığını gösterir. Yani onlarca sene önceden ortaya çıkarak kıyametin yaklaştığı haberini vermez. Nitekim En’am 6/158 ve bunun gibi daha pek çok yerde: “Bu saatten sonra iman etmenin kimseye bir faydası yoktur” şeklindeki ayetler de bu görüşü doğrulamaktadır. Kur’an’da bahsedilen alametler gerçekleştikten sonra iman kabul edilmiyorsa bu demektir ki; geleneksel inanıştaki kıyamet alametleriyle Kur’an’daki alametler birbirinden farklıdır. Kur’an’daki alametler kıyamet koparken gerçekleşir. Ayrıca kıyamet ansızın gelen demektir, ansızın gelecek olanın alametinin olmayacağı açıktır.  

 Bu âyette Hz. İsa’nın kıyamet için bir bilgi olduğu belirtilerek âhir zamanda onun tekrar dünyaya döneceğine işaret edilmektedir. Nitekim âyetteki «ilim» kelimesi, işaret manasına gelen «alem» şeklinde de okunmuştur. Bunun yanısıra âyeti, «Kur’an’da ahiret için yeterli bilgiler vardır» şeklinde anlayanlar da olmuştur.  

Kuran, Dünyanın Sonunun tarihini verir (20:15; 15:87). İsa'nın doğum tarihi, bu hesabı doğrulayıp destekleyen işeretlerden birisidir. Dünyanın, İsa'nın doğumundan 2280 (19x120) yıl sonra son bulacağını Kuran ayetlerinin işaretiyle öğrenmiş bulunuyoruz. Ayrıca, dünyanın sonunun tarihleri olan 1710 (19x90) kameri/hicri ve 2280 (19x120) şemsi/miladi yılları, İsa ile Muhammed'in doğumu arasındaki yılların sayısı olan 570 (19x30) sayısına ayrı ayrı tam olarak bölünmektedir. Bak 47:18.  

1- “O” zamirinin neyi kastettiği konusunda üç farklı görüş mevcuttur: Kur'an, Nebi Muhammed ve Nebi Îsâ. O zamirinin, Kur'an'ı kastettiğine dair görüşünün isabetli olduğu kanaatindeyiz. 2- Kıyamet.  

(1)“Dinsizlik cereyânına karşı ayrı ayrı iken mağlûb olan Îsevîlik (hristiyanlık) ve İslâmiyet ittihad(birleşme) netîcesinde, dinsizlik cereyânına galebe edip dağıtacak isti‘dâdında iken; âlem-i semâvâtta cism-i beşerîsiyle (insânî bedeniyle) bulunan şahs-ı Îsâ Aleyhisselâm, o dîn-i hak cereyânının başına geçeceğini, bir Muhbir-i Sâdık (dosdoğru haber veren Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm), bir Kādir-i külli şey’in(herşeye kudreti yeten Allah’ın) va‘dine istinâd ederek (dayanarak) haber vermiştir. Mâdem haber vermiş, haktır; mâdem Kādir-i külli şey’ va‘d etmiş, elbette yapacaktır. (...) Hazret-i Îsâ Aleyhisselâm geldiği vakit, herkes onun hakīkī Îsâ olduğunu bilmek lâzım değildir. Onun mukarreb ve havâssı (ona yakın seçkin bir tâife), nûr-ı îmân ile onu tanırlar. Yoksa bedâhet derecesinde (apaçık bir şekilde) herkes onu tanımayacaktır.” (Mektûbât, 15. Mektûb, 46-47)  

(*) Buradaki 61. ayet, 44. ayete atıftır. Yani 44. ayete belirtilen (وإنه لذكرٌ لك ولقومك) ‘’ve innehu lezikrun leke ve likavmike’’Ey Resulüm! O Kur’an senin ve toplumun için bir öğüttür vs.’’cümlesinde geçen zikir/Kur’an (لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ)‘’kıyamet için/kıyamet hakkında da bir bilgi kaynağıdır’’ şeklindedir. Yani buradaki zamir Hz. İsa’ya değil, zikre yani (Kur’an’a gider) . (الله اعلم) Konuyla ilgili detaylı bilgi başta ‘’et tahrir vet tenvir’’ tefsiri omak üzere metinleri aşağıya alınan tefsir metinlerine bakabilirsiniz. Ayrıca insana (İsa’ya) (علم) ‘’ilmün’’bilgidir’’ denilmez, ama (kur’an veya kitap) için böyle bir ifade kullanılır. Bu nedenle (وانه) zamiri İsa’ya değil, yine 44. ayete ‘’zikir, öğüt’’ olarak ifade edilen ve Hz. İsa’nın durumunu detaylıca açıklayan Kur’an’a işarettir. Bu nedenle ahir zamanda kıyamet alameti olarak yeryüzüne inceğine dair geneksel inanış yalan, yanlış ve uydurma olup Hiristiyanlık kültür ve inanışının bir ürünüdür. Çünkü bu gaybı olaya dair ne Kur’an’ dan, ne de sahih bir hadisten senet vardır! Buradaki zamirin neye gittiğine dair aşağıdaki tefsir metinlerine bakılabilir. { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ } القرآن لما فيه من البعث والجزاء (تفسير القرآن – ابن عبد السلام) (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ فَلاَ تَمْتَرُنَّ بِهَا واتبعون هذا } الأظهر أن هذا عطف على جملة { وإنه لذكرٌ لك ولقومك } [ الزخرف : 44 ] ويكون ما بينهما مستطردات واعتراضاً اقتضته المناسبة -- لمّا أشبع مقام إبطال إلهية غير الله بدلائل الوحدانية ثُني العِنان إلى إثبات أن القرآن حق ، عوداً على بدْءٍ . وهذا كلام موجه من جانب الله تعالى إلى المنكرين يوم البعث وضمير المذكر الغائب في قوله : { وإنه لعلم للساعة } مراد به القرآن وبذلك فسَّرَهُ الحسن وقتادة وسعيد بن جبير فيكون هذا ثناء ثامناً على القرآن ، فالثناء على القرآن استمرّ متصلاً من أول السورة آخذاً بعضه بحُجز بعض متخلَّلاً بالمعترضات والمستطردات ومتخلصاً إلى هذا الثناء الأخير بأن القرآن أعلم الناس بوقوع الساعة من قوله : { بالذي أُوحي إليك } [ الزخرف : 43 ] ويبينه قوله بعده { هذا صراط مستقيم } ، على أن ورود مثل هذا الضمير في القرآن مراداً به القرآن كثير معلوم من غير معاد فضلاً على وجود معاده . ومعنى تحقيق أن القرآن عِلْم للساعة أنه جاء بالدين الخاتم للشرائع فلم يبق بعد مجيء القرآن إلا انتظار انتهاء العالم وإسناد { عِلمٌ للساعة } إلى ضمير القرآن إسناد مجازيّ لأن القرآن سبب العلم بوقوع الساعة إذ فيه الدلائل المتنوعة على إمكان البعث ووقوعه الخ (التحرير والتنوير ) قوله تعالى : وإنه لعلم للساعة قال الحسن وقتادة وسعيد بن جبير : يريد القرآن ; لأنه يدل على قرب مجيء الساعة ، أو به تعلم الساعة وأهوالها وأحوالها (تفسير القرطبي - فتح القدير) وقالوا: معنى الكلام: وإن هذا القرآن لعلم للساعة يعلمكم بقيامها, ويخبركم عنها وعن أهوالها (تفسير الطبري) وقال الحسن وجماعة: "وإنه" يعني وإن القرآن لعلم للساعة يعلمكم قيامها. ويخبركم بأحوالها وأهوالها،( معالم التنزيل - البغوي) أما الاتجاه الثاني فقد احتج بأن السورة كلها تتحدث عن القرآن، وتصفه بعدة صفات متواليات: (إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا)، (وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ)، (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ)، (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ)، ويتخلل الحديث عن القرآن قصص الرسل، بما فيهم عيسى، ثم يعود للقرآن مرة أخرى ويصفه بصفة جديدة. يقول ابن عاشور: ضمير المذكر الغائب في قوله (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) مراد به القرآن، وبذلك فسَّره الحسن، وقتادة، وسعيد بن جبير، فيكون هذا ثناءً ثامنًا على القرآن، فالثناء على القرآن استمر متصلًا من أول السورة آخذًا بعضه بحجز بعض متخللًا بالمعترضات والمستطردات ومتخلصًا إلى هذا الثناء الأخير بأن القرآن أعلم الناس بوقوع الساعة.ومعنى تحقيق أن القرآن علم للساعة أنه جاء بالدين الخاتم للشرائع، فلم يبق بعد مجيء القرآن إلا انتظار انتهاء العالم. وإسناد (علم للساعة) إلى ضمير القرآن إسناد مجازي، لأن القرآن سبب العلم بوقوع الساعة، إذ فيهالدلائل المتنوعة على إمكان البعث ووقوعه.وقد ناسب هذا المجاز التفريع في قوله (فلا تمترن بها)، لأن القرآن لم يبقِ لأحد مرية في أن البعث واقع - وقال آخرون: الهاء التي في قوله:{ وَإنَّهُ } من ذكر القرآن، وقالوا: معنى الكلام: وإن هذا القرآن لعلم للساعة يعلمكم بقيامها، ويخبركم عنها وعن أهوالها (جامع البيان في تفسير القرآن) أحدها: أن القرآن علم الساعة لما فيه من البعث والجزاء، قاله الحسن وسعيد بن جبير (النكت والعيون) ومَنْ قال: الإشارة إلى القرآن حَسُنَ قوله مع قراءة الجمهور،(الجواهر الحسان في تفسير القرآن) { واتَّبعون } من كلام الله عز وجل، أى اتبعوا هداى أو شرعى أو رسولى (تيسير التفسير – اطفيش – روح المعاني - الالوسي) } واتبعوا هداي وهُدى رسولي، فما أدعوكم اليه هو الصراط المستقيم.( تيسير التفسير - القطان) واتبعوا هداى ورسولى. هذا الذى أدعوكم إليه،(المنتخب في تفسير القرآن الكريم) فَاتَّبِعُوا هُدَى رَبِّكُمْ، فَإِنَّ مَا يَدْعُوكُمْ إِلَيهِ الرَّسُولُ هُوَ الصِّرَاطُ المُسْتَقِيمُ، (أيسر التفاسير) { وَٱتَّبِعُونِ } واتبعوا هداي أو شرعي أو رسولي. (انوار التنزيل واسرار التأويل - البيضاوي - مدارك التنزيل وحقائق التأويل - النسفي -إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم - محاسن التأويل - هميان الزاد إلى دار المعاد))  

[1] Kur'an veya Meryem oğlu.[2] Benim peygamberime, şeriatıma.  

23 Ayetin öncesi ve sonrası Hz. İsa’dan bahsettiği için bu ara ayeti de Hz. İsa’ya nispet etmişlerdir. Burada İsa’nın kıyamet bilgisini bildiğini de söylemişlerdir. Eğer, bu yorum doğruysa Hz. İsa küçük kıyametle yani kendinin ölümüyle ilgili bilgiye sahiptir demek gerekir. Bilindiği üzere üç çeşit kıyamet vardır: Kişinin ölümü küçük/ferdi/kişisel kıyamet; bir medeniyetin, bir devletin veya bir topluluğun ölümü orta/toplumsal kıyamet; kâinatın ölümü de büyük/kevni/kozmik kıyamettir. Kur’an’a göre büyük kıyametin bilgisi Allah’a aittir. Bu bilgiyi kimseye vermemiştir. Bu ayetteki kıyameti büyük kıyamet olarak değerlendirip onu da İsa’nın bildiğini söylemek Kur’an nassına ters düşer. Onun için biz, tıpkı Katade, Hasan Basrî ve Sa’îd bin Cubeyr vb gibi, bu ayetin Hz. İsa’ya değil, Kur’an’a delalet ettiği kanaatindeyiz.  

Buradaki mesaj, “Hz. İsa” veya “Kur’an” ile ilişkili olarak anlaşılabilir. Amaç, her ikisinin de Son Saat’le ilgili bilgi verdiklerini bildirmektir. Konunun, Hz. İsa’nın yeniden dünyaya gelişiyle hiçbir şekilde ilgisi yoktur. Eğer gelecek olsaydı o zaman, bu ayette “bana uyun” değil de “ona uyun” denirdi.,Bu buyruk, Hz. Muhammed’e tabi olmanın zorunluluğunu içermektedir; Âl-i İmrân 3:31, A‘râf 7:157 ve 158. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 (وَإِنَّهُ)’daki “o” zamirinin kim olduğu müfessirlerce tartışma konusu olmuştur. Birçok müfessir; a- Bunun, Hz. İsa veya onun tekrar dünyaya gelişi olduğu kanaatine varmışlarsa da âyetin yukarısına bakıldığında, bu kanaatin biraz zorlama olduğu anlaşılmaktadır. b- Bazıları da burada kastedilenin, Hz. İsa’nın tıpkı Hz. Âdem gibi babasız yaratılmasının kıyamete ve tekrar dirilişin mümkün olduğuna işaret olduğu kanaatindedir. Bu kanaatin âyetin yukarısı ve aşağısıyla bağlantısı mümkün olabilir. c- Kat’ade, Hasan Basri, Saîd b. Cübeyr’e göre de buradaki “o” zamirinden kastedilen, Kur’an-ı Kerim’dir. Yukarıdaki tercüme bu kanaatin daha doğru olduğu düşünülerek, tercih edilmiştir. d- Bazıları da buradaki “o” zamirinden kastedilenin, Peygamberimiz olduğu görüşündedirler. e- Her ne kadar Kur’an’da Hz. İsa’nın tekrar dünyaya geleceğini net olarak ifâde eden bir âyet yoksa da 61, 63 ve 64. âyetlerden ve sahih hadislerden Hz. İsa’nın dünyaya tekrar geleceğini anlamak mümkündür. f- Hadislerde kıyametin alametlerinden olmak üzere iki mesih zikr olunur. Birisi: mesih yani “İsa’nın nüzulü”, diğeri de “Deccal’ın zuhuru”dur. “Mesih-i Deccal” yalancı, sahtekâr ve kâfir Mesih demektir. Deccal, bir takım harikalar göstererek ilahlığını iddia edecek ve hıristiyanlık taklidi adı altında ortaya çıkacaktır. (Elmalılı) g- Peygamberimiz, “And olsun Meryem oğlu İsa, adaletli bir hakem olarak inecek, haçı kıracak, domuzu öldürecek ve cizyeyi kabul etmeyecektir...” buyurmuştur. (Müslim, İbnu Mâce) İbnu Abbas, Mücahid ve Kat’ade, Allah’ın kıyamet kopmadan kısa bir süre önce Hz İsa’yı semadan indireceği kanaatindedirler. (Kurtubi)  

48 Müfessirlerin büyük bir kısmı innehû’daki hû zamirinin (“o”) Hz. İsa’ya yönelik olduğunu söylemelerine ve bu nedenle yukarıdaki ifadeyi “o (Hz. İsa,) Son Saat’i [yani Son Saat’in geleceğini] bildiren bir araçtır” şeklinde yorumlamalarına rağmen bazı otoriteler -mesela Katâde, Hasan Basrî ve Sa‘îd b. Cubeyr (ki hepsi de Taberî, Beğavî ve İbni Kesîr’de nakledilmiştir)- zamiri Kur’an’a irca etmişler ve ifadeyi benim yaptığım çeviride yansıtıldığı şekilde anlamışlardır. Yukarıdaki bağlamda Son Saat’in özellikle zikredilmesi, insanın Allah’a karşı nihaî sorumluluğunu ve bundan dolayı ibadetin yalnız O’na yapılması gerektiğini vurgulamak içindir: o halde bu ara pasaj, mantıkî olarak, Hz. İsa’nın ilahlaştırılmasına ilişkin değinmeden sonra gelir.  

[4409] Ya da le-’alemun okuyuşuna göre: “..bir alâmet ve işârettir.” İnnehu ibaresindeki zamirin öznesi Hasan, Katâde ve Said b. Cübeyr’e göre Hz. Kur’an, İbn Abbas ve öğrencisi Mücahid’e göre Hz. İsâ’dır (Taberî). Fakat bu ikinci görüş için, takdiri bir muzaf (nuzûl) ilavesi şarttır. Böylesine bir takdirin delili yoktur. Dolayısıyla bu “uzak bir tevil”dir (İbn Âşûr). Kaldı ki ilk muhataplar yaşarken gerçekleşmeyen bir şey, onlar için Son Saat’in bilgisi olamaz. Oysa ki âyette vuku bulan bir şeyden söz edilmektedir. O da Kur’an ya da Nebi’dir. Buna, “Vuku bulan şey babasız doğmuş olan İsa’nın kendisidir” şeklinde bir itiraz ileri sürülebilirse de, baştan beri sûrenin ekseni Kur’an vahyidir. Birçok peygambere ve olaya atıf yapılmakta, fakat her seferinde söz vahye getirilmektedir. Buraya kadar bu ver-kaç yöntemi 8 kez kullanılmıştır. Son olarak âyetin “işte bu dosdoğru yoldur” şeklindeki son cümlesi, âyetin başı hakkında yeterli delil sayılmalıdır. İkinci yoruma bazı hadisler delil gösterilmişse de aslolan âyettir. Dolayısıyla âyet uyan değil kendisine uyulan olmalıdır. Bu konuda Buhârî, Müslim, İbn Hanbel, Ebu Dâvud ve daha başkalarının naklettiği sahih senetli haberlerden, Hz. İsa’nın yeniden döneceği (nüzul-i İsa) meselesinin, ilk kuşakların gündemini meşgul eden konulardan biri olduğu anlaşılır, başkası değil. Bu âyetin, temelde bir Yahudi-Hıristiyan inanışı olan ve zor dönemlerden çıkışta ruhban sınıfı tarafından dindaşlarını motive etme amacıyla icat edilen “Mesih’in dünyaya inişi” dogmasıyla hiçbir alakası yoktur. Fakat âyetteki “saat/zaman” ile, peygamberliğin İsrail oğullarından alınış ‘saatinin’ kastedilmiş olması gayet mümkündür. Zira Hz. İsa, İsrail oğullarına mensup “son” peygamberdir. İsa’nın ağzından bu hakikat şöyle aktarılır: “Size derim ki: Allah’ın saltanatı sizden alınacak ve onun meyvelerini geliştirecek bir millete verilecektir.” (Matta 21:43. Ayrıca bkz: Matta 21:33; Markos 12:1; Luka 20:9). Bu yoruma göre Hz. İsa, peygamberlikte nöbet değişiminin ‘saatini’ haber veren bir elçidir. Hz. Muhammed ise, değişim ‘saatinden’ sonraki yeni elçidir. Bu hakikati kabul eden kişi, önceki vahiylerde geleceği haber verilen elçiye uymak zorundadır (Bkz: 28:48’in ilgili notu). Ona uymanın ölçüsü, ona gönderilen Kur’an’a uymaktır. Kur’an’a uymak ise, Allah’a uymaktır. Âyetteki “bana uyun” emri böylece yerini bulmuş olur.  

(*) Çünkü, Nisa suresinin 158. ayetinde yer alan "Hayır (Onlar İsa'ı öldüremediler) aksine Allah, onu yükseltip kendine kaldırmıştır, Allah her şeye gücü yetendir." beyanları uyarınca İsa a.s. ölmemiştir ve Hadis-i Şeriflerde bildirildiği üzere, kıyametten evvel yeryüzüne indirilecek, yeni bir şeriat getirmeyecek Kuranı Kerim'in ışığında kendisine tabi olan kitap ehlinin son İslam kervanına katılmalarını sağlayacaktır. Örneğin Razi bu konuda: “Yani, sayesinde kıyametin bilindiği alametlerden bir alamettir. Konuyla ilgili hadiste de şu beyanlar yer almaktadır: "İsa elinde bir mızrak olduğu halde, Arz-ı Mukaddes'de, Efık adı verilen bir tepeye iner. Harbesi ile Deccal’i öldürür, peşinden imamın cemaate namaz kıldırdığı bir sırada, sabah namazında Beyt-i Makdis'e gelir. Bunun üzerine imam geriye çekilir. Fakat Hz. İsa onu ileri sürer ve o, imamın arkasında, Hz. Muhammed s.a.s.'in şeriatına göre namaz kılar. Daha Sonra domuzları öldürür, haç'ı parçalar.." (Razi. a.g.e.. C.19. S.541)demektedir. Ve aşağıda sunduğumuz şemada görüleceği üzere Ravza-yı Mutahhara’ya gömülecektir. Öte yandan, Eyub Sabri Paşanın aşağıda sunduğumuz açıklamaları da bu durumu doğrular mahiyettedir: “Hücre-i Saadet dahilinde bir cenaze daha defnedilecek kadar hâlî bir mevki görülür ki burasının, medfeni İsa ibni Meryem olacağını rivayet ederler. Abdurrahman bin Af ile Cenab-ı Hasan bin Ali (r.a.) hazerâtı zikrolunan hâlî mahalle defn edilmeleri için Hz. Ayşe (r.a.) den istihsâl-i müsâ'ade etmişler ise de hîn-i vefatlarında Beni Ümeyye ümerâsı muhalefet eylediklerinden cenazelerini Bakı-i Ğarkad’a ('Cennet-i Baki’ye) defnettiler. Bu muhalefet ise orasının medfen-i İsa olduğunu te’vile kâfi bir hikmettir!” (Eyub Sabri. Bahriye Mirlivası: Mir’at'ul- Haremeyn, Mirrat-ı Medine, Kostantiiniyye, Bahriye matbaası, 1304, C.l. S.544-545.)  

O zamîri, tefsîrlerde genellikle Îsâ diye açıklanmıştır. Bir görüşe göre de bu zamîr, Kur'ân'ı gösterir. İlim kelimesi, Œlem olarak da okunmuştur. Böylece âyet şu iki anlama gelir: "Îsâ, kıyâmetin kopacağına bir işârettir", "Kur'ân, kıyâmetin kopacağını açıklayan bir bilgidir".  

[*] Yeniden yaratılışın nasıl olacağına dair örnek alınarak üzerinden bilim üretilecek bir kişidir.  

(12) Hz. İsa’nın gerek doğuşu, gerekse ölüleri diriltme mucizesi, kıyamete işaret eden birer mucizedir. İbni Abbas ise bu âyeti Hz. İsa’nın kıyamete yakın ortaya çıkışı olarak açıklamıştır. (Müstedrek, 2:488, no. 3675.) Hz. İsa’nın kıyamete yakın tekrar ortaya çıkacağına dair hadislerin bazıları için bk. Müslim, Hacc: 216, İman: 247, Fiten: 34. Bu haberler, kıyamete yakın bir zamanda Hıristiyanlıkta tevhid inancına bir yöneliş görüleceği şeklinde de yorumlanmaktadır.  

4662 This is understood by some commentators to refer to the second coming of Jesus in the Last Days before Resurrection. (R).