Saff Sûresi 2. Ayet Meali

2.Tirmizi ve Hakim`in Abdullah bin Selâm (r.a.)`dan rivayet ettiklerine göre, Abdullah bin Selâm (r.a.) sahabilerden bir cemaatle oturuyordu. Sohbet esnasında: "Allah katında en sevimli amelin hangisi olduğunu bilsek onu yaparız" dediler. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.  

Bu uyarı, daha önce Allah ve Resulü yolunda canlarını vermeye ve her türlü fedakârlığa hazır olduklarını söyleyen ve Uhud savaşında bozguna uğrayınca mevzilerinden geri çekilen Müslümanlara yapılmıştır. Ancak Kur’an’daki tarihsel referansların tümünde sıkça görüldüğü gibi bu ayet de genel bir muhteva taşımaktadır ve bu hüküm bütün zamanlar ve şartlar için geçerlidir. İnsanın söyledikleri ile yaşadıkları örtüşmeli. Ne söylüyorsa onu yapmalı ne yapıyorsa onu söylemeli yani bir türlü söyleyip, başka türlü yapmamalıdır.  

 Rivayete göre müslümanlar: Amellerin Allah yanında en sevgilisinin hangisi olduğunu bilseydik o uğurda mallarımızı ve canlarımızı feda ederdik, demişlerdi. Bunun üzerine «Şüphesiz ki Allah, kendi yolunda çarpışanları sever» meâlindeki âyet nâzil oldu. Fakat Uhud savaşında, bazılarının geri dönmesi, âyetteki kınamanın sebebi olmuştur.  

(1)“Kizb (yalan), küfrün esâsıdır. Kizb, nifâkın (münâfıklığın) birinci alâmetidir. Kizb, kudret-i İlâhiyeye bir iftirâdır. Kizb, hikmet-i Rabbâniyeye zıddır. Ahlâk-ı âliyeyi tahrîb eden (güzel ahlâkı bozan) kizbdir. Âlem-i İslâm’ı zehirlendiren ancak kizbdir. Âlem-i beşerin ahvâlini (in-sanlık âleminin hâllerini) fesâda veren (bozan)kizbdir. Nev‘-i beşeri kemâlâtdan (yüksek fazîletlerinden) geri bıra-kan kizbdir. Müseyleme-i Kezzâb ile emsâlini (benzerlerini) âlemde rezîl ü rüsvây eden kizbdir. İşte bu sebeblerden dolayıdır ki bütün cinâyetler içinde tel‘îne (lâ‘netlemeye), tehdîde tahsîs edilen kizbdir.” (İşârâtü’l-İ‘câz, 85)  

(*) … Âyet genel bir muhteva taşımaktadır ve bu hüküm bütün zamanlar, mekânlar ve şartlar için geçerlidir. İnsanın söyledikleri ile yaşadıkları örtüşmeli. Ne söylüyorsa onu yapmalı ne yapıyorsa onu söylemeli yani bir türlü söyleyip, başka türlü yapmamalıdır. Yani burada şöyle bir mesaj veriliyor: Ey inanmış olanlar! İçinizden bazılarının sözleri ve davranışları birbirine uymuyor? İddialı sözler sarf ettikten sonra, neden kararlılığınızı yitirip zaafa düşüyorsunuz? Niçin yerine getiremeyeceğiniz taahhütlerin altına giriyorsunuz. Niye yapamayacağınız sözleri veriyorsunuz? Niçin söylemlerinizle eylemleriniz birbirine uymuyor?  

Bu ayet Bakara 2:44 ve Şu‘arâ 26:226. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1 Abdullah b. Selam; “biz Peygamberimizin huzurunda otururken kendi aramızda konuşarak, keşke Allah’ın katında hangi davranışın daha iyi olduğunu bilsek de onu yapsak- dedik ve bu âyet indirildi.” demiştir. (Darimi) Bu ifâdeden; her Müslüman’ın mutlaka yapabileceğini söylemesi veya yapacağını söylediği meşru şeyleri mutlaka yapması ve boş yere lâf üretmemesi gerektiği anlaşılabildiği gibi ayrıca; yapılan adakların yerine getirilmesinin vacip olduğu da anlaşılmaktadır. Yani aslı meşru olan bir davranışın yapılması, adak ile vacip olur. Bu ifâde ile; “o halde yapmayacağınız bir davranışı adamayın, eğer adamışsanız da onu mutlaka yerine getirin” denilmektedir.  

1 Lafzen, “yapmayacağınız şeyi niçin söylersiniz?” Bu ifade, ilk bakışta, daha önce Allah ve Elçisi yolunda canlarını vermeye hazır olduklarını iddia ettikleri halde Uhud’da mevzilerinden bozgun halinde geri çekilen (bkz. sure 3, not 90) Hz. Peygamber’in arkadaşlarına bir işaret olarak görülebilir. Ancak daha geniş anlamıyla bu pasaj, ilahî kelâmın teşvik ve telkin ettiği her şeyi hayata geçirmek istediklerini iddia eden, ama sonra bu kararlılıklarında zaaf gösteren herkese hitab etmektedir.  

[5077] Zımnen: ‘Niçin söylemlerinizle eylemleriniz birbirine uymuyor?’ Bu âyet, İbn Abbas’tan nakledilen, sûrenin iniş sebebine dair rivayetle birlikte düşünülmelidir. Rivayete göre, cihad farz kılınmadan önce mü’minlerden bazıları (bir başka rivayete göre Abdullah b. Selam ve arkadaşları) “Keşke Allah’ın en çok sevdiği ameli bilseydik de onu yapsaydık” demişler, fakat savaş farz kılınınca da duraksamış ve zorlanmışlardı. Daha başka bir rivayete göre, bazılarının savaşta göstermedikleri kahramanlığı yapmış gibi anlatmaları üzerine inmiştir (Taberî).  

5432 At Uhud there was some disobedience and therefore breach of discipline. People had talked much, but had failed to back up their resolution in words with firmness in action. See n. 442 to 3:121. But on all occasions when men's deeds are not commensurate with their words, their conduct is odious in the sight of Allah, and it is only due to Allah's Mercy if they are saved from disaster.