Nûr Sûresi 35. Ayet Meali

Işık, doğru yolu göstermekten kinayedir, bu, İbn-i Abbas'ın kavlidir. Hasen, Ebül-Aliye ve Dahhâk, Allah, gökleri ve yeryüzünü, güneşle, ayla, yıldızlarla ışıtır diye tefsir etmişlerdir. Kâ'b oğlu Ubeyy, Allah, gökleri meleklerle, yeryüzünü peygamberler ve bilginlerle süsler, bezer demiştir. "Işığının örneği" sözündeki ışığı iman ve Kur’ân, yahut Hz. Muhammed (s.a.a)'in nuru diye tefsir etmişlerdir. Tanrıya itaat etmektir diyenler de olmuştur. Kandil konan yeri, Hz. Muhammed (s.a.a)'in göğsü, kandili peygamberliği, "doğuda ve batıda olmayan kutlu zeytin ağacı"nı, Tanrıyı tenzih temeline dayanan Mûsa diniyle yalnız teşbih temeline dayanan Hıristiyanlığın ortasında, ifrat ve tefritten münezzeh olan dini diye tevil edenler olmuştur. Bu ayeti tefsir ve Tevil yolunda çeşitli sözler söylenmiş, hatta kitap dahi yazılmıştır. (Mecma, 2, 197).  

[Not: Bu ayet; kâinatın ve bütün varlıkların, İlahi Nurun farklı tecellilerinden ve atomik enerjinin değişik dalga boyutu tezahürlerinden yaratıldığına; ayrıca elektriğin alternatif akımına ve sinüs dalgasına işaret etmektedir.]  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4/174; 6/122; 57/19, 28; 39/22.  

(*) Burada elektriğe işaret vardır. Elektrik de, ateş dokunmadan tutuşuyor. Elektriğin yanması, peşpeşe gelen akımlardır. Elektrik şebekesi, bir ağaç gibidir. Elektrik, ne şarkın malıdır ne de garbın. Her yerde bulunur. Şehir içinde ampuller, adeta birer yıldız gibidirler. Allah’ın hidayeti de elektrik gibidir, her yerde bulunur. Zorlanmaya, tutuşturmaya ihtiyacı yoktur. Bir niyet ile parlamaya başlar.  

[367] Allah’ın göklerin ve yerin nuru oluşu hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIII, 387-391.  

“Allah göklerin ve yerin nurudur” söylemi üzerinde çok farklı yorumlar yapılmıştır. “Allah, göklerle yeri güneşle aydınlatıp karanlık perdesini ortadan kaldırmıştır” şeklinde yorumlayanlar olduğu gibi, “Allah, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi nuruyla doğru yola ileticidir” şeklinde fikir beyan edenler de olmuştur. Otoritelerin çoğuna göre bu ifade, ayetin kendi içindeki anlam bütünlüğüne bağlı olarak Allah’ın yaratma ve yönetmedeki kudretini anlatmaktadır. Ancak bir sonraki ayetle bağlantısı kurulduğunda görülüyor ki bu söylem, insanı aydınlatan ilahi gücün ortaya çıkmasından yani vahyin hayata müdahalesinden bahsediyor.   

Bu âyette geçen, “Allah, göklerin ve yerin nurudur” ifadesi, Allah’ın yaratma ve yönetmedeki kudretini temsil etmektedir. Karanlık bir odanın duvarındaki hücrenin daha da karanlık ortamında bulunan bir ışık kaynağının, defalarca güçlendirildiğinde sağlayacağı ışık sütununun karanlık ortamı aydınlatmadaki gücü, Allah’ın kâinat üzerindeki kudretini hatırlatmaktadır.  

 Allah’ın nûr olmasının manası, bütün âlemin ve âlemdeki bütün hissî nûrların ve idrak edici güçlerin yaratıcısı ve icat edicisi olmasıdır. Şu halde, nûrdan asıl umulan aydınlatma, açığa çıkarma, tecelli ve inkişaf manalarının temeli, nûrdan ve nûru alandan çok, nûru yapıp yaratana ait olacağı için «Nûr» ismi Allah’a daha lâyıktır. Ancak, bundan dolayı nûru yaratana «Nûr» denilmesi, lisan bakımından hakikat değil, mecazdır.  

Bu örnek, Kuran'ın önemli özelliklerini anlatır. Kuran, Tanrı'nın ışığını ileten bir lamba gibidir. Kuran, şifreli bir matematiksel sistemle mükemmel biçimde korunmasına rağmen saydam bir dile sahiptir (cam kap). Tanrı'nın bilgisini yansıtır (incimsi gezegen). Mesajı evrensel olup belli bir ırk veya coğrafya ile sınırlı değildir (ne doğuya ne batıya bağıntılı olmayan yakıt). Mesajı, gayret göstermeksizin bile inananları karanlıklardan aydınlığa çıkaracak bir özelliktedir (neredeyse ateş değmeden aydınlatır). Buna rağmen, anlam içinde anlama, mesaj içinde mesaja sahiptir (ışık üzerine ışık). Onu anlamak Tanrı'nın bir lutfudur ve onu öğreten O'dur (Tanrı dileyeni/dilediğini ışığına ulaştırır).  

1- Gökleri ve yeri aydınlatandır. İnsanları karanlıktan aydınlığa çıkaran vahiydir.  

(3)Bu âyetin geniş îzâhı için bakınız; (Mektûbât, 29. Mektûb, 259)  

(*) “Allah, göklerin ve yerin nurudur.”mealindeki ifadenin bir manası şudur, tekvinî/ontolojik vahiyle göklere ve yere talimat vererek, onları zerre kadar şaşırmayacak şekilde kendi görevlerinde başarılı kıldığı, onları -cehalet ve rehbersizlik karanlığı içerisinde bırakmayarak- yanlış yollara sapıp yörüngelerinden ayrılmalarına izin vermediği gibi, teşriî vahiy denilen semavî kitaplar, meleklere yapılan vahiy ve ilhamlarla da göklerde ve yerde bulunan şuurlu varlıkları, dosdoğru yola hidayet eder. “Allah iman edenlerin yardımcısıdır, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır.” (Bakara, 2/257) mealindeki ayette de söz konusu aydınlatmaya işaret etmektedir… “Allah göklerin ve yerin/kâinatın nurudur, aydınlatıcısıdır.” Çünkü var olan her şeyi yokluktan varlığa çıkaran Allah’tır. Gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı koyan da O’dur. İster hissî olsun ister manevî, içteki ve dıştaki tüm karanlıkları yok edip gökleri ve yeri aydınlatan Allah’tır. Her şey, ancak O’nunla ademiyetten varlık âlemine çıktığı ve vücut bulduğu için tüm âlemlerin nuru ve tüm ışıkların asıl membaı O’dur. O olmasaydı, hiçbir şey var olamazdı… O’nun varlığı ve cömertliği sebebiyle gökler, yer ve her ikisi arasındakiler vardır ve varlık âlemine çıkmışlardır. O hem eşyaya varlık vererek vücuda getiren anlamında hem de onlardakileri hissî ve manevî olarak açığa çıkartan, görülen ve görülmeyen yönleriyle onlar hakkında bilgi sunan, gösteren aslî nurdur. Ayete geçen yağ ise; Doğusu, batısı (güneyi ve kuzeyi) olmayan, dolayısıyla günün her anında güneşten bol bol enerji alan hayali bir zeytin ağacının son derece kaliteli ve harika zeytinlerinden elde edilecek en üstün evsaftaki parlak yağı, bu ayette vahyi, peygamberlere indirilen sahifeleri ve kitapları sembolize etmektedir. Burada vahiy, “Görüleni de görülmeyeni de bilen...” ve her şeyin yaratıcısı, yöneticisi ve sahibi olan yüce Allah’tan gelen kesin ve doğru bilgiyi ve hikmeti içerir. Diğer bir ifadeyle vahiy, asılları itibariyle, daha önce peygamberlere verilen Suhuflar, Tevrat, Zebur, İncil ve en son “Hakk olarak (aslî hüviyetiyle) indirilmiş olan ve hâlâ aslî hüviyetini korumakta olan ve kıyamete kadar da asli hüviyetini koruyacak olan son ve evrensel kitap Kur’an-ı Kerîm demektir... (اللَّهُ نُور السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ)، أي الله مدبر الوجود ومنشئه، خلقه ودبره في أدق نظام، وأعظم إبداع، فربط بين أجزائه برباط محكم لَا تنفصل كواكبه، ولا نجومه فتتساقط كوكبا بعد كوكب، ونجما بعد نجم، يأبى الله على السماوات والأرض أن تزولا، (وَلَئِن زَالَتَا إِن أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَد مِنْ بَعدِهِ.) فقوله تعالى: (اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ) كلمة (نور) من قبيل الاستعارة، إذ شبه إدارة الله تعالى للسماوات والأرض وتعليماته للعقلاء، وتسخيرها لغير العقلاء، بنظام رتيب محكم دقيق بالنور المميز، فصح وصف الله تعالى أو الإخبار عنه بالنور على هذا المعنى المجازي المصور لما نرى ونحس، ونور الله فوق ما نبصر وأعلى مما ندركوثالثها : المراد من نور السموات والارض ناظم السماوات والأرض على الترتيب الأحسن فإنه قد يعبر بالنور على النظام (التفسير الكبير) قال مجاهد وابن عباس في قوله : ( الله نور السماوات والأرض ) يدبر الأمر فيهما ، نجومهما وشمسهما (تفسير ابن كثير)  

[8] Her şeyin nuru O'nun nurudur. Veya O, nurlandıran Tanrı'dır.[9] Kur'an-ı mübîn Resul-ü Ekrem veya kalb-i mü'mindeki marifeti Bari.[10] Yağa bulanmış fitil, mum, meş'ale.[11] Şarkta değildir ki güneş batınca karanlıkta kalsın, garp'ta değildir ki güneş doğunca karanlıkta kalsın, güneş ne doğarken, ne batarken karanlıkta kalmaz. Gûya geniş, gayet geniş sahrada bulunmakla her iki surette güneşten müstefit olur veya, yalnız şark'ta veya yalnız garp'ta değildir. İşte böyle bir ağacın zeytinyağı gayet parlak olur.[12] Bereket ve menfaati çok.[13] O kadar saftır ki ateş dokunmasa da meş'ale gibi ziya verir.[14] Nur mârifetiyle hidayet eder veya nuruna erdirir. Yani İslâm yoluna, cennet yoluna getirir.  

14 Sembolik açıdan, “kandil”i vahiyle ve “inci gibi parlayan bir yıldız”ı da akıl olarak yorumlamak da mümkündür. Akıl, imanın kalbe ulaşmasında insanın kullandığı tek yoldur. Bir şeye tam iman edebilmek için, önce aklın o şeyi kabul etmesi daha sonra da kalbin ona meyletmesi gerekir. Bu meyilden sonra iman gelir. Bir diğer ifadeyle kalp, Kur’an anlatımında hem ruhun merkezi ve hem de aklın idrak merkezidir. Metafor yoluyla açıklarsak, biri akla açılan, diğeri ruha açılan iki kapısı olan bir merkez gibi düşünelim. İmanın oluşması için önce bilgi olacak, bilgisiz iman olmaz, sonra da o bilgiyi akıl kabul edecek, bu idrak kalbe gidecek ve bu idrak üzerine kalbde iman doğacaktır.. Kalb, hem idrak hem de imanın merkezidir. Materyalistlerin dediği gibi, akılla izah edilemeyen şeylere inanılır diye bir şey yoktur. 15 Bu ayet aslında Allah’ın nurunun sembolik/simgesel bir anlatımıdır. Bunu bazı kimseler “elektriğin müjdesi” olarak yorumladılar. Mesela Paris’te doktora yaptığımız zamanlarda Tunuslu kimya üzerine çalışan Hasan isimli bir arkadaşımız vardı. Kur’an ayetleri üzerine bazı gecelerde saatlerce tartışırdık. Bir gün bu ayeti tartıştık. Ben sembol olduğunu iddia ettim. O ise elektrik diye ısrar etti. Gerekçe olarak da “doğuda ve batıda olmayan” ifadesinden hareket ederek, elektriğin bir N-S (Kuzey güney) arası bir mıknatıslanma olayı olmasını ileri sürmüştü. Aslında bu ayet Allah’ın nurunun evrende tecellisinin sembolik ifadesinden ibarettir. Madde bile enerjinin yoğunlaşmasıdır. Enerji ise ışığın/nurun kaynağıdır. Bütün varlıklar demek ki Allah’ın nurundan var olmuşlardır. Nûr, Allah’ın bir ismidir. Bu ismin tecellisidir ve Zatî isimlerinden değildir. Bu ayeti ayrıca Allah’ın insanın kalbine bahşettiği hidâyet nuru olarak da anlayabiliriz.  

(Sadece sabah veya akşam güneş alacak şekilde bağın doğu ve batısında değil de tam ortasında, sabahtan akşama güneş ışığı alan zeytin ağacı parlak ışık saçan güzel yağ verir. Öte yandan, yalnızca doğudan veya batıdan güneş ışığı alan bir ağaç ise, zayıf ışıklı koyu yağ verir. Eskiden, parlak ışığın kaynağı zeytinyağı lambalarıydı ve bu amaçla kullanılan en üstün yağ, açık ve yüksek bir yerde biten ağaçtan elde edilen yağdı.)  

Bu ayet Yüce Allah’ın mutlak otoritesini göstermektedir. Benzer mesajlar: Bakara 2:255; Âl-i İmrân 3:2, 26-27; En‘âm 6:101-103; Şûrâ 42:11; Haşr 59:22-24; İhlâs 112:1-4.  

1 Yani, evrenin tamamının…2 Nûr: Işık, aydınlık, parlaklık; şan, şeref; eşyayı ortaya çıkaran ve onun gerçekliğini gözler tarafından görünür kılan demektir. Çoğulu “envâr”dır. Parlaklığı bizzat kendinden olan cisimlerin yaydığı ışıklara “ziyâ”, başka bir ışık kaynağı vasıtasıyla parlak olan cisimlerin saçtığı ışığa ise “nûr” denilmektedir. (Yunus: 5) Nûr kavramı Kur’an-ı Kerîm’de bazen salt fizikî anlamda; çoğu zaman da Kalbî-Ruhî gerçekleri ifade etmede mecâzî anlamlarda kullanılmaktadır. Kur’an-ı Kerîm, vahyin dışında olan bütün düşünce ve sistemleri, “zulumât” (karanlıklar), bunun karşısında ilahî vahyin nuruyla aydınlanmış tevhid çizgisi üzerinde uzanan yolu da “nûr” olarak nitelemiştir. Bu ayette “nur” kavramıyla, sınırsız olanı sınırlı olan insan idrakine yakınlaştırmak için göklerde ve yerlerde bulunan bütün varlıkları aydınlatan, dilediğini nûruyla hidayete erdiren Allahu Teâlâ kastedilmektedir. Yoksa “işrakiler”in ve diğerlerinin iddia ettiği gibi Allahu Teâlâ’nın zatının, nûr olduğunu söylemek sapıklıktır. Allahu Teâlâ, nûrun yaratıcısı ve var edicisidir. Nûr kelimesi, “bilgi” anlamında da kullanılır. Dolayısıyla, cehalete “karanlık” denir. Allah, bu anlamda da kâinatın nûrudur. Çünkü hakikat ve hidayetin bilgisi yalnızca O’ndan gelir. Burada Allah için “nûr” kelimesinin kullanılması, hiç bir zaman O’nun zatının nûr olduğu anlamına gelmez. Nûrun kaynağı olarak mükemmelliğinden dolayı, Allah’a “nur” denilmiştir. Bazı sûfilerin “Muhammedî nûr”un intikali hakkında ileri sürdükleri şeyler, akli verilere dayanmakta olup, mesnetsizdir. Aynı zamanda nübüvvetin devamını niteleyen Nûr-i Muhammedî’nin Rasulullah’tan sonra masum imamlar yoluyla Ehl-i Beyt’te devam ettiğini iddia etmenin de hiçbir tutarlı dayanağı yoktur.3 Mısbah: Sabah kökünden âlet ismidir ki sabah gibi kuvvetli aydınlık veren lamba demektir. Kur’anda Güneşe “sirac” denilmiş olduğu halde burada “mısbah” denilmesi buna nazaran Güneşin alelade bir kandil mesabesinde kalacağını ima vardır. (Elmalılı) 4 Yön kavramından uzak, dünyadaki zeytin ağaçlarından olmayan… hem doğuya hem de batıya bakan tepenin tam ortasında yetişen -ki; böyle bir mevkide bulunan zeytinin yağı gayet saf ve parlak olur.- Veya bilgisini doğu ve batı felsefesinden almayan… anlamlarına gelebilir…5 Bu âyetteki ifâdeler bir teşbih-i beliğ ve teşbih-i temsilidir. Buna göre Allah ışığa, kâinat kandile, cam fanus, Allah’ın kendisini yarattıklarından gizlediği perdeye, nûr da ilâhî vahye benzetilebilir...6 Yani Allah’ın ve Peygamberin nûru olan ilâhî bilgileri herkes tam olarak anlayamaz…  

50 Bir ismin başına gelen ke (“gibi”, ya da “sanki”) takısı Arap gramerinde kâfu’t-teşbîh (“benzerlik yahut teşbîh ifade eden kâf”) olarak isimlendirilmektedir. Yukarıdaki anlam örgüsü içinde, bu takının kullanılması, aslında, benzetme ya da teşbîh yoluyla bile olsa Allah’ı tanımlamanın imkansızlığını îma etmektedir. Çünkü “hiçbir şey O’na benzemez” (42:11); ayrıca, “Hiçbir şey O’na denk tutulamaz” (112:4). Bunun içindir ki, “Allah’ın nûru” teşbîhi, yaratılmış varlıklar için kavranılamaz olan ve dolayısıyla herhangi bir beşerî dille ifadesi imkansız olan Allah’ın gerçek mahiyetini değil, fakat sadece, Nihaî Gerçeklik olan Allah’ın hidayete istekli olan kullarının duygu ve kavrayış güçlerine bahşettiği aydınlanmayı ifade etmektedir. Taberî, Beğavî ve İbni Kesîr, İbni ‘Abbâs ve İbni Mes‘ûd’dan “Bu, bir müminin kalbindeki Allah nûrunun ifadesi için yapılan bir teşbîhtir” dediklerini kaydetmektedirler.51 “Kandil” Allah’ın peygamberlerine indirdiği vahiydir ki müminin kalbinde yani, sözkonusu teşbîhdeki “oyuk”da parıldayan odur (Taberî’nin kaydettiğine göre Ubey b. Ka‘b); vahyi, pek tabii, mümin aklıyla (yani, “yıldız gibi parıldayan sırça fânûs) kavrayıp benimsemektedir; çünkü akıl, gerçek imanın insan kalbine ulaşmak için kullanmak zorunda olduğu tek yoldur.52 Öyle görünüyor ki bu, bütün ilahî mesajlar arasındaki organik bütünlüğü ifade eden bir îma durumundadır: Vahiy bir tek “kök”ten ya da Allah’ın varlığının eşsiz ve benzersiz olduğu temel gerçeğinden hareket ederek insanoğlunun manevî gelişim tarihi boyunca kararlı bir şekilde boy verip dinî tecrübenin parlak çeşitlemeleri içinde dallanıp çiçeklenerek insanın gerçeği algı ve kavrayış seviyesinde sonu gelmeyen bir genişleme sağlamaktadır. Bu fikrin zeytin ağacıyla birleştirilmesi ya da ifade edilmesi, öyle görünüyor ki, bu ağaç cinsinin, Kur’ânî mesajın peygamberî müjdecilerinin çoğunun yaşadığı topraklara, yani doğu Akdeniz ülkelerine özgü olmasından ileri geliyor; fakat vahyî mesajların hepsi ve özellikle de bütün insanlığa hitab eden Kur’ânî vahiy Mutlak ve Sınırsız Varlık’tan kaynaklandığına göre, bunu simgeleyen ağaç da “ne doğuya ne de batıya aittir”; ve amacı itibariyle de evrenseldir.53 Kur’an mesajının özü, bir başka yerde “[kendinde/kendiliğinden] açık ve gerçeği açıkça gösteren” olarak tanımlanmaktadır (karş. 12:1 hk. 2. not); ve bizce, yukarıdaki cümleyle îma edilen de Kur’an’ın bu özelliğidir. Kur’an mesajı ışık saçmaktadır, çünkü Allah’tan gelmektedir; fakat “ona ateş dokunmasa da neredeyse [kendiliğinden] ışık saçacaktır”: yani, insan onun ilahî vahyin “ateşiyle tutuşturulduğu”nun farkında olmasa bile, iç tutarlığıyla, doğruluğu ve hikmetlerle dolu muhtevasıyla o, akıl ve sağduyuyla, peşin hükümsüz olarak yaklaşan kimselere ışığını ulaştırabilecek niteliktedir.54 Müfessirlerin çoğu yukarıdaki ibareyi “Allah dilediğini nûruna/aydınlığına eriştirir” şeklinde anlamlandırmakta iseler de, Zemahşerî bu ibareye bizim çeviride benimsediğimiz anlamı vermiştir. (İbare yapısı itibariyle her iki anlama da gelebiliyor.)55 Yani, karmaşık olmalarından ötürü belli bazı gerçeklerin insana ancak temsîl ve teşbîhlerle ulaştırılabilmesi sebebiyle: bkz. 3:7 hk. 5 ve 8. notlar.  

[3018] Nûr, kaynağı görünmeyen fakat hedefini görünür kılan çok özel ışık demektir. Allah’ın varlığın ışığı olması, âlemi yokluktan varlığa çıkaranın O olduğuna delâlet eder. “Allah nûrdur” denilirse, âyetteki temsil ve teşbih yok sayılıp mâna hakikate taşınmış olur ki, bu doğru olmaz. Zira bu cümlenin teşbih olduğu hemen arkadan gelen mesel (sembol) ve kâf teşbih edatından anlaşılmaktadır. Bu ibâre Allahu câ‘ilu nûri’s-semâvât.. (Allah göklerin ve yerin nurunu var edendir) şeklinde anlaşılabilir. Bu sembolizmi çok yüksek âyetin nüzul ortamındaki nesnel karşılığı, Peygamber mescidine yeni hediye edilen bir kandildir. Önceleri mescitte kandil bulunmamakta, ihtiyaç halinde ateş yakılmaktadır. Temim ed-Dârî, Şam’dan dönüşte hediye olarak bir kandil getirir. İşte âyetteki teşbihin nüzul ortamındaki nesnel karşılığı o kandildir. [3019] Hem meselu nûrihî ibâresi hem de teşbih kâfı ile ibârenin sembolik mahiyetine çifte vurgu yapılması, başta nûr olmak üzere Allah için hiçbir sıfatın hakiki mânasıyla kullanılamayacağına delâlet eder. Mesel, adı üstünde temsildir, teşbihtir, benzetmedir. Hiçbir beşeri tanıma sığmayan Allah’ın hidayete yatkın kullarına bahşettiği gönül aydınlığıdır nur. Nûr vahyin sıfatıdır: Tevrat (5:44), İncil (5:46) ve Kur’an için kullanılır (7:157 ve 4:174). Vahyin kaynağı görünmez, fakat insana öyle bir basiret kazandırır ki, insan o basiretle hayatın ve eşyanın mahiyetini görür. [3020] Mişkât, “odaların duvarlarında kandilin konulduğu oyuk”. [3021] Fânûs, tabir caizse “ışığın yolu”dur. Sahabeden Ubey b. Ka‘b bunu “akıl” olarak yorumlar. Zira vahyin ışığı akıl yoluyla hayata taşınır. [3022] Veya: “uydu”. Kur’an’da güneşin ışığının dıya’ ayın ışığının nûr olarak geçtiğini hatırlamanın tam zamanı (10:5). Ve şu âyet: “Kim Rahmân’ın uyarı dolu mesajına kusurlu bir gözle bakarsa, ona bir tür şeytanı musallat ederiz de, kendisi onun uydusu haline gelir” (43:36). [3023] Zımnen: “.. hiçbir dünyevî mekâna ait olmayan”. Hakikat ne doğunun ne batının imtiyazı olmadığı gibi, sapma da ne doğuya ne batıya hasredilebilir. Yani: Hakikatin kaynağı zamandan ve mekândan münezzeh olan Allah’tır.  

(En'am suresinin 1. ayetinde "Hamd, gökleri ve yeri yaratan zulmeti ve nuru var eden Allah'a mahsustur" buyurulmuş böylece; nur’un Allah Teala'nın yaratığı olduğu belirtilmiştir. Bu bakımdan bu ayetin başındaki beyana; Allah Teala'nın zâtının nur olduğu manasını vermek asla doğru değildir. O halde bunun, mecâzi bir manası olması gerekir. Nitekim ikinci beyan olarak "O'nun nurunun misali" buyurulmak suretiyle, O'nun zâtının nur olamayacağı vurgulanmıştır. Bu mecâzi mana ise ancak "Allah, gökleri ve yeri nurlandırandır" şeklinde ifade edilebilir. Nurlandırma ise, maddi ve manevi olarak ikiye ayrılabilir, nitekim Cenab-ı Hak, gökle yeri güneşin ışınları ile aydınlatır, bu maddi nurlandırmadır. Nurlandırmanın manevi yönü ise, Allah Teala’nın kullarını, küfür karanlıklarından çıkarıp iman nuruna iletmesidir. Nitekim Bakara suresinin 257. ayetinde: "Allah, iman edenlerin dostu, yardımcısıdır, onları, küfür karanlıklarından iman nuruna çıkarır” buyurulmuştur. İman nuruna çıkarmak ise hidayet ile olacaktır. Bu bakımdan mecâzi manayı "Allah, göklerde ve yerde olanları, hidayete erdirendir" şeklinde de alabiliriz ki nitekim, ayetin sonunda "Allah, dilediği kulunu, nuruna hidayet eder” buyurulması da Allah-u a'lem, bu manaya işarettir. Böylece ilkin ayeti genel çerçevede, inceledikten sonra, ayrıntılarına geçiyoruz ve aşağıda sunduğumuz 5 beyanı da "hidayet" açısından değerlendirmeye çalışıyoruz. 1. "O’nun nuru, içinde lamba bulunan bir kandilliğe benzer" 2. "O lamba bir cam içerisindedir" 3. "O cam ise, inci gibi parıldayan bir yıldıza benzer" 4. "O lamba, doğuya da, batıya da nisbeti olmayan mübarek zeytin ağacından yakılır" 5. "O ağaç öyle bir meyve verir ki; onun yağı, neredeyse ateş değmese de parlak ışık verir, o ışık ise nur üstüne nurdur" Ayet-i kerime’nin düğüm noktasını 4. beyan teşkil eder. Çünkü kandilliğin içinde bulunan lambanın yakılması için gereken yağ, mübarek bir ağaçtan yakılmaktadır. Acaba bu ağaçtan murâd nedir? "Mübarek ağaç'a; peygamberlerin şeceresi, yani "Hayat ağacı" manasını vermeyi uygun buluyoruz. Çünkü Allah Teala peygamberlerini birer hidayet rehberi olarak göndermiştir. Şayet onları göndermeseydi, gönüllerde yer alan iman nurunun yeşerebilmesi güç olmaz mıydı? Nitekim Şura suresinin 52, 53. ayetlerinde: "Ey Muhammed, şüphe yok ki sen insanlara, göklerin ve yerin sahibi olan Allah'ın doğru yolunu göstermektesin" buyurulmuştur. Acaba o mübarek abacın meyvesinden -zeytinden- murâd nedir? Her ağaç büyür gelişir ve meyvesini verir. Bu bakımdan Peygamberlerin hayat ağacının meyvesine de Son Peygamber, Muhammed [s.a.s] manasını vermeyi uygun görüyoruz. Mevlana bu manayı şöyle dile getirmiştir. (Sevgilidir, alçak gönüllüdür, bu haslet mayasında var onun, meyvesi bol olan dal gibi ki o meyve onu aşağıya doğru eğer. Evet, Sevgili Peygamberimiz de çok alçak gönüllüydü, çünkü önden ve sonradan gelenlerin bütün meyvesi onda toplanmıştı, bu yüzden de herkesten alçak gönüllüydü. Kimse; selam vermeden onun, önüne geçemedi!.. Çünkü, selam vermeyi ondan öğrendiler. Önce gelen... peygamberlerin, hepsi onun gölgesidir, kişinin gölgesi eve, kendisinden önce girse bile, aslında eve giren kendisidir, gölge ancak ona Öncülük eder ve ona uyar. Bu güzel huylar şimdi meydana gelmiş değildi. Ta Adem'in zerrelerinde de vardı ve o zerreler Adem'in zerrelerinin hepsinden daha arıydı, daha nurluydu, daha alçak gönüllüydü. Bundan anlaşılır ki Temel Muhammed’dir. Rabbi ona "Sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım" buyurmuştur.) Sıra diğer dört beyana mana vermeye gelmektedir. Allah bilir, kandillikten murâd Sevgili Peygamberimizin mübarek bedeni, kandilden -lambadan- murâd onun mübarek kalbi, billur camdan murâd da, onun mübarek ruh'udur.. Zeytinin yağına gelince ondan da murâd; Peygamberlik nuru, Kur'an'dır. Evet!.. kandil ne kadar güzel yapılmış olursa olsun yağsız ışık vermediği gibi, bir insan da ne kadar güzel ahlaklı olursa olsun peygamber olamaz, onun peygamber olması ancak Rabbinin ona, vahiy indirmesi sayesinde gerçekleşir. Nitekim Şûra süresinin 52. ayetinde; "Ey Muhammed, işte böylece sana da emrimizle, Kur'an'ı vahyettik. Sen kitap nedir vahiy nedir bilmezdin. Fakat biz onu bir nur kıldık ki, onunla kullarımızdan kimi dilersek ona hidayet ederiz." buyurulmuştur. Evet nasıl ki bir kandile çok temiz ve incelmiş saf bir yağ konup, kibrit çakar çakmaz billur camından etrafa ışıklar saçarsa, işte onun gibi, Sevgili Peygamberimiz de 40 yaşına geldiğinde, Rabbinin onu seçip Cebrail (a.s.) vasıtasıyle kalbine -saf bir yağ görevi yapacak- vahiy indirmesiyle, kalbindeki iman nuru; Kur’an nuru ile birleşerek nur üstüne nur olmuş ve böylece kıyamete dek bütün âlemleri aydınlatacak; "İslam meş’alesi" yanmaya başlamıştır. Kuşkusuz o meş'alenin ardında birleşip, Resulullah [s.a.s] izinden giden İslam kervanına katılarak hidayete ermek de kulun yönelmesiyle beraber Allah Teala'nın dileğine, takdirine bağlıdır.)  

Nur: “Görmeye vesile olan ışık” veya “Işık kaynağı” anlamına gelir. Bu anlamı ile nur yaratılmış olduğundan, âyetin ilk cümlesi: “Allah, güneş vb. ışık saçan cisimleri yaratmak sûretiyle gökleri ve yeri aydınlatan” veya “Göklerde ve yerde olanları sapıklıktan kurtaran, hidâyete erdiren, aydınlığa çıkaran” diye tefsir edilir. Başka geniş tefsirler de vardır. Hülasa nûr ismi, Allah Teâlâ hakkında bazı âlimlerce mecazî, bazılarınca da hakikî mânada değerlendirilir. Birçok çağdaş müfessir, bu âyetin devamında, başka bazı gerçekler arasında, bir de elektrik ampülüne işaret edildiği kanaatindedirler.  

Bu âyet, temsîl yoluyla Allah'ın nûrunu anlatmaktadır. Müfessirlere göre nûr, eşyayı bize gösteren şeydir. Bütün varlıkları, yokluktan varlık alanına çıkarıp gözlerimize gösteren Allah'tır. Bu bakımdan O, göklerin ve yerin nûrudur. Bazı müfessirlere göre bu âyette Allah'ın, mü'minlerin kalblerine verdiği hidâyet nûru temsil yoluyla anlatılmaktadır. Nitekim Übeyy ibn Ka'b âyeti "ÂËä æèÑ ÇäÂÄÂæ:Mü'minin nûrunun misali" şeklinde okumuştur. Bütün varlıklarda Allah'ın nûru tecellî etmektedir. Gerçekten maddenin en küçük parçası atomun yapısı da bunu gösterir. Atom, negatif elektronlarla, pozitif elektrik yüklü protondan ve nötr durumundaki nötronlardan oluşur. Madde, enerjinin yoğunlaşmasından ibarettir. Enerji, ışığın kaynağıdır. Demek ki bütün eşya, Allah'ın nûrundan var olmuştur. Ancak nûr, Allah'ın bir adı olmakla beraber zâtı, yanı kendisi değildir. Yani eşyâ Allah'ın bir nûr tecellîsidir, fakat hâşâ Allah'ın kendisi değildir. Bu âyetin bir temsîl olduğu da unutulmamalıdır. Bu en çok üzerinde durulmuş olan bir âyettir. Gazâlî bu âyet üzerine bir risâle yazmıştır ki bu risale, vaktiyle tarafımızdan Türkçeye çevrilmiştir.  

[*] Bu ağaç ile ilgili bir bilgim yok. Bilen varsa lütfen söylesin.  

(8) Göklerin ve yerin bütün aydınlığı Allah’tan gelir. Maddî ve manevî bütün nurların yaratıcısı Odur. Âyette geçen nur sözcüğü ile Allah’ın nuru kastedildiği gibi, Peygamber, Kur’ân, mü’min, iman ve İslâm nurlarının kastedildiği yorumları da yapılmıştır ki, âyetin özlü ifadesi bu yorumların hepsini de haklı çıkardıktan başka, bazı bilimsel mucizeler de içerecek bir kapsamlılığa sahiptir. Bu yorumlara göre, Peygamber, Kur’ân veya mü’minin kalbi, Allah’ın nurunun yerleştiği bir yuva olarak görülmekte, fânus hem bütün parıltısıyla o nuru yayan, hem de onu her türlü dış etkiden koruyan bir mahfazayı temsil etmekte, doğuya ve batıya ait olmayan yakıt ise mekândan, maddeden ve her türlü sınırdan münezzeh bir İlâhî kaynağı göstermektedir. Gökler, yer ve içindekiler, ancak Peygamberin getirdiği nur ile, Kur’ân’ın ışığında, Allah’ın iman ve İslâm şeklinde mü’min kuluna lütfettiği hidayet nuruyla bakıldığı zaman aydınlanmakta, bir anlam kazanmakta, yaratılanların niçin yaratıldığı anlaşılmakta, herkesin nereden gelip nereye gittiği bilinir hale gelmektedir. Yakıt olarak, Kur’ân’ın o çağdaki muhataplarının bildiği yakıt cinsi olan zeytinyağının adı geçmiş, ancak anlatılan “lâmba”nın yakıtının buna da benzemediği ayrıca vurgulanmıştır. Bütün bunları bir kat daha hayret verici kılan şey ise, çağdaş yorumcuların büyük çoğunluğunun da dikkat çektiği gibi, verilmiş olan örneğin tıpatıp bir elektrik ampulünü resmetmekte oluşudur. İşte bir daha nur üstüne nur...  

2996 Embedded within certain directions concerning a refined domestic and social life, comes this glorious parable of Light, which contains layer upon layer of transcendental truth about spiritual mysteries. No notes can do adequate justice to its full meaning. Volumes have been written on this subject, the most notable being al Ghazali's Mishkat al Anwar. In these notes I propose to explain the simplest meaning of this passage. (R). 2997 The physical light is but a reflection of the true Light in the world of Reality, and that true Light is Allah. We can only think of Allah in terms of our phenomenal experience, and in the phenomenal world, light is the purest thing we know, but physical light has drawbacks incidental to its physical nature: e.g., (1) it is dependent on some source external to itself: (2) it is a passing phenomenon: if we take it to be a form of motion or energy it is unstable, like all physical phenomena; (3) it is dependent on space and time; its speed is 186,000 miles per second, and there are stars whose light takes thousands (or millions or billions) of years before it reaches the earth. The perfect Light of Allah is free from any such defects. (R). 2998 The first three points in the Parable centre round the symbols of the Niche, the Lamp, and the Glass. (1) The Niche (Mishkah) is the little shallow recess in the wall of an Eastern house, fairly high from the ground, in which a light (before the days of electricity) was usually placed. Its height enabled it to diffuse the light in the room and minimised the shadows. The background of the wall and the sides of the niche helped throw the light well into the room, and if the wall was white-washed, it also acted as a reflector: the opening in front made the way for the light. So with the spiritual Light: it is placed high above worldly things: it has a niche or habitation of its own, in Revelation and other Signs of Allah; its access to men is by a special Way, open to all, yet closed to those who refuse its rays. (2) The Lamp is the core of the spiritual Truth, which is the real illumination; the Niche is nothing without it; the Niche is actually made for it. (3) The Glass is the transparent medium through which the Light passes. On the one hand, it protects the light from moths and other forms of low life (lower motives in man) and from gusts of wind (passions), and on the other, it transmits the light through a medium which is made up of and akin to the grosser substances of the earth (such as sand, soda, potash, etc.), so arranged as to admit the subtle to the gross by its transparency. So the spiritual Truth has to be filtered through human language or human intelligence to make it intelligible to mankind. 2999 The glass by itself does not shine. But when the light comes into it, it shines like a brilliant star. So men of God, who preach Allah's Truth, are themselves illuminated by Allah's Light and become like illuminating media through which that Light spreads and permeates human life. 3000 The olive tree is not a very impressive tree in its outward appearance. Its leaves have a dull greenish-brown colour, and in size it is inconspicuous. But its oil is used in sacred ceremonies and forms a wholesome ingredient of food. The fruit has a specially fine flavour. Cf. n. 2880 to 23:20. For the illuminating quality of its oil, see n. 3002 below. 3001 This mystic Olive is not localised. It is neither of the East nor the West. It is universal, for such is Allah's Light. As applied to the olive, there is also a more literal meaning, which can be allegorised in a different way. An olive tree with an eastern aspect gets only the rays of the morning sun; one with a western aspect, only the rays of the western sun. In the northern hemisphere the south aspect will give the sun's rays a great part of the day, while a north aspect will shut them out altogether, and vice versa in the southern hemisphere. But a tree in the open plain or on a hill will get perpetual sunshine by day: it will be more mature, and the fruit and oil will be of superior quality. So Allah's light is not localised or immature: it is perfect and universal. 3002 Pure olive oil is beautiful in colour, consistency, and illuminating power. The world has tried all kinds of illuminants, and for economic reasons or convenience, one replaces another. But for coolness, comfort to the eyes, and steadiness, vegetable oils are superior to electricity, mineral oils, and animal oils. And among vegetable oils, olive oil takes a high place and deserves its sacred associations. Its purity is almost like light itself: you may suppose it to be almost light before it is lit. So with spiritual Truth: it illuminates the mind and understanding imperceptibly, almost before the human mind and heart have been consciously touched by it 3003 Glorious, illimitable Light, which cannot be described or measured. And there are grades and grades of it, passing transcendently into regions of spiritual height, which man's imagination can scarcely conceive of. The topmost pinnacle is the true prototypal Light, the real Light, of which all others were reflections; the Light of Allah. Hence the saying of the Holy Prophet about Allah's "Seventy thousand veils of Light".