Nûr Sûresi 33. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4/25; 9/60.  

33.Bu ayeti kerimenin: "Namuslarını korumak isterlerse cariyelerinizi, dünya hayatının çıkarını elde etmek amacıyla fuhuşa zorlamayın" mealindeki kısmı hakkında Müslim`in Cabir bin Abdullah (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Abdullah bin Ubeyy cariyesini gidip fuhuş yaparak kendisine para getirmesi için zorluyordu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Yine aynı senedle rivayet edildiğine göre Abdullah bin Ubey`in Mesike ve Umeyme adını taşıyan iki cariyesi vardı; onları zina yapmaya zorlardı. Onlar bundan dolayı Resulullah (a.s.)`a şikâyetçi oldular. Yüce Allah bu hükmünü indirdi. Taberani`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Abdullah bin Ubeyy`in cahiliye döneminde zina yapan bir cariyesi vardı. Zinayı haram kılan ayeti kerime indirilince: "Vallahi artık asla zina etmem" dedi. Bundan sonra bu ayeti kerime indirildi. Bu rivayetleri destekleyen daha bir çok rivayet nakledilmiştir ve bir çoğunda Abdullah bin Ubeyy`in cariyelerini para kazanmaları için zinaya zorlaması dolayısıyla bu ayeti kerimelerin indirildiğine dikkat çekilmektedir.Bu konu üzerinde biraz durmak ve bazı hususlara dikkat çekmek istiyoruz: Ayeti kerimenin yukarıda vermiş olduğumuz kısmının iniş sebebinin bilinmesinin anlamının daha iyi anlaşılmasını sağladığı kesindir. Çünkü iniş sebebi bilinmeksizin ifade müstakil olarak ele alındığında sanki sahabe döneminde cariyelerin para kazanmak için fuhşa zorlanmaları adetinin olduğu gibi bir anlam çıkmaktadır. Çünkü ayeti kerimede genel ifade kullanılmaktadır. Oysa bir uygulama sadece bir kişi tarafından gerçekleştirilse bile Kur`an-ı Kerim bunu yasaklayan hükmünü bildirirken genel ifade kullanmıştır. Dolayısıyla Kur`an-ı Kerim`deki genel ifade taşıyan yasak hükümleri o hükmün yasakladığı fiilin daha önce yaygın bir şekilde işlendiğini göstermez. Sadece bir kişi tarafından işleniyor olması da mümkündür. Sahabe döneminde Abdullah bin Ubey`in dışında cariyelerini para kazanmak için fuhşa zorlayan birinin bulunduğuna dair herhangi bir rivayet nakledilmemiştir. Abdullah bin Ubey`in de münâfıkların başı olduğu bilinmektedir. Ancak bunu yasaklayan hükümde genel ifadenin kullanılmasıyla hem Abdullah bin Ubey`in bu işten vazgeçmesinin hem de bir daha kimsenin böyle bir şeye teşebbüs etmemesinin sağlanması amaçlanmıştır. İkinci olarak ayeti kerimede: "Namuslarını korumak isterlerse cariyelerinizi, dünya hayatının çıkarını elde etmek amacıyla fuhuşa zorlamayın" ifadesinin kullanılmış olması, namuslarını korumak istemedikleri takdirde onların fuhşa zorlanabileceklerini göstermez. Ayette böyle bir ifadenin kullanılmış olmasının da iniş sebebi ile ilgisi vardır. Çünkü Abdullah bin Ubey namuslarını korumak isteyen cariyelerini fuhşa zorlamak istemiş, buna karşılık böyle bir ifade kullanılmıştır. Gerçekte ise kadının kendi tutumu ne olursa olsun bir kadının fuhşa zorlanması değil teşvik edilmesi bile caiz değildir.5.Zorlanarak yaptıkları fuhşu bağışlar ve kendilerine rahmet eder.  

Bkz. 4/25Görüldüğü gibi İslam, sosyal bir vakıa olarak kölelik problemini çözmek ve köleleri hürriyetlerine kavuşturmak için birçok yol göstermiştir. Mü’minin kazaen bir mü’mini öldürmesi (Nisa 4/92), Kasten yapılan yeminin bağışlanması(Maide, 5/89), Eşlerine zıhar yaparak onlardan ayrılmaya kalkıp sonra söylediklerinden dönmesi(Mücadele, 58/3) gibi birçok günahın keffaretini köleleri azat etmeye bağlayan İslam dini, Bakara 2/177. ayette olduğu gibi zekâtın verilebileceği kişilerden birini de özgürlüğüne kavuşmak isteyen kölelerden seçmiştir.“Allah’ın size (emanet) verdiği mallardan onlara da verin!” ifadesi, ellerinde bulunan servete ipotek koyan, değil paylaşmayı koklatmayı bile fazla gören zenginlere her şeyin mutlak sahibinin Allah olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Yani servetinizden onlara mutlaka verin çünkü o servetin gerçek sahibi siz değilsiniz, Allah’tır. Siz sadece bir emanetçisiniz, bekçisiniz. Allah’ın verdiği maldan vereceksiniz, kendi malınızdan değil. O halde size emanet edilen ve tamamı Allah’a ait olan mallardan verin, köleliği bitirin, eşitsizliği ortadan kaldırın, yoksulluğu azaltın, sosyal adaleti sağlayın, anarşiyi ortadan kaldırın ve insanca yaşamayı gerçekleştirin!  

[1] Para kazanub ödemek üzere.[2] Günâhı sevk idene ’âiddir.  

İslâm hukukunda “mükâtebe”; bir köle sahibinin, belli bir bedel ödedikten sonra hürriyetine kavuşacağı yolunda kölesi ile yapacağı sözleşme demektir. Bu sözleşmeden sonra köle, söz konusu bedeli kazanmak üzere serbestçe çalışma hakkına sahip olur.  

 Mükâtebe, köle veya cariye ile efendisi arasında yapılan bir akid olup, bu akidde köle veya cariye, belli bir bedel ödediği takdirde efendisinden, kendisine hürriyetini vermesini ister veya aynı teklifi efendisi ona yapar. Üzerinde anlaşmaya varılan bu bedel hazır ise köle bu bedeli hemen ödemek, değilse, efendisinin kendisine tanıdığı bir süre içinde temin ettikten sonra ödemek şartıyla hürriyetine kavuşur. Bu âyette, «Allah’ın size vermiş olduğu malından siz de onlara verin» buyurulmakla, insanın elindeki malın asıl sahibinin Allah olduğu, şu halde Allah’ın malından köle ve cariyelere de vermek suretiyle onların hürriyete kavuşmalarını kolaylaştırmanın dinî, ahlâkî ve ictimaî bir vazife olduğu ortaya konmaktadır. Bu vazife, İslâm’ın, asırlarca uygulanagelen ve bir çırpıda tasfiyesi mümkün olmayan kölelik müessesesini ortadan kaldırmak için almış olduğu bir dizi tedbirden biridir.  

* “Mukâtebe”; Bir kölenin, efendisine, taksitle veya peşin olarak, bir bedel ödemesi şartı ile hürriyetine kavuşmak için yaptığı yazılı sözleşme.  

1.Evlenme. 2. Bak; 24:31 ayetinin 6. Dipnotu. 3. Özgür kalma antlaşması. (Mukâtebe anlaşması) 4. Antlaşmalarına bağlı kalacaklarına. 5. Zorla yaptırılan bu fuhuştan dolayı Allah onları sorumlu tutmayacak, onları bağışlayacaktır.  

(2)Bu âyet, münâfıkların reîsi Abdullah bin Übey hakkında nâzil olmuştur. O, para kazansınlar diye câriyelerini zinâya zorlardı. (Celâleyn Şerhi, c. 5, 292)  

(*) Eğer zekât olması gerektiği gibi kurumlaştırılırsa İslam ülkesinde ’asgari insani hayat’ düzeyinin altında hiçbir kimse kalmaz. Bunu söylerken rikâzın yani yer altı zenginliklerinin (petrol, doğalgaz, altın, gümüş, demir, bakır, maden, kömür vs. bütün yeraltı kaynaklarının) beşte birinin de zekâtın verildiği yerlere (fakir, yoksul, işsiz, yaşlı, hasta, sakat, malül vs. toplumun muhtaç kesimine) verileceğini de hatırlamamız gerekir. Bu bilgilerle zekâtı inceleyenler muhteşem ve tabir caizse, Allah’ça bir kurumla karşılaşacaklarını göreceklerdir… Ayrıca İsyan diye tercüme edilen “el-biğâ البغاء ” kelimesi sözlükte, gerekenden fazlasını isteme anlamına gelir. Bu istek, daha iyisini yapmak için olursa güzel, doğru olmayanı yapmak için olursa kötü olur. İsyan, doğru olmayanı yapmaktır. (Er- Rağıb el- İsfehâni, Müfredâtu elfâz’il-Kur’an, Safvan Adnan Davûdî’nin tahkikiyle, Dımaşk-Beyrut, 1412/1992, BĞY maddesi) Not: Bu ayette geçen (وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ) cümlesinin anlamı ise ’’evlilik için sözleşme yapmak isteyenlerdir’’ (فَكَاتِبُوهُمْ ) ise,’’evlilik için onlarla yazılı anlaşma yapın ’’demektir. Yani velayetiniz, himayeniz, sorumluluğunuz veya yönetiminiz altında bulunanlardan evlenmek isteyenlere izin verin ve onlara her türlü maddi ve manevi yardımı yapın şeklindedir. İşte bu şekilde ayetlerin siyak ve sibakı birbiriyle uyumlu olmaktadır. Yani bunun, kölelerin kendilerini para karşılağında satın almak gibi bir anlaşmayla alaklı değil. Zaten (مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ )’’köle, cariye ve esirler değil, yasalar çerçevesinde yapılan sözleşmelerle kişinin velayeti, himayesi, sorumluluğu altında bulunan veya hizmetçisi olan kişileri ifade eder. Bu nedenle geleneksel tefsir ve meallerde’’ Ellerinizin altında bulunanlardan (köleler ve câriyelerden) mükâtebe yapmak isteyenlerle…’’şeklindeki mealler hatalıdır. ( الله اعلم) والذين يبتغون الكتاب = (والذين يطلبون الزواج ) (مما ملكت أيمانكم = (الاشخاص تحت رعايتك امثله : اليتيمه -- الاخت -- البنت- (فكاتبوهم = فزوجوهم) الذين يُريدون أن يتزوجوا مما ملكت أيماننا (بكتابة عقد النكاح) فعلينا أن نعقد لهم ونكتب لهم هذا العقد إن علمنا فيهم خيرا، وعلينا أن نُساعدهم في هذا الزواج بإعطائهم من مالنا (الذي هو مال الله والذي أعطاه لنا وجعلنا مُستخلفين فيه: آ {آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَأَنفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ} الحديد7) وبذلك تتسق الآية بأجزائها الثلاثة بعدم اقتطاع السياق، وتتوافق مع الآية السابقة لها. ..انّ ملك اليمين في القرآن الكريم لا علاقة لها بأسرى وسبايا الحروب، لورودها في ثلاث سور مكية، أي قبل أن يكون للمسلمين أسرى وسبايا، وهي المؤمنون والمعارج والروم، وقد وضح مدلولها في الحلقة الماضية، إذ جعل الله ملك اليمين شركاء في الأموال في قوله تعالى: (ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ...) (الروم: 28) أي ما ملكتم من حق رعايتهم والإنفاق عليهم من أزواج وبنين وحفدة شركاء معكم فيما رزقناكم من مال، فأنتم وهُمْ فيه سواء، ويؤكد هذا المعنى هذه الآية: (وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ...) (النحل:71)، سياق الآيات السابقة للآية (28) من الروم تتحدث عن أنّ الزوجية سكن ومودة ورحمة، وفي سورة النحل الآية تتحدّث عن التفضيل في الرزق، بين الزوجين، فالزوج بطبيعة وظيفته الفطرية هو المكلّف بالإنفاق على زوجه وأولاده، فهنا مدلول (ما ملكت أيْمانُكُم) من هم تحت إشرافكم ومسؤوليتكم من زوجة وبنين وحفدة، وهذا ما تُبيّنه الآية التي بعدها (وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ...) أمّا (مّا ملكت أيمانُكُم) في قوله تعالى: (وَلْيَسْتَعْفِفْ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكَاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمْ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ الخ (النور:33)، سياق هذه الآية وما قبلها يتحدث عن تزويج (وأنكِحوا) (وليستعفف الذين لا يجدون نكاحًا) فمدلول (مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ) يتعلق بتزويج بناتكم، أو من هن تحت رعايتكم وإشرافكم إن أردن الزواج (الكتاب) فزوجوهم (كاتبوهم) ولا تكرهونهن على البغاء إن أردن تحصنًا بالزواج، بمعنى إن عضلتموهن ورفضتم تزويجهن، لتستفيدوا من (خدمتهن لكم المصدر : (تأملات في مدلولات بعض الآيات القرآنية) ملك اليمين هو عقد خدمة لها أشكال عدة كالعمل لدى جهة معينة أو الخدمة المنزلية أو عقد نكاح. و لكن الآية عامة بمعنى أن لا تمنعوهن من الزواج وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ ) أي بناتكم (عَلَى الْبِغَاءِ ) أي لا تلجئوهنّ إلى إتيان الزِنا إن أردنَ زواجاً . فالبغاء هو الزِنا ، والباغية هي الزانية ، والمعنى : لا تضطروهنّ إلى أن يكنّ زانيات بسبب منعكم إيّاهنّ من الزواج إن أردنهُ ، وذلك قوله تعالى (إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا ) فالمحصَنة هي المتزوّجة لأنّ الزوج يكون للزوجة كالحصن المنيع (لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ) أي لتطلبوا بذلك المال الّذي هو عرَضٌ زائل ، والمعنى لا تمنعوهنّ من الزواج فتوقِعوهنّ في الزِنا بسبب طلبكم المهر الكثير الّذي لا يستطيع الرجل أن يؤدّيهِ والاستئثار بالراتب الشهري الّذي تتقاضاهُ المعلّمة أو العاملة (وَمَن يُكْرِههُّنَّ ) على ذلك بسبب منعهنّ من الزواج (فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ ) لهنّ إن تُبنَ (رَّحِيمٌ) بعبادهِ المظلومين : المصدر: (حقائق التأويل في الوحي والتنزيل)  

[3] Efendinin köle veya cariyesi ile azat olunması hususunda muayyen bir para kesişmelerine, kısası kul cinsinin özünü satın alması keyfiyetine «mükâtebe» denir.[4] Veya eda-i mâle kudret, emanet, liyakat.[5] Biraz paradan tenzil edin.[6] Nazm-ı Celîl galib-i ahvale göredir. Çünkü zorlama ancak namuslu kalmak istenildiği zaman vâki olur.[7] Fuhuştan hasıl olan para.  

13 Bu sözleşmeye “mukâtebe” denirdi. Buna göre, köle kendi diyet bedelini kazanarak ve taksitle ödemek üzere efendisiyle bir sözleşme yapabilir, taksitleri bitince de hür olurdu. Taksitler adil ve ödenebilir ölçüde olması gerekirdi. Köleden böyle bir mukâtebe teklifi geldiğinde, efendisinin reddetme selahiyeti yoktu. Bu da gösteriyor ki İslamiyet köleliğin ilgasını hedeflemiştir.  

(Bu, cariyeler iffetli ve faziletli bir hayat yaşamak istemezlerse, fuhşa zorlanacaklardır demek değildir. Denmek istenen, bir cariye kendi iradesiyle ahlâksızlıkta bulunursa, bundan onun sorumlu olduğu ve kanunun yalnızca kendisine karşı uygulanacağıdır. Buna karşı, eğer sahibi cariyeyi ahlâksızlığa zorlarsa, bu durumda sorumluluk onun olur, kanun da ona karşı işleyecektir. Sediyy şöyle diyor: “Bu ayet münafıkların elebaşı Abdullah b. Ubeyy b. Selul hakkında inmiştir. Abdullah b. Ubeyy b. Selul’un “Muaze” adında bir cariyesi vardı. Kendisine misafir geldiği zaman onları onurlandırmak için cariyenin misafirlerle cinsel ilişkide bulunmasını isterdi. Cariye gidip bu durumu şikâyet etti. Bunun üzerine Peygamber cariyenin alıkonmasını emretti. Abdullah b. Ubeyy b. Selul bağırıp çağırarak, “Bizi kim Muhammed’den kurtaracak, cariyelerimizi elimizden alıyor?” dedi. İşte yüce Allah bu ayeti onlar hakkında indirdi.”)  

Bu ayetler kölelik ve cariyelik kurumunu ortadan kaldırmak için çeşitli prensipler içermektedir. Bu çerçevede kölelerin bedelli veya bedelsiz bırakılmaları (Muhammed 47:4), durumu müsait olanlarla özgürlük sözleşmesi denilen [mükâtebe] yapılması (Nûr 24:33), köle ve cariyelerin evlendirilmesi (Nûr 24:32), onlarla evlenilme serbestisi (Nisâ 4:3, 25), müşriklerden hayırlı gösterilerek onlarla evlenmenin teşvik edilmesi (Bakara 2:221), bazı kefaret uygulamalarında bazen ilk sırada olmak üzere seçenek olarak sunulması (Nisâ 4:92; Mâide 5:89; Mücâdele 58:3), zekât verilecek sekiz gruptan biri olması (Tevbe 9:60), iyilik ve [takvâ]da (duyarlılıkta) onlara yardımın öne çıkartılması (Bakara 2:177; Nisâ 4:36; Nûr 24:33) ve [akabe] denen sarp yokuşu aşmanın ilk uygulaması olarak belirlenmesi (Beled 90:13) bu noktada elbette hatırlanmalıdır.  

1 Mükâtebe: İki veya daha fazla kişinin herhangi bir konuda karşılıklı olarak yazışmaları anlamına gelir. Terim olarak ise, “bir köle veya cariyeyi, kölelikten kurtulması amacıyla daha sonra ödenmek üzere belli bir meblağ karşılığında hürriyetine kavuşturmak için yapılan anlaşma ve yazışma” demektir. Mükatebe, köle ile sahibi arasında yapılan bir akiddir. Mükâtebe akdi îcab ve kabulle gerçekleşir. Sahibi kölesine, -“Bana şu kadar meblâğı ödersen, hürsün” der; köle de bunu kabul ederse, mükâtebe akdi gerçekleşmiş olur. Köle bu miktarı ödeyinceye kadar, köle ve hür statüsü arasında bir konum kazanır. Yani hürriyete adım atmıştır, ama kölelikten de tam manâsıyla kurtulmamıştır. Bu akit kölenin veya sahibinin ölümüyle bozulmuş olmaz. Mükâtebe isteği kölenin sahibinden gelebildiği gibi, kölenin kendisinden de gelebilir. Hz. Cüveyriye (r.anha) Beni Mustalık gazasında esir edilip getirildiğinde sahibinden hürriyetini satın alabilmek için, yaptığı kitabet akdindeki meblâğı temin edebilmek maksadıyla Rasûlullah (s.a.v)’in kapısına gelmiş, Rasûlullah da onun azat olmasını sağlamış, kitabet bedelini mihri sayarak kendisine nikâhlamıştır. Mükâtebeye iki tarafın da razı olması şarttır. Zorla, alay kastıyla veya hata ile yapılan kitâbet sahih olmaz.2 Bu âyetten cariyeler iffetli yaşamak istemezlerse fuhşa zorlanabilirler anlamı çıkmaz. Zîrâ İslâm’da fuhşa kesinlikle yer yoktur ve bu açıkça yasaklanmıştır. “Sakın zinaya yaklaşmayın, şüphesiz o, iğrenç bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur.” (İsra: 32) Bu âyet, Abdullah b. Übey’in zorla zina ettirerek üzerlerinden para kazandığı cariyelerinden iki tanesinin, bu durumu Hz. Peygambere şikâyet etmeleri üzerine inmiştir.  

44 Yani, yoksulluk yüzünden, yahut uygun eş bulamamak ya da başka kişisel sebeplerden ötürü.45 Lafzen, “sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden”, yani erkek ya da kadın kölelerden.46 Kitâb ismi, bu anlam örgüsü içinde kitâbet ya da mükâtebe (lafzen, “yazışmak, karşılıklı sözleşme kaleme almak”) terimleriyle eş anlamlı hukukî bir terim olup, köle ile efendisi arasında yapılan, kölenin hürriyetine karşılık olarak adil ölçülere göre belirlenmiş, taksitle de ödenebilen belli bir miktar paranın ödenmesini ya da belli bir hizmetin yahut hizmetlerin yerine getirilmesini öngören yazılı anlaşma anlamındadır. Böyle bir sözleşmenin gereğini yerine getirebilmesi için kölenin ya yasal ve kazançlı bir işte çalışması ya da gerekli parayı başka yasal yollarla (örn. üçüncü şahıslardan borç ya da hibe/ihsan yoluyla) elde etmesi sağlanır yahut en azından buna izin verilir. Kâtibûhum (lafzen, “onlar için yazın”) fiilinin emir kipinde olduğu gözönünde bulundurulursa, tek şart olarak -gerekirse tarafsız hakim ya da hakimlerce karara bağlanmak üzere- kölenin iyi niyetli, iyi karakterli ve sözleşmedeki yükümlülüklerini yerine getirmeye ehliyetli olduğu sabit olduğu takdirde, köle sahibinin böyle bir sözleşme talebini geri çevirmeye salahiyeti yoktur. Sözleşme talebinin köle sahibi tarafından hukuken reddedilemez oluşu ve açık hukukî direktiflerin bu talebi destekleyecek yönde vaz‘edilmiş olması açıkça göstermektedir ki, İslam Hukuku başlangıcından beri, toplumsal kurum olarak köleliğin ilgasını amaçlamıştır; ve modern zamanlarda köleliğin yasaklanmış olması bu amaca erişmek için yapılması gerekenlerin son halkasından başka bir şey değildir. (Ayrıca bkz. bundan sonraki not; keza 2:177 hk. 146. not.)47 Otoritelere göre, bu ifade (a) köle sahibinin, köleyi gerekli miktarda parayı elde edebilmesi yönünde göstereceği çabalarda desteklemek, yani onun emeğine daha cömertçe değer biçmek ya da tazminat kabilinden toplu bir ödemede bulunmak şeklindeki yükümlülüğünü; (b) cemaat yahut devlet hazinesinin (beytü’l-mâl), 9:60’da vaz‘edilen ve zekatın kullanılma alanlarından birinin de insanları kölelik zincirinden (fi’r-rikâb, 2. sure, 146. notta açıklanan bir ifade) kurtarma işi olduğunu belirten Kur’ânî ilke uyarınca, kölelerin azad edilmesi işini finanse etme yükümlülüğünü dile getirmektedir. Bunun içindir ki, Zemahşerî yukarıdaki ifadenin sadece köle sahibi kişilere değil, bütün bir cemaate hitab ettiği görüşündedir. “Allah’ın malı/zenginliği” ifadesi, “Allah’ın, karşılığında cenneti vaad ederek müminlerden canlarını, mallarını satın aldığı” yolundaki (9:111) Kur’ânî ifadeyle ilgili bir îma taşımaktadır ki bunun anlamı, insanın sahip olduğu her şeyin gerçekte Allah’a ait olduğu ama insana bunlar üzerinde sadece kullanma ya da yararlanma hakkının verildiğidir.48 Lafzen, “iffetsizliğe karşı korunmak istiyorlarsa”, yani evlenme yoluyla (karş. 4:24’de kullanıldığı anlamıyla muhsanât ifadesi). Klasik müfessirlerin çoğu feteyât (“genç kızlar/ergen kızlar”) teriminin burada “köle kızlar” anlamında kullanıldığını söylemişlerdir ki, yukarıdaki anlam örgüsü bu görüşü tamamen desteklemektedir. Buna göre, yukarıdaki ayet kölelerle evlilik dışı cinsel birleşmeyi “fuhuş” (biğâ’) olarak nitelendirerek, yasak olduğunu tekrarlamaktadır.49 Lafzen, “dünya hayatının geçici hazlarına erişmeyi isteyerek”.  

[3014] Sosyal bir vakıa olarak kucağında bulduğu kölelik problemini halletmek için, Kur’an’ın getirdiği hürriyet alanını genişleten talimatlarından biri (47:4 ve 90:12-13, notlar). Allah Rasûlü ömrünün her yılına bir köle azat etti. Bu teşvikler sahabe arasında öyle yankı buldu ki Hz. Âişe 67, Abbas 70, İbn Ömer 1000, Abdurrahmân b. Avf 30.000 (?) köle azat etti. Miras yoluyla edinilen köle stoku 70 yılda tamamen eritilecektir. Bu veriler ışığında şu hükmü rahatlıkla verebiliriz: Eğer kölelik o noktada bitirilmediyse, bunun sorumlusu, Kur’an’ın hedeflerini es geçen gelenektir. [3015] Zekât verilecekler arasında, özgürlüğüne kavuşturulacak köleler de yer alır (9:60). [3016] Âyetin ilk yarısı “erkek ve kadın köleler” olan ‘ibâd ve imâ’ ile ilgiliydi (32). Son yarısı ise bir başka sınıf olan feteyât (genç, bakire kızlar) ile ilgili. İlim geleneğimizin zıharı yasaklayan âyete ilişkin hayret verici tavrını (Bkz: 58:3’ün notu), genç bakire kızların ebeveynleri tarafından zorla evlendirilmesini yasaklayan bu âyete karşı da aynen görüyoruz. Hemen bir üstte adıyla sanıyla “köle kadınlar” (imâ’) geçtiği halde, feteyât asli anlamından mecazî anlama kaydırılıyor. “İsyan etmek, zorla(n)mak” anlamına gelen el-biğâ’, aynı işleme tabi tutulup, fahşâ ve zinâ anlamına taşınıyor. Oysa ki bu iki kelime aynı âyette yanyana kullanılmaktadır (16:90). Ve erkekler, kadınlar lehine bir Kur’an hükmünün yükünden bir kez daha kurtarılmış oluyor. Geriye kadını, velisinin alıp sattığı mal olarak gören fıkhi bakışaçıları kalıyor (İbret için İbn Teymiyye’nin muhala’a bahsinde dediklerine bkz: M. Fetâvâ c. 32, s.306-307).  

Köle veya cariye efendisine başvurup hürriyetini satın almak istediğini söylerse, efendisi ona ödemesi gereken meblağı bildirip bunu ödemesi halinde hür olacağına dair onunla bir akit imzalar. Bu akde, “mükâtebe” denilir. Bu durumda çalışıp para kazanma imkânı bulması için efendisi ona vakit imkânı da verir. Zekât fonunun sarf edileceği sekiz bölümden biri de “rikab” adı ile bu bölüm olduğundan mükâtibler bu yardımdan da yararlanırlar. Öte yandan bu âyet, Cahiliye dönemine ait fuhuş evleri işletmesini de kesinlikle ilga etmiştir.  

(285) Çalışıp belli bir para ödemek karşılığında hürriyetlerini kazanmak isteyenler. (286) Onların size verecekleri mal veya paradan bir kısmını onlara bağışlayın veya hürriyete kavuşmak isteyen bu insanlara zekattan yardım edin.  

[1] Köle veyâhud câriyenin bir bedel-i mu'ayyeni kazanub ödemek şartıyla kendinin âzâd idilmesini sâhibinden talebi dimekdir. [2] Zamân-ı câhiliyetden câriyelerini para kazanmak içün fuhşa ve zinâya sevk itmek 'âdet idi. Onun bu sûretle kazandığı parayı sâhibi alırdı. Hâmile kalub çocuk doğursa onı da satar ve bedelini ahz iderdi. Bu âyet-i kerîmede men' olunmuşdur.  

[*] Bakirelerle ilgili müteşâbih âyet: Şu âyet, evlenecek genç kızlara baskı yapılmasını yasaklamaktadır. وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ "Evlenmek isterlerse kızlarınızı, şu hayatın malını arzu ederek aşırı davranışlara zorlamayın." (Nur 24/33) Ayette geçen فَتَيَات = genç kızlar, bakire kızlardır. إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا (in eredne tehassunen) =evlenmek isterlerse, anlamına gelir. تَحَصُّنً = tehassun kelimesinin buradaki anlamı muhsana olmaktır. Muhsana, Nisa 4/24. âyette evli, Nisa 4/25. âyette de namuslu anlamında kullanılmıştır. Gençliğinin baharında olan genç kızlar zaten namuslu olacakları için âyetin anlamı "evlenmek isterlerse" şeklindedir. Bu âyet evlenme ile ilgili olduğundan başka bir anlama çekilmesi imkânsızdır. Eğer kur'ân kavramı bilinebilseydi bu âyete bu anlamı vermek imkânsızlaşırdı. Çünkü Kur'an'da bu anlama çekilebilecek başka bir ayet bulunamaz.  

(7) Zekâtın sarf edileceği yerlerden biri de, özgürlüklerine kavuşmak isteyen köleler olarak bildirilmiştir. 2:177 ve 9:160 ile açıklamalarına bakınız.  

2990 A Muslim marriage requires some sort of a dower for the wife. If the man cannot afford that, he must wait and keep himself chaste. It is no excuse for him to say that he must satisfy his natural cravings within or outside marriage. It must be within marriage. 2991 The law of slavery in the legal sense of the term is now obsolete. While it had any meaning, Islam made the slave's lot as easy as possible. A slave, male or female, could ask for conditional manumission by a written deed fixing the amount required for manumission and allowing the slave meanwhile to earn money by lawful means and perhaps marry and bring up a family. Such a deed was not to be refused if the request was genuine and the slave had character. Not only that, but the master is directed to help with money out of his own resources in order to enable the slave to earn his or her own liberty. 2992 Where slavery was legal, what is now called the "white slave traffic" was carried on by wicked people like 'Abd Allah ibn Ubayy, the Hypocrite leader at Madinah. This is absolutely condemned. While modern nations have abolished ordinary slavery, the "White Slave Traffic" is still a big social problem in individual States. Here it is absolutely condemned. No more despicable trade can be imagined. (R). 2993 I have translated "in" (literally, "if) by "when" because this is not a conditional clause but an explanatory clause, explaining the meaning of "force". "Forcing" a person necessarily means that it is against the wish or inclination of the person forced. Even if they were to give a formal consent, it is not valid because the persons concerned are in (legal, or now) economic slavery. 2994 The poor unfortunate girls, who are victims of such a nefarious trade, will yet find mercy from Allah, whose bounties extend to the lowest of His creatures.