Nisâ Sûresi 148. Ayet Meali

25.Burada kötü sözün açıktan söylenilmesinin hoş olmadığının bildirilmesi gizlice söylenilmesinde bir sakınca olmadığı anlamı taşımaz. Kötü sözün açıktan söylenilmesi de gizlice söylenilmesi de yasak edilmiştir. Burada anlatılmak istenen kötü sözün açıktan söylenilmesinin daha çirkin ve toplum açısından daha zararlı bir hareket olduğudur. Ayetteki "haksızlığa uğratılan dışında" istisnası bu gibilerin yakışıksız ve çirkin sözleri açıktan söylemelerinin bir sakıncası olmadığı anlamına değil kendilerine yapılan haksızlığı açıktan söylemelerinde bir sakınca olmadığı anlamındadır. Bazı tefsirlerde ayetin: "Allah, haksızlığa uğratılandan başkasının bir kötülüğü sözle açıklamasından hoşlanmaz" anlamında olduğu bildirilmektedir. Ancak dil kuralları açısından yukarıda verilen meal ayeti kerimenin metnine daha yakındır ve çoğu müfessirler de bu anlamı esas almışlardır.  

Allah, çirkin ve kırıcı sözlerin konuşulmasını, hele bunların toplum ahlakının yara almasına etki edecek şekilde açıkça söylenmesini sevmez. Ancak haksızlığa uğrayan ve canı yanan kimsenin tepkisine izin verir. Hz. Ebubekir, kendisine hakaret eden bir inkârcıya aynı dille karşılık verince Hz. Peygamber bundan rahatsızlık duydu ve bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Allah, zulüm ve haksızlıktan canı yananların tepkisine saygısızlığın karşısına geçmek adına cevaz veriyor.  

[1] Beddu’âyı  

 Çirkin söz, arkadan çekiştirme, söz taşıma, jurnal etme, yalan, iftira... kötü sözler cümlesindendir. Bunlar insanın içinden geçebilirse de başkasına açıklamak ve söylemek caiz değildir. Bir kimse diğerine bir kötülük, bir haksızlık yaptığında bunu başkasına söylemek de kötü söze girer; ancak kötülük ve haksızlık gören kimse, ya ıslah etmek yahut da suçlunun ceza görmesini sağlamak maksadıyla bunu açıklamak mecburiyetindedir, buna izin verilmiştir.  

(1)“Gıybet, mahsus (husûsî) birkaç maddede câiz olabilir. Birisi: Şekvâ (şikâyet) sûretinde bir vazîfedar adama der, tâ yardım edip o münkeri, o kabahati ondan izâle etsin (gidersin) ve hakkını ondan alsın. Birisi de: Bir adam onunla teşrîk-i mesâî etmek (berâber çalışmak) ister. Senin ile meşveret eder(danışır). Sen de sırf maslahat için garazsız olarak, meşveretin hakkını edâ etmek için desen: ‘Onun ile teşrîk-i mesâî etme, çünki zarar göreceksin!’ Birisi de: Maksadı, tahkīr (aşağılama) ve teşhir değil; belki maksadı, ta‘rîf ve tanıttırmak için dese: ‘O topal ve serseri adam filan yere gitti.’ Birisi de: O gıybet edilen adam fâsık-ı mütecâhirdir. Yani fenâlıktan sıkılmıyor, belki işlediği seyyiâtla (kötülükle) iftihâr ediyor, zulmü ile telezzüz ediyor (lezzet alıyor), sıkılmayarak âşikâre bir sûrette (açıkça) işliyor. İşte bu mahsus maddelerde garazsız ve sırf hak ve maslahat için gıybet câiz olabilir. Yoksa gıybet, nasıl ateş odunu yer bitirir, gıybet dahi a‘mâl-i sâlihayı (güzel amelleri) yer bitirir.” (Mektûbât, 22. Mektûb, 103)  

(*) Çirkin söz, arkadan çekiştirme, söz taşıma, jurnal etme, yalan, iftira, kötü sözler cümlesindendir. Bunlar insanın içinden geçebilirse de başkasına açıklamak ve söylemek caiz değildir. Bir kimse diğerine bir kötülük, bir haksızlık yaptığında bunu başkasına söylemek de kötü söze girer; ancak kötülük ve haksızlık gören kimse ya ıslah etmek yahut da suçlunun ceza görmesini sağlamak (veya hâkim karşısında hakkını savunmak) maksadıyla bunu açıklamak mecburiyetindedir, buna izin verilmiştir. (Diy. Vakfı Meal Açıklaması)  

[1] Allah âşikâr olmasa da kötü söz söylenmesini sevmez.[2] Yani zalim aleyhinde aleni olarak beddua etmesi caizdir.  

50 Haksızlığa uğrayan bir kişinin kötü ve çirkin sözlerle de olsa zalim veya zalimlere olan tepkisini Allah hoş karşılıyor anlamındadır. İniş sebebi olarak şu olay anlatılır: Hz. Ebu Bekir, kendisine hakaret eden birine karşılık verir. Allah’ın elçisi bundan rahatsız olur ve Ebu Bekir’e hitaben der ki: “Senin yerine melek ona gerekli cevabı/karşılığı veriyordu. Sen vermeye kalkınca o da çekti gitti, yerine şeytan geldi.” (Ebu Davud)  

Bu ayet haksızlığa uğratılanların verebileceği bazı tepkileri içerir. En‘âm 6:108 gereği, hiçbir şekilde sövgü serbestisi söz konusu değildir.  

1 Yani Allah, kötülüğün, sözle bile ortaya konulmasını istemez. Ancak mazlum olan kimse feryat edebilir, zâlimler aleyhine beddua edebilir veya onun kötülüklerini söyleyip, kötü sözlerine karşılık verebilir. Bir gün Peygamberimizin huzurunda bir adam Hz. Ebu Bekir’in yüzüne karşı hakaret etmiş, o da bir kaç kere sükût ettikten sonra sonunda dayanamayıp aynısıyla mukabelede bulunmuş. Bunun üzerine Efendimiz (a.s) oturduğu yerden kalkmış. Hz. Ebu Bekir: “o bana hakaret ederken oturuyordunuz ben mukabelede bulununca kıyam buyurdunuz” deyince, Rasulullah da: “bir melek senin tarafından cevap veriyordu. Sen reddedince o melek gitti, şeytan geldi, şeytan gelince ben de oturmadım” buyurdu. Bunun üzerine bu âyet nâzil oldu. Bir rivayete göre de bir kavme bir misafir gelmiş, yemek vermemişler, şikâyet etmiş, şikâyetinden dolayı da cezalandırılması üzerine, bu âyet nâzil olmuş. Hakkına riayet edilmeyen misafirin mazlûm hükmünde bulunduğu ve şikâyete hakkı olduğu beyan buyurulmuştur. (Elmalılı)  

161 Bazı müfessirlerin (mesela, Râzî) işaret ettiği gibi, bu, önceki iki ayette zikredilen “tevbe etmiş günahkarların” -hem münafıklar hem de doğrudan inkarcıların- daha önceki söz veya fiillerini teşhir etmeye bir işaret olabilir: bu ifadenin kullanıldığı bağlamdan çıkarıldığı anlaşılan bir yorum. Ancak yukarıdaki ibare genel bir muhtevaya da sahiptir: Herhangi bir kimsenin kötü söz veya fiillerinin, “[onlardan] zarar görenler tarafından söylenmesi hariç”, toplum içinde ifşa edilmesini yasaklar. Bu, aynı zamanda, bir bütün olarak toplumu etkileyen kötü davranışların, zarar gören tarafın -burada tüm toplumun- menfaatleri gerektirdiği takdirde teşhir edilebileceğine işaret eder.  

[853] Âyet iki şeye delâlet eder: 1) Münafıkların ve tevbe etmiş günahkârların suçlarını yüzlerine vurmak hoş görülmüyor. 2) Haksızlığa uğrayanın tepkisine izin veriliyor. İniş nedeni olan olay manidardır: Hz. Ebubekir kendisine hakaret eden birine karşılık verir. Allah Rasûlü bundan rahatsız olur ve der ki: “Senin yerine bir melek ona cevap veriyordu, sen başlayınca o melek gitti yerine şeytan geldi.” (Ebu Dâvud, Edeb, 41).  

NOT: Ayetin son kısmının meali baskıda eksik bulunuyor. ÖFK  

(38) Kötü sözün açığa vurulması her ne kadar Allah’ın hoşlanacağı birşey değil ise de, bu durum, mazlumun şikâyet veya bedduasını önleyecek ve zalimin eline bir fırsat verecek şekilde de yorumlanmamalıdır ki, âyetteki istisna, bu hususu vurgulamaktadır.  

654 We can make a public scandal of evil in many ways. (1) It may be idle sensation-mongering: it often leads to more evil by imitation, as where criminal deeds are glorified in a cinema, or talked about shamelessly in a novel or drama. (2) It may be malicious gossip of a foolish, personal kind: it does no good, but it hurts people's feelings. (3) It may be malevolent slander or libel: it is intended deliberately to cause harm to people's reputation or injure them in other ways, and is rightly punishable under all laws. (4) It may be a public rebuke or correction or remonstrance, without malice. (1), (2) and (3) are absolutely forbidden. (4) may be by a person in authority; in which case the exception applies, for all wrong or injustice must be corrected openly, to prevent its recurrence. Or (4) may be by a person not vested with authority, but acting either from motives of public spirit, or in order to help some one who has been wronged; here again the exception will apply. But if the motive is different, the exception does not apply. (4) would also include a public complaint by a person who has suffered a wrong; he has every right to seek public redress.