Kasas Sûresi 68. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 33/36; el-Mu-harrarü’l-Vecîz, 12/82; ed-Dürrü’l-Mensûr 8/690; el-Lübâb 15/280-283.  

“Rabbin, dilediğini yaratır ve seçer.” Yani, kimi yaratacağına ve yaratılanlardan kimin peygamber olacağına Allah karar verir. Peygamberler seçimle değil, atamayla gelir. Bu atama tamamıyla Allah’ın tasarrufundadır. Bu konuda insanların söz ve seçim hakkı yoktur. Hz. Muhammed’in peygamberliği konusunda dedikodu yapan müşrikler kendi aralarında Mekke’nin zenginlerinden Velid b. Muğire veya Tâif’in ileri gelenlerinden Urve es-Sakafî gibi soylu ve itibarlı büyük adamlar dururken peygamberliğin Hz. Muhammed’e verilmesinin yanlış olduğunu konuşuyorlardı. “Bu Kur'an, iki şehirden (Mekke ve Tâif'ten) bir büyük adama indirilseydi ya!” dediler. (Zuhruf 43/31) Kaldı ki Hz. Muhammed soy itibariyle de onların ortaya attığı isimlerden çok ilerdeydi. Sadece anneden öksüz babadan yetim kalmıştı, onlar gibi zengin de değildi ama hem güvenilir hem de saygın bir kişiliğe sahipti. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.  

1- Uygun gördüğünü resûllükle görevlendirir.  

[4] Veya dileyip ihtiyar ettiğini yaratır.[5] Veya müşrikler için ihtiyar yoktur. Çünkü «bu Kur'an Velid bin-i Muğir'e ve Urvet ibn-i Mes'ut gibi büyüklerden iki kimseye nazil olmalıydı» demişlerdi. Veya Allah dilediğini yaratır. Onlar hakkında da hayır olanı ihtiyar eder.  

18 Ayetlerin iniş sebepleri tarihsel sebeplere bağlıdır ama mesajı evrenseldir. Önemli olan bu bağlamı bulabilmektir ve bağlantıyı görebilmektir. “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer” ayetinden günümüzde tabiatta canlılar arasındaki seleksiyona/ayıklamaya da işaret vardır. Çünkü bu ayıklama kör bir tabiatın tesadüflerinin değil, tabiatı var eden ve yasalarıyla donatan Rabbin bir işidir. 19 Bazı müfesirler, buradaki “mâ” takısını, olumsuzluk edatı olarak değil de “ism-i mevsûl” yani “ellezi” gibi ele almışlardır. Buna göre, “mâ kâne lehumu’l-hıyeretu” ibâresi “ve yahtâru” sözünü açıklar. Öyle bir yoruma konteks müsaittir. Bu durumda anlam: “Senin Rabbin, dilediğini yaratan ve onlar için en hayırlı olanı seçendir.” Krş. Zamahşerî.  

(Hiç kuşkusuz bu, insanların çoğu zaman unuttuğu önemli bir gerçektir. Yüce Allah dilediğini yaratır, bu konuda hiç kimse ona bir öneride bulunamaz. O’nun yaratmasına bir ekleme ya da azaltmada bulunamaz. O’nun yaratmasını değiştiremez, bozamaz. Yarattıklarından dilediği için istediği görevi, işi, yükümlülüğü ve yeri belirleyen de O’dur. Hiç kimse O’na herhangi bir kişiyi, bir olayı, bir sözü veya bir eylemi seçmesini öneremez. Dolayısıyla kimi peygamber, kimi de halifesi ve vasisi olarak seçeceği sadece Allah’a aittir. Ümmetin bunu tayin etme yetkisi bulunmamaktadır)  

Bu cümlede verilmek istenen mesaj peygamberliğin insan iradesi ve tercihiyle şekillendirilmediğine dikkat çekmektir. Kişiler peygamber olduktan sonra iradelerinin ellerinden alınması vs. söz konusu edilmemektedir.  

1 Yani dilediğini yaratır ve onlardan dilediğini seçer, beğenir, Peygamberlikle görevlendirir, şefâat yetkisi verir, ama bu yaptıkları hep kullarının iyiliğinedir. Bu âyetin ilk bölümü “Rabbin, dilediğini yaratır ve seçer. Onların seçim hakkı yoktur.” şeklinde de tercüme edilebilir.  

74 Klasik müfessirlerden bazıları mâ kâne lehumu’l-hıyerah ibaresindeki mâ’yı olumsuzluk eki (ya da takısı) olarak, hıyerah ismini “seçim/ihtiyar” yahut “seçme özgürlüğü/seçme serbestisi” olarak ele alıp buna dayanarak ibareye “seçen O’dur; onların [yani, insanların/kulların] seçme özgürlüğü yoktur” anlamını verme eğilimindedirler. Fakat, bizim kanaatimize göre, bu açıklama tarzı sadece bu surenin daha önceki ayetleriyle değil, her fırsatta insanın doğru ile eğri arasında seçim yapmak sorumluluğu altında olduğunu -ve dolayısıyla izafî bir seçim serbestisi içinde olduğunu- ama bunun yanında, olayların gidişini, sınırsız kudret ve bilgisiyle nihaî anlamda Allah’ın belirlediğini vurgulayan Kur’an mesajının tamamiyle çelişir gözükmektedir. Bunun içindir ki, biz çeviride mâ takısını olumsuzluk eki olarak değil, fakat ellezî (“ki” yahut “her ne”)’nin gördüğü işi bir ilgi zamiri olarak gören ve hıyerah ismine, sözcüğün birincil karşılığıyla, yani “seçilen” yahut en iyisi olduğu kanaatiyle “tercih edilen” anlamını veren, bir başka deyişle onu hayr sözcüğüyle eş anlamlı olarak ele alan Taberî’nin benimseyip inandırıcı bir tarzda savunduğu görüşü esas aldık. Zemahşerî (Taberî’den bahsetmese de) bu görüşü açıkça desteklemekte, onu şöylece genişletmektedir: “Allah insanlık için en hayırlı (mâ huve hayr) ve en yararlı olanı (aslah) seçer; çünkü O, onlar için neyin iyi olacağını onlardan daha iyi bilir”.  

[3442] Veya: “senin Rabbin istediği şeyi yaratır ve hayırlı olan her neyse) onu seçer”. (Taberî; krş: Zemahşerî). Taberî bu ibâreyi, ilâhî iradenin genel niteliğine atıf olarak alır ve insan iradesini, bu ibârenin son kısmına dayanarak reddedenlere karşı savunma sadedinde mâ’ya ilgi zamiri anlamı verir. Fakat bu ibârenin, öncesinde yer alan elçilik konusuyla (Âyet 65 vd.) doğrudan ilgili olduğunu düşünmek, bağlama daha uygun görünmektedir. Mukâtil bu âyeti “Bu Kur’an şu iki şehrin büyük adamlarından birine inmeli değil miydi?” âyeti bağlamında açıklar ve iki âyetin iniş nedenini de aynı olaya bağlar (43:31, not 24). Aynı isim, âyetin şirkten tenzihi içeren son kısmının Sâd 5. âyette aktarılan itiraza verilmiş bir cevap olduğu görüşündedir.  

Müfessirlerin ekserisi böyle anlarken, Taberî ile Zemahşerî şöyle mâna verirler: “Senin Rabbin dilediğini yaratır ve insanlar için en iyi olanı seçer.”  

Allah dilediği insanları seçip peygamber yapar. Vahyine kim lâyıksa onu seçer. Âyette bu mânâ mevcudolduğu gibi, Allah'ın genel bir yasasına da işâret bulunmaktadır: Bilindiği gibi türlerde sürekli bir evrim vardır. Her tür, işe yaramaz olanlarını ayıklayarak tekâmül eder. İşte bu tekâmül, Allah'ın yaratmasından ve seçmesinden başka bir şey değildir.  

(9) Yaratışta kula bir tercih hakkının tanınmamış olması, Allah’ın kulları üzerindeki en büyük nimetlerinden birisidir. Aksi takdirde, organ ve işlevlerindeki sayısız olasılıklar bir yana dursun, sadece sima konusunda kişilere bir tercih hakkı tanınması halinde insanlık âleminin ne hale gireceğini tasavvur etmek için, bilim-kurgu filmlerindeki hayalî canlıların yüzlerine bakmak yeter! İnsanlığın en yetenekli sanatkârlarının toplam hayalgücü, Allah’ın dilediği gibi yarattığı insan yüzlerinden tek bir tanesiyle bile boy ölçüşemiyor. Hamd olsun Allah’a ki, bize bir tercih hakkı bırakmadan dilediği gibi yaratır ve tercihte bulunur.  

3397 As He pleases: according to His own Will and Plan. Allah is not dependent on other people for advice or help. He has no partners. All creation is an act of His Will, and no one can direct Him how or why certain things should be, because He is supreme in wisdom and knowledge. He chooses His messengers also by His own unfettered choice. Inspiration or spiritual knowledge and dignity cannot be judged by our relative or temporary standards. Worldly greatness or even wisdom do not necessarily go with spiritual insight.