Kur’an-ı Kerim, 75/6-10; el-Cami’ li-Ahkâmi’l-Kur’an, 20/257; en-Nüket ve’l-uyûn, 6/274-275.  

1- Ayette gece sözcüğü yer almamaktadır. Bu karanlık gecenin karanlığı olabileceği gibi mecazen cehaletin karanlığı anlamına da gelmektedir. Ve korkulması gereken en koyu karanlık da cehalet karanlığıdır. Cehalet, yalnızca bilgisizlik demek değildir; aynı zamanda gerçeğin dışında bir şeye inanmak ve doğru olanın, hakkın tersini yapmaktır.  

(*) Ayette gece sözcüğü yer almamaktadır. Bu karanlık gecenin karanlığı olabileceği gibi mecazen cehaletin karanlığı anlamına da gelmektedir. Ve korkulması gereken en koyu karanlık da cehalet karanlığıdır. Cehalet, yalnızca bilgisizlik demek değildir; aynı zamanda gerçeğin dışında bir şeye inanmak ve doğru olanın, hakkın tersini yapmaktır. (E. Aktaş Meali 3. Ayet Açıklaması)  

[2] Veya ışıksız kalan ayın veya sokan yılanın veya zarar veren şeylerin.  

1 Gecenin şerrinden kasıt, karanlıkta vuku bulabilen her türlü tehlikeden demektir. 2 Bu ayetin Mısır’da “salgın hastalık belirdiğinde onun da şerrinden” diye de tercüme edildiğini duymuştum. Nitekim çok sonra yaptığım araştırmalarımda gördüm ki, Sâd, 38/57 ve Nebe, 78/25’te geçen ve aynı kökten gelen “ğassâk” ise irin, cerahat anlamına gelmektedir. Kelime olarak “akan, yayılan, pis kokan ve bulaşıcı” demektir. Bulaşıcı olması ve cerahatın/irinin adı olması onun her türlü mikrobik hastalıkları sembolize ettiğini gösterir. Buradan da bulaşıcı ve salgın hastalıkların yayılmaya başlamasının şerrinden de Allah’a sığınmak gerektiği anlaşılmaktadır. Bununla beraber, salgın baş gösterince gereken bütün ilmî, aklî tedbirleri, tıbbi tedavileri, aşıları, karantinaları vb yöntemleri öncelikle uygulayarak Allah’a sığınmalıdır. Bilindiği üzere iki türlü dua vardır: “fiilî” ve “kavlî”. Fiilî olan, bizzat fiilen yapılması gerekendir. Kavlî olan ise fiilî olan yapıldıktan sonra söz ile yapılan duadır. Mesela hasta olan birisi önce doktora gidip tedavi olacak, ilaçlarını alacak, beraberinde Allah’tan da şifa dileyecektir. Tıbben yapılan fiilî olan duadır. Allah’tan şifa talep etmek ise kavlî olarak yapılan duadır. Şu hâlde salgın hastalıklarda hiçbir şey yapmadan kuru kuruya dua olmaz. Önce ilmî ve tıbbi olarak yapılması gerekenler yapılır sonra da bu hastalığın daha da yayılıp daha çok insanın ölmemesi, hastalananların şifa bulması ve hastalığın yeryüzünden kalkması için, yani hastalığın tüm şerrinden de Allah’a sığınmalıdır. Yani önce tedbir, sonra takdirdir. Nitekim Hz. Peygamber’in, “Bir yerde veba olduğunu işittiğinizde oraya girmeyiniz. Bir yerde veba çıkar, siz de orada bulunursanız, hastalıktan kaçının ve oradan dışarıya çıkmayınız” (Bkz. Buharî, Tıb, 30; Müslim, Selâm, 98) hadisinden anlaşılan ilk yapılacak şeyin akli ve tıbbî bir tedbir olarak karantina olduğudur. Bir diğer tabirle “fiilî” olan duadır. Bulaşıcı hastalıklar konusunda aynı kaynaklarda yer alan Hz. Ömer örneği de bize hem karantina meselesi hem de kader meselesi hakkında bilgi vermektedir: Hz. Ömer ordusuyla Şam’a giderken “Surg köyü”ne geldiğinde, köyde veba salgını olduğunu öğrenir. Ashabla istişare yapar ve hemen köyün karantinaya alınmasını ister. Köye girip çıkmayı yasaklar. Hz. Ömer’in bu emrine karşı çıkan komutanlardan Ebu Ubeyde bin Cerrah: “Ya Ömer! Allah’ın kaderinden mi kaçıyorsun? Kaderde vebadan ölmek varsa vebadan ölünür” der. Bunun üzerine Hz. Ömer, “Allah’ın bir kaderinden öbür kaderine kaçıyorum!” der. Yani Hz. Ömer burada kader meselesine çok güzel bir açıklık da getirmektedir: Vebadan ölmek de bir kaderdir. Vebaya karşı tedbir alıp, kurtulmak da bir kaderdir. Ben bunlardan ikincisini tercih ediyorum demek istemiştir. Ayrıca, Nakkaş’ın İbn Abbas’tan yaptığı rivayete göre, “ğâsık”, şehvet duygusunun veya şehevi arzuların artmasını da ifade etmektedir. Buna göre ayet, “güçlü şehevî arzular benliği sardığında onun da şerrinden” Allah’a sığınmak demek olur. Dolayısıyla yayılmaya yüz tutan her şeyin şerrinden, gerekli tedbirleri alarak Allah’a sığınmak gerekiyor.  

1 Ğâsik: Birçok mânâ ile tefsir edilmiş geniş anlamlı bir kelimedir. Bunun mastarı olan “ğasak” lügatte “şiddetli karanlık, dolgunluk, akmak, dökülmek, soğukluk” mânâlarıyla ilgilidir. Hepsinin esası da; şiddetli karanlık, dolan, kararan, dolgun, soğuk, akan yahut dökülen manalarından birisi olduğu beyan olunur. Gecenin karanlığı hücum edip dolarak çok karanlık olmasına mastar olarak “ğasak” denildiği gibi gecenin karanlığının hücum edip gökyüzünün iyice kararmasına yani ilk koyu karanlığa da isim olarak “ğasak” denilir. Bu yönden “gasak”, “felâk”a karşılık getirilir de “ğasaktan felâka kadar” denilir ki, gecenin kararmasından sabahın aydınlığına kadar demektir. 2 Vekab: “vakb” veya “vukub” mastarından türemiştir. Bunun aslı “vakbe” gibi çukurdur. Kayalardaki çukurlara, bazı yalçın kayalardaki kuyu tarzında oyuklara, insanın bedeninde göz ve omuz çukurları gibi çukurlara ve alık yani ahmak ve alçak kimseye “vakb” denildiği gibi, mastar olarak da, “çukura girmek, kaybolmak, gelmek, dönüp yönelmek ve karanlık basmak, güneş batmak, ay tutulmak mânâlarında kullanılmıştır. Onun için burada da “ğâsık”a verilen mânâya göre düşünülmesi gerekir ki, giriş mânâsı hepsinde yeterli olabileceği için çoğunlukla bununla tefsir edilmiştir. 3 “Kimse” ifâdesi, “üfleyiciler” sıfatının dişi çoğul olması sebebiyle, mevsufunun hem dişi hem de erkek için kullanılan “nefis” olduğu düşünülerek ilave edilmiştir.4 Büyü: İnsana yönelik olarak gizli güçlerin aracılığıyla belli bir gayeye ulaşmak için uygulanan eylemdir. İslâm, büyüyü haram saymış ve buna inananları, kâfir kabul etmiştir. (Bakara: 102-103) Kurtubî; “Sihir, hile ile bir şeyi örtmektir. Çünkü sihirbazlar hile ile bir takım şeyler yaparak, bazı şeyleri olduğundan farklı gösterir. Serabın uzaktan su görünmesi gibi, sihir de gerçek dışıdır” demektedir. Peygamberimiz (a.s) da; “Düğüme üfüren sihir yapmış olur. Sihir yapan da şirke girer.” (Nesâî) “Her kim falcıya ve gaipten haber verene giderek bir şey sorar, söylediklerine inanır ve tasdik ederse kâfir olur.” (Tirmîzî, İbnu Mâce) buyurmuşlardır. Ehl-i sünnet âlimleri, sihrin varlığının ve tesirinin bulunduğu ve sihri öğretme ve öğrenmenin haram olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Peygamberimize sihir yapılmasıyla ilgili rivâyetler tartışmalıdır. Peygamberimize sihir yapıldığına ve onun da etkilendiğine itikat, câiz olabilirse de vacip değildir. Ayrıca sünnetteki rukye, (Kur’an okuyarak tedavi); sûfî ekollerindeki, içerisine büyü türü şeyler katılarak “vücuda/ağza üfürme” şekliyle haramdır.  

2 Yani, ümitsizliğin karanlığından yahut ölümün yaklaşmasından. Bu dört ayetin tümünde (2-5. ayetler) “şerr” terimi, yalnız objektif değil, aynı zamanda sübjektif bir muhtevaya da -yani şerr korkusu- sahiptir.  

[5943] Buradaki vav, tefsiriyye vurgusuyla “mesela” şeklinde de anlaşılabilir. Bu durumda bu ve devamındaki âyetler, ikinci âyette şerrinden sığınılan varlıklar içinden verilen örnekler olmuş olur. [5944] Ğask, “karanlıkla dolup taşmak” kökünden. Gariptir ki İbnu’l-Enbarî, Türk lisanından geçtiğini rivayet eder (el-Ezdâd). “Kokuşmuşluk, zehirlilik, buz gibi olmak, şiddet” kelimenin anlam alanına dahildir (Zeccâc ve İbn Fâris). Gece, bilinmeyen ve görünmeyenden duyulan korku ve endişeyi artıran unsurdur (Kurtubî). İlk muhataplar geceyi öylesine öcüleştirdiler ki, onu bir tür “şer ilâhı” gibi görmeye başladılar. Dinlenme vakti olarak insana Allah’ın ikram ettiği geceye şer ilâhı rolü yüklemek, hiç şüphesiz akıl ve iradeyi bastıran cehalet karanlığının şerrine maruz kalmaktır.  

(Allah Teâlâ duayı emretmiş, Kur’an'da ve Resulünün diliyle en güzel duaları öğretmiş ve nihayet bu son iki Felak ve Nas surelerinde de, bütün şerlerden korunmak için, doğrudan doğruya katına sığınılmasını emir buyurmuştur.)  

6304 The darkness of the night, physical darkness, is a good type of physical dangers and difficulties. Many people are afraid of physical darkness, and all are afraid of physical injuries, accidents, and calamities. We should not fear, but having taken reason able precautions, trust in Allah.