Fecr Sûresi 5. Ayet Meali

Allah, varlık âlemindeki işleyişi anlatırken hitap olarak “insanlar” değil de “akıl sahibi olanlar” ifadesi kullanarak aklın işletilmesine vurgu yapıyor. Yani makro âlemden mikro âleme kadar her şeyi denetimi altında tutan, evreni ve onda harikalar halinde müşahede edilen hayat olgusunu yaratan Allah’ı anlamak için aklın çalıştırılmasına dikkat çekiyor.  

 Her günün fecri, Zilhicce’nin on gecesi, müsbet ve menfî kutup diye bilinen çiftlerden oluşan varlık âlemi, bunları yaratan ve tek olan Allah, her şeyi örtüp yok gibi kılan gece karanlığı yemine konu edilmiş, sonra da bunların yemine değer şeyler olduğu vurgulanmıştır.  

Kuran'da "andolsun" olarak çevirdiğimiz "yeminler" Kuran dilinde bazı gerçeklere dikkat çekmek amacıyla kullanılır. Tüm yemin ayetlerini "dikkatinizi .....'a çekerim" diye çevirmek mümkün. Yeminin halk arasındaki kullanışını temel alarak, Kuran'daki yeminlere eleştiri getiren inkarcılar, "Tanrı nasıl olur da yemin ediyor?" diye itirazlarda bulunabilmektedir. Tanrı'yı kendi arzularına göre biçimlendirdikleri bir kalıba oturtma hevesinde olanlar, Kuran'daki yeminleri dikkatle inceleseler o yeminlerin halk tarafından yapılan yeminlerden farklı bir fonksiyona sahip olduklarını göreceklerdi. Biz yemin edince Tanrı'yı sözümüze tanık tutarız; o kadar. Yeminle desteklemeye çalıştığımız tezimizin doğruluk derecesine göre, bu tanıklık lehimizde de aleyhimizde de olabilir. Bu nedenle, bizim Tanrı ismiyle yemin etmemizin herhangi bir kanıtlama değeri yoktur. Yeminlerimiz, muhatabımızı inandırmayı amaçlar; yalan söylüyorsak yalanımızı büyütür ve sorumluluğumuzu arttırır. Oysa, Kuran'daki yeminler, bizi inandırmak için değil, düşündürmek içindir. Tanrı yarattıklarıyla yemin edince, dikkatimizi doğadaki ayetlere, düzene ve sisteme çekerek rasyonel ve tutarlı düşünmeye teşvik eder. Kuran, doğayı yaratan ve idare eden Yaratıcı ile bu mesajı gönderen Tanrı arasında bir fark olmadığını ve doğa ayetleriyle kitabın ayetlerinin gerçeklik bakımından aynı olduğunu hatırlatır. Kendisiyle yemin edilerek dikkat çekilen nesneler ve olaylar, bu genel hatırlatmanın ötesinde, tartışılacak olan konuya veya teze zihinlerimizi hazırlayan estetik ve semantik tablolar sunarlar. Örneğin, yukarıdaki yeminler onluk ve ikili sayı sistemlerine dikkatimizi çekiyor olabilir mi? On gece 7:141 ayetindeki on gece'ye işaret olabilir mi? Dördüncü ayet ile 74:33 arasında bir anlam ilişkisi var mı? Bak: 56:75; 69:38; 70:40; 75:1,2; 77:1-7; 79:1-5; 81:15-19; 84:16; 85:1-3; 86:1, 11-13; 90:1; 91:1-8; 92:1-4; 93:1-3; 95:1-4; 100:1-6; 103:2.  

Bu soru, istifhâm-ı takrîrî olup, kendisiyle yemin edilen varlıkların, kadri yüce şeyler olduğunu akıl sahiplerine göstermek ve bu hakikati ikrar ettirmek için sorulmuştur.  

1- İkna olmalarını sağlayacak işaret, belirti, kanıt yok mu?  

(*) Her günün fecri, Ramazan’ın son on gecesi, Zilhicce’nin on gecesi, müspet ve menfî kutup diye bilinen çiftlerden oluşan varlık âlemi, bunları yaratan ve tek olan Allah, her şeyi örtüp yok gibi kılan gece karanlığı yemine konu edilmiş, sonra da bunların yemine değer şeyler olduğu vurgulanmıştır. (D. Vakfı Meali 2. Ayet Açıklaması) Ayrıca ayetin başındaki (هل)’’hel,’’tekid edatı olan (قد)‘’kad’’ anlamındadır. قال مقاتل : هل هنا في موضع إن تقديره : إن في ذلك قسما لذي حجر . ف هل على هذا ، في موضع جواب القسم (القرطبى )والاستفهام تقريري ، وكونه بحرف { هل } لأن أصل هل } أن تدل على التحقيق إذ هي بمعنى ( قد ) (التحرير والتنوير )  

[5] Nazmı Kerîm, Arap âdeti üzere nâzil olmakla birçok antları hâvi oluyor. Bir şey te'kit olunacağı zaman ant ile irat olunur. Antlar Araplarca muazzam addolunan masnuat hakkında vârit olur. Ant olunan şeyler ya fazileti veya bir menfaati muhtevi olur. Âkil olanlar bu yemin olunan şeylerin azametine bakıp Kudret i Bâri'yi anlarlar.  

3 Hicr, daha önce de bu isimle başlayan sûrenin girişinde de söylediğimiz gibi, taş, kayalık anlamına gelir. Çoğulu “ahcâr”dır. Kökü “h-c-r” dir ve menetmek, engellemek anlamındadır. Kırılması zor olduğu için taşa, aşılması güç veya aşmayı engellediği için de kayalıklara verilen addır. Buradaki “zi-hicr” tabirini; yanlış yapmayı engelleyen, kendine hakim olmayı beceren bir kişiyi ifade ediyor şeklinde yorumlayabiliriz. Bu nevi kişiler de hikmetli ve iradesi güçlü kişilerdir. “Taş gibi irade sahibi” kişi olarak anlayabiliriz. Pek çok yerde “akıl sahibi” olarak mana verilmiş ama biz “irade” veya “hikmet” olduğu kanaatindeyiz. Semantik yorumumuz bu doğrultudadır.  

1 Buradaki soru, inkaridir. Yani, “elbette yemine değer şeyler vardır.” demektir.  

4 Lafzen, “[daha] sağlam bir delil” (kasem): yani, Allah’ın varlığının ve birliğinin ikna edici bir kanıtı.  

[5710] Hem öndeki yemin edilenlerde, hem arkadan gelen kıssalarda. [5711] Akıl Kur’an’da fonksiyonlarına göre isim alır. Buradaki hicr’in açılımı “oturaklı, sağlam, taş-kaya gibi bir akıl” vurgusu taşır. “Taş, kaya” mânasına gelen hacer ile aynı köktendir. Nuhâ “çirkin şeyi engelleyen akıl”; kalb “devinen, gezinen akıl”; fikr “bir noktada karar kılan akıl”; fuâd “gönül, iç akıl, içli akıl, öz akıl, tasavvur”. Bu âyet sûrenin kalbidir. Sûrenin tüm âyetleri bu kalbe bağlanan birer damar hükmündedir. Bu âyet insana bu cihana sahip olmak için değil şahit olmak için geldiğini hatırlatır. Zımnen: zaman ve mekân şahit olsun da ey insan sen şahit olmayasın, olur mu hiç?  

6112 All these mystic Symbols draw our attention, like solemn adjurations in speech, to the profoundest mystery of our inner life, viz., how from utter depths of darkness-ignorance or even degradation-Allah's wonderful Light or Revelation can lead us by contrast into the most beautiful sunshine of a glorious spiritual Day. But the contrast suggests also the opposite process as a corollary-how resistance to Allah's light would destroy us utterly, converting our greatness or glory to perdition, as happened with the peoples of Arab antiquity, 'Ad and Thamud, and the type of the powerful but arrogant and godless monarch, the Pharaoh of Egypt. Like a man with a bounded horizon, the average man does not understand these long range mysteries of life, and we have need to pray that we may be of "those who understand".