Fâtır Sûresi 1. Ayet Meali

Mekke toplumunun ileri gelenlerini davete karşı tutumlarından dolayı ikaz edip düşünmeye sev-kederek, kâinât nizamında şirke yer olmadığı bildirilmekte ve herşeyin aslına döndüğü görülürken sizlerin ölümden sonra diriltilmesi niçin zor olsun denilmekte ve kevnî ayetlerden de bahsedilerek insanların kullukta üç guruba ayrıldıklarını da anlatarak Allah’ın dışında değişik şeylere tapan müşrikler, azarlanarak sûre sona erer. Sûreye Melâike adı da verilir.  

[455] Fâtır sûresi hakkında genel bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XV, 461.  

“Kanat” terimine, “Cenah” kelimesinin Arapçadaki farklı anlamları olan, güç, yön ve kuvvet manalarını verirsek daha doğru olur. Çünkü “Kanat sayılarının” çokluğunu ifade eden iki, üç, dört rakamları, gücü ve hızı sembolize eden misal kabilinden mecâzi bir söylemdir. Zira melekler bizim bildiğimiz cinsten maddî varlıklar değillerdir. Esas vurgu Rabbimizin güç ve azametinedir. Burada, Allah’ın vahyini peygamberlerine iletmedeki sürat ve güçlerini anlatan mecaz bir ifade kullanılmıştır.  

1- Yüceltme, övgünün tamamı. 2- Elçiler.  

(1)“Hamd ü senâ (her türlü övgü), medih ve minnet O’na mahsustur, O’na lâyıktır. Demek ni‘metler O’nundur ve O’nun hazînesinden çıkar. Hazîne ise, dâimîdir. İşte şu kelime, şöyle müjde verip diyor ki: Ey insan! Ni‘metin zevâlinden (bitmesinden) elem çekme! Çünki rahmet hazînesi tükenmez. Ve lezzetin zevâlini düşünüp, o elemden feryâd etme! Çünki o ni‘met meyvesi, bir rahmet-i bînihâyenin semeresidir (tükenmez bir rahmetin meyvesidir). Ağacı bâkīdir (ölümsüzdür). Meyve gitse de yerine gelen var. Ni‘metin lezzeti içinde, o lezzetten yüz derece daha ziyâde lezzetli bir iltifât-ı rahmeti hamd ile düşünüp, lezzeti birden yüz derece yapabilirsin.” (Asâ-yı Mûsâ, 10. Hüccet-i Îmâniye, 186-187)  

(*) Ayette melekler için kullanılan (اجْنِحَةٍ) ‘’ecniha’’, kanatlar anlamında olmadığı ve yine ayette geçen ((مثنى وثلاث ورباع ifadesinden de meleklerin ‘’ikişer, üçer ve dörder elçi olarak gönderildiği’ ’ve bunun normal kanatla bir alakası olmadığı hususundaki detaylı açıklama aşağıya alınmıştır. Ayrıca bilimsel olarak da ‘’Kanat’’ atmosferin, havanın bulunduğu ortamda işe yarar, atmosferin bittiği noktada ise kanatlar bir işe yaramaz, hâlbuki melekler atmosferin olmadığı her yere de gidip gelebilirler. Kur’an da meleklerin uçmasından değil, inip yükselmelerinden söz ediliyor. “Meleklerin cenahları”, Allah’ın vahyini peygamberlerine iletmedeki sürat ve güçlerini sembolize etmektedir. Yoksa keyfiyeti bizim anladığımız gibi olsaydı, iki ya da dört kanadı anlarız ama üç kanatlıyı nasıl izah edersiniz? Arapçadaki cenah kelimesinin değişik anlamları da dikkate alınarak, yön, güç, kuvvet gibi manalar da verilmiştir. Bu konuda kesin olarak söylenebilecek tek şey, melek cenahının kuşkanadı gibi bir şey olmadığından ibarettir. Çünkü melekler bizim bildiğimiz cinsten maddî varlıklar değildir. Bkz:(تفسير در المصون تفسير الالوسي ) ‘’ Durrul Masun ve Alüsi tefsiri ile المعجم المعاني- القاموسا المحيط)) ‘’Kamusul muhit ve Mu’cemul meani…) الفاطِر : اسم من أسماء الله الحسنى، ومعناه: الخالق المُوجد المُبدع على غير مثال سابق " {الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ} (معجم اللغة العربية المعاصرة) -- الجَناح : الجانب - ومنه جناح القصْر ونحوه (معجم المعاني ) (جناح من الشيء : الجانب والناحية المستقلة « جناح الفندق) (المعجم: القاموس المحيط) يُرسلهم (مَّثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ) يعني يرسل الملائكة إلى الأنبياء إثنين إثنين ، أي في كلّ مرّة إثنين أو ثلاثة في كلّ مرّة أو أربعة ، كما أرسل إلى إبراهيم (ع) ثلاثة من الملائكة حين بشّروهُ بالولد...المصدر (حقائق التأويل في الوحي والتنزيل) قال الشيخ : " وقيل : " أولي أجنحة " معترض و " مثنى " حال ، والعامل فعل محذوف يدل عليه " رسلا " أي : يرسلون مثنى وثلاث ورباع " وهذا لا يسمى اعتراضا لوجهين ، أحدهما : أن " أولي " صفة لـ " رسلا " ، والصفة لا يقال فيها معترضة . والثاني : أنها ليست حالا من " رسلا " بل من محذوف فكيف يكون ما قبله معترضا ؟ ولوجعله حالا من الضمير في " رسلا - (الدر المصون ) وقيل مثنى إلخ حال من محذوف والعامل فيه محذوف يدل عليه رسلا أي يرسلون مثنى وثلاث ورباع، والمعول عليه ما تقدم (تفسير الألوسي) لاحظ ان اجنحة الطيران هي للطيور من اجل التحليق , اما الملائكه لم يرد بأنها تطير كما تطير الطيور , بل جميع ما ذكر عنها هو التنزيل و العروج أي الهبوط و الصعود بشكل عمودي , اما الطيران فيكون بشكل افقي , و الآيات الداله على ذلك كثيره نأخذ مثالا منها لا حصرا , قال تعالى (تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ) 4 القدرو قال ايضا (تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ) 4 المعارج - ثانيا بالنسبه للاجنحه الله عز وجل وضح لنا ان الطيور تطير بواسطة الاجنحه فهي وسيله الطيران لتلك الطيور , الانسان يمكنه الطيران بدون اجنحه ان حيدت الجاذبيه و الورقه تطير في الهواء ايضا بفعل الرياح فهل ذلك بفعل الاجنحة - و الفنادق ايضا لها اجنحه . كذلك الاحزاب الوطنيه لها جناح سياسي و جناح عسكري , فهل الفنادق و تلك الاحزاب تطير باجنحتها -- كلمة جناح لا تعني بالضروره الطيران , كذلك بالقران العظيم قال تعالى (وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَىٰ جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى) 22 طه !نلاحظ مما ورد ان المقصود من الجناح هنا هو الجهه او التوجه او الاختصاص او الوظيفه .من هنا نأتي لقوله تعالى (الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَّثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) نلاحظ من الايه الكريمه ربط الاجنحه بالرسل و الرساله أي ان هؤلاء الملائكه الذين كلفهم الله بأن كانوا رسولا لديهم عدة وظائف و مهمات و لديهم اكثر من تخصص واحد , و ليس المقصود باجنحه الطيران (الملائكه لا تطير – أهل القران)!! والله سبحانه يبين لنا ان اجنحة الملائكة متعددة اي تخصصاتها متعددة (ماذا عن أجنحة الملائكة ؟! - المعهد الاسلامي للدراسات الاستراتيجية ... والاجنحة في عالم الأرواح ترشد إلى القدرة على السرعة في تنفيذ أوامر الله وتبليغ رسالات ربهم إلى أنبيائه (تفسير المراغي).  

[5] Mekke'de nâzil olmuş (45)vâyettir.[6] Bazı müfessirîn indinde kanatlardan cihet maksuttur. Kanatlar sürat-i seyirden kinayedir.  

1 Meleklerin üçer dörder kanatlı olması onların bizim gördüğümüz havadaki kuşlar gibi kanatlarının olduğu değil, bilakis her bir meleğe verilen sorumluluklardır. Bazılarının iki, bazılarının üç ve bazılarının da dört ayrı vazifesi ve sorumluluğu vardır şeklinde anlıyoruz. 2 Yarattığına yeni ilavelerde bulunmak O’na aittir. Mesela, yarattığı türlerden yeni türler meydana getirerek yeryüzünün çeşitliliğini artıran O’dur.  

(Adını birinci ayetteki “Fatır” kelimesinden alan bu sure, Mekke’de nazil olmuştur ve 45 ayettir.)  

Mekke döneminin ortalarında, Furkan sûresinden sonra indirilmiştir. Adını, ilk ayetinde geçen “Fatır: yoktan var eden, yaratıcı” kelimesinden almıştır. Aynı ayette geçen “Melaike: melekler” adıyla da bilinen sûre, 45 ayettir.  

“Yoktan yaratma” anlamında [fetara], [fâtır] kelimelerinin kullanıldığı ayetler için bkz. En‘âm 6:14; Yûsuf 12:101; İbrâhîm 14:10; Zümer 39:46; Şûrâ 42:11.  

1 (فَاطِرٌ) kelimesi yukarıda sıfat olarak tercüme edilmiştir. Mübteda olarak; “Hamd, Allah’a aittir. O gökleri ve yeri yaratandır…” şeklinde de tercüme edilebilir. (Kurtubî) Fâtır: Esasen yarmak, ilk olarak yaratmak manasınadır. (فَاطِر) mâzi manâsına alınıp izafet-i maneviye olarak marife olup, Allah lafzına sıfat kabul edilirse, ahirete, yani ikinci yaratılışa işaret, edebilir. Bazı müfessirlerin dediği gibi yarmak manasından ism-i fâil olması da mümkündür. Bu surette bundan ahiretteki yaratılış da anlaşılabilir. O halde iki ihtimal kalır. Birisi bedel yapılmak, birisi de istimrar ve sebat kast olunarak mazi ve istikbale şamil olmaktır. En münasibi de budur. O zaman bu bölümün manası, hem ilk yaratılışı, hem de ikinci yaratılışı içererek işaret ettiğimiz gibi: “Gökleri ve yeri yaran ve yaracak olan, Dünyayı yarattığı gibi Âhireti de yaratan” şeklinde olur. (Elmalılı)2 Meleklerin kanatlarının hakikat ve keyfiyetinin nasıl olduğunu Allah bilir. Bu rakamlar çokluktan kinâyedir. Meleklerin daha fazla kanatları olabilir. İbnu Mes’ud’un rivâyetine göre Peygamber Efendimiz Cebrâil’i altı yüz kanatla görmüştür. (Müslim)3 Yaratmada dilediği kadar artırır. Yani isterse, meleklerin kanatlarını daha fazla yarattığı gibi, diğer yarattıklarında da dilediği ziyadeyi yapabilir. Bu yüzden Allah’ın yaratma gücünün sınırı yoktur. Yani evreni yaratıp bir süre sonra istirahata çekilmemiştir.  

1 Melek genel başlığı altında toplanan manevî varlık veya güçlerin “kanatlar”ı, Allah’ın vahyini peygamberlerine iletmedeki sürat ve güçlerini sembolize eden bir mecazdır. Kanatların çokluğu (“iki, üç veya dört”), belki, Allah’ın yarattığı bu evrende buyruklarının sayısız gerçekleşme yolunu vurgulamaktadır: Bu varsayım, sahih bir Hadis tarafından da desteklenmektedir. Bu Hadis’e göre Hz. Peygamber, Miraç Gecesi (bkz. Ek IV) Cebrâil’i “altıyüz kanatlı olarak” gördü (Buhârî ve Müslim’in İbni Mes‘ûd’dan rivayeti).2 Yani, yaratma eylemi süreklidir ve kapsamı, hedefleri veya çeşitleri açısından düzenli olarak genişleyen bir eylemdir.  

[3873] Fâtır, hem yoktan var etmeyi, hem yaratma sürecinin başlama noktasını hem de “bir çekirdeği yarma” anlamıyla içindeki gizli potansiyeli açığa çıkarmayı ifade eder. (Lügat anlamı için bkz: 30:30, not 36.) Zımnen: Hamd, varlık çekirdeğinin kabuğunu çatlatıp içindeki varlık ağacını yeşerten Allah’a mahsustur. [3874] “Kanat” anlamına gelen cenâh (ç: ecniha), kuş kanadı için değil, daha çok manevi varlıkların güç ve iktidarını gösteren bir semboldür. Arap dilinde maksûsu’l-cenâh (kanadı kırpık, kanatsız) demek, “iktidarsız, güçsüz” demektir (Tâc). Hindli âlim Muhammed Ali, âyette geçen “ikişer, üçer, dörder” ile, namazların rekatlarına atıf yapıldığı görüşündedir. Buna göre, insan ruhu namaz ile yücelmekte, ikişer, üçer, dörder rekatlı namazlar insanı manevi olarak yücelten kanatlar hükmüne geçmektedir (The Holy Qur’ân). Bazı yorumculara göre bu “iki, üç ve dört” yerine kullanılmıştır (Taberi). Buradaki rakamlar aritmetik değerler olarak algılanmamalıdır. Bir sınır da ifade etmezler. Devamındaki cümle bunu ortaya koymaktadır. İbn Mes’ud kanalıyla gelen bir haberde Allah Rasûlü Cebrail’i altı yüz kanatlı olarak tasvir eder (Buhârî ve Müslim). Bununla, meleğin taşıdığı vahyin mânevî ağırlığı da ifade edilmiş olabilir (Krş: 73:5). Muhtemel tüm yorumlar, meleklerin mânevî varlıklar olduğu gerçeğini gözetmek zorundadır. [3875] Krş: “O doğru yola yönelenlerin hidayetini artırır ve onlara korunma gücü bahşeder” (47:17). Bir önceki cümleyle birlikte düşünüldüğünde, melekler de dahil Allah’ın yaratıkları üzerindeki aktif ve muazzam müdâhalesini, dahası bu müdâhaleyi sayısız yollarla uygulayacağını gösteren bir ibâre.  

(*) Müşriklerden bir kısmı Rablerine, melekleri de ortak koştular ve meleklere tapındılar. Oysa melekler, onların kendilerini ilah tanımalarını kabul etmediler, nitekim Sebe suresinin 40,41. ayetlerinde: "Allah o gün hepsini huzurunda toplayacak ve meleklere: "Size tapanlar bunlar mıydı?" diye soracak, melekler de: "Ey Rabbimiz seni tenzih ederiz!.. Sen ortağı olmaktan münezzehsin. Bizim yegâne koruyucumuz, dostumuz Sensin, Sen elbette bilirsin, onlar bize değil cinlere tapıyorlardı" buyurulmuştur. Kabul etmediler... çünkü kendileri yaratık, Allah Teala ise, her şeyi yoktan yaratan, eşsiz kudret sahibi ve hamd ile tesbih Onun hakkı olan tek Allah'tı!. Melekler ancak Onun emir kullarıydı, Rableri ile kendileri gibi yaratık olan diğer mahlûklar arasında elçilik görevi ile yükümlü idiler, kimi evrendeki tabii olayların sevk ve idaresinde görev yapıyorlardı, kimi kulların -hayır ve şer- amel defterlerini dolduruyordu, kimi de Peygamberlerine vahiy indiriyordu. (**) Cenab-ı Hakk'ın yaratıcı gücü sonsuzdur, meleklerin kanatlarını, daha çok yapabileceği gibi, diğer yaratıklarda da yapabilir, kullarına çeşitli yetenekler ihsan buyurur. Gökler ile yeryüzü de yoktan var edildikleri ilk durumda değildirler. Onun sonsuz yaratıcı gücü evrende de hükmünü sürdürmektedir ve sürdürecektir. Ki kıyamette evrenin düzenini bozacak yepyeni bir yaratılışla tekrar inşa edecektir, nitekim İnfitar suresinin 1. ayetinde "izessemai fetaret- Gök yarıldığı zaman." buyurulmuştur. O yarılma ve parçalanma ise, bir son değil evrenin ahiret hayatına uygun şekilde inşası manasınadır. Ahiret hayatı ise, özellikle insanlar için takdir buyurulmuştur ki, Cenab-ı Hak, eşsiz yaratıcı gücü ile yeryüzünde ilkin diğer mahlûklarını yaratmış en son olarak da insanı yaratarak onu yaptıklarından sorumlu tutmuştur. Bu sorumluluğun gereği olan hesap verme zamanını ise ahiret olarak takdir buyurmuştur. Kullarına gereken şey; dünyadayken Rablerini unutmamaları ve sadece O'na kulluk ederek huzuruna ak alınla çıkmaya gayret etmeleridir. (***) Müşrikler, Rableri yerine, Ona ortak koştukları nesnelerden medet, merhamet umdular, nimete erdikleri takdirde bu bolluğu putlarından bildiler, onlara daha fazla bağlandılar, belaya uğradıklarında ise, onlardan daha fazla korktular ve onları memnun etmeye çalıştılar, oysa).  

Buradaki kanat sayıları, tahsis için olmayıp, çokluğu beyan etmek için misal kabilindendir. Zaten hemen peşinden gelen “yaratmada dilediği kadar fazla özellikler verir” kısmı da bunu teyid etmektedir. Kanatlar, meleklerin sür’atlerini ve güçlerini ifade eder.Nitekim hadis-i şerifte, Peygamber Efendimizin Cibril’i ufku kaplayan altı yüz kanadıyla gördüğü bildirilmiştir. Âyet hilkatteki çeşitliliğe işaret buyurmaktadır: Mesela: güzel yüzler, güzel sesler, güzel saçlar, güzel hatlar, gözlerde güzellik, boy ve endamda hoşluk, incelik, biçimde uyumluluk, organlarda tamamlık, güçte şiddet, akılda keskinlik, görüşte ve düşüncede verimlilik ve bereket, kalbte cesaret, ruhta hoşgörü, dilde güzel ifade, konuşmada yeterlilik, çeşitli kabiliyetler, işte beceriklilik ve maharet… ve daha bunlar gibi nice mükemmellikler sadece insan yaratılışıyla ilgili çeşitliliğe misal kabilindedir. Bunlara kuşlar, balıklar, kelebekler, atlar, aslanlardan, dünyayı yaldızlayan türlü türlü çiçekler ve bitkiler âlemini, zerrelerden, atomlardan galaksilere kadar makrokozmozu dolduran çeşitlilikleri ilave edersek bu âyetin ne geniş bir âleme pencere açtığını anlayabiliriz.  

(1) “Kanat” sözcüğüne, Arapçadaki cenah kelimesinin değişik anlamları da dikkate alınarak, yön, güç, kuvvet gibi mânâlar da verilmiştir. Bu konuda kesin olarak söylenebilecek tek şey, melek kanadının kuş kanadı gibi birşey olmadığından ibarettir. Çünkü melekler bizim bildiğimiz cinsten maddî varlıklar değildir. İki, üç, dört rakamları ise kanat sayısına bir sınır getirmemekte, çokluk ifade etmektedir. Nitekim Peygamberimizin Miraç gecesi Cebrail’i altı yüz kanatlı olarak gördüğü rivayet edilmiştir. (Buhârî, Tefsir 53:1; Müslim, İman: 280-282.) Yaratıştaki ziyadelik ise, Allah’ın dilediği kuluna dilediği kadar fazla verdiği organ ve yetenekler gibi maddî ve manevî özellikler ve nimetlerdir.  

3869 See n. 3785 to 34:1. When we praise Allah, it means that we understand and bring to mind that His glory and power are exercised for the good of His Creation, and this is the subject matter of the Surah. 3870 As man's knowledge of the processes of nature advances, he sees how complex is the evolution of matter itself, leaving out the question of Life and the spiritual forces, which are beyond the ken of experimental science. But this knowledge itself becomes a sort of "veil of Light"; man becomes so conscious of the proximate causes, that he is apt, in his pride, to forget the primal Cause, the Cause of Causes, the ultimate Hand of Allah in Creation. And then, Creation is such a complex process; see some of the ideas involved explained by different words in n. 120 to 2:117. The word fatara here used means the creation of primeval matter, to which further creative processes have to be added by the Hand of Allah, or Allah "adds to His Creation as He pleases", not only in quantity, but in qualities, function, relations, and variations in infinite ways. 3871 The grosser ideas which men have of angels must be dismissed from our minds. They are beings expressive of qualities or powers, which may be typified by "wings". We need not suppose that angelic "wings" have muscles and feathers, like the wings of birds. If they had, how could there be three, or any odd number? We may suppose "two, three, or four" to refer to pairs of wings. But we must not suppose "two, three, or four" to express precise numbers, for in sacred literature we find mention of angels with six hundred wings. And we can imagine angels with just one pair of wings. They are Messengers or Instruments of Allah's Will, and may have a few or numerous Errands entrusted to them. Cf. the description of the Spirit of Inspiration in 26:193, and of the spirits or angels for executing the Commands of Allah in 79:1-5. 3872 See n. 3870 above, where the complexities of the creative processes is referred to. Allah's creation did not stop at some past time: it continues, for He has all power, and His mercies are ever poured forth without stint.