bk. Kur’ân-ı Kerim, 24/25; 37/53; et-Tefsîru’l-Kebîr, 1/242-252 ; Lisânü’l-Arab.  

[4] Din ve mâlik kelimelerinin geniş açıklaması için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, I, 129-136; XVII, 195-196.  

Bkz. 4/36, 9/31, 51/56  

"Din Günü" nün tanımı için 82:15-19 ayetlerine bakınız.  

(6)Rahmân ve Rahîm, eşsiz rahmet ve merhamet sâhibi ma‘nâsında iki sıfat ismidir. Rahmân, bu dünyada mü’min veya kâfir, iyi veya kötü bütün mahlûkāta; Rahîm, âhirette sâdece mü’minlere ni‘met veren ma‘nâsındadır. (Kurtubî, c. 1/1, 104-105)  

[1] Din sözcüğü: Arapça d.y.n. harflerinden oluşan üç harfli “دان” dane fiilin mastarı olup, borç almak borç vermek, borç ödemek anlamındadır Nisa suresi 11 ve12 ayetlerinde üç defa aynı anlamda kullanılmıştır. Bakara suresinin 282 nci ayetinde اذا تداينتم بدين (iza tedayentüm bideynin) “Birbirinize karşılıklı borç alıp verdiğinizde” cümlesindeki “tedayene" ve "deyn” kelimeleri aynı kökten türemiştir. Yevmüddin (din günü) tamlaması da, borç alıp verme, borç ödeme günü demektir. Bunun anlamı, Allah’ın insanı yaratması ile, koruması, beslemesi, yardım etmesi ve bütün nimetlerini emrine vererek ihtiyaçlarını karşılamasının karşılığında kulundan istediği tek şey, belirlediği yöntem ve emirler doğrultusunda, kendisine hiçbir şeyi ortak koşmadan kulluk etmesi ve otoritesini kabul etmesidir. İnsan yeryüzünde bununla denenmekte olup, Rabbine kulluk etmekte veya etmemekte serbest bırakılmıştır. Ancak öldükten sonra, insan yeniden diriltildiğinde yaptıklarından hesaba çekilip, yeryüzünde iken Rabbinin ona verdiği imkanların karşılığını, ödeyeceği gündür. Yani borç ödeme günü.  

[3] Yaradanı, besleyeni, işlerini göreni, terbiye edeni, sahibi, mâlikidir.  

“Övgü” anlamına gelmekte olan [hamd], Yüce Allah’ın kulları üzerindeki hakkıdır. Gerçek [hamd] sadece O’na layıktır. Ayette [ahmedü] “hamd ederim” denilmeyip de [el-hamdü] “hamd” denmesinin muhtemel nedeni, bu ifadenin daha kapsayıcı oluşundandır. İsrâ 17:44’te belirtildiği gibi başka yerlerde, başka zamanlarda ve başka varlıklar tarafından Yüce Allah daima [hamd] ve [tesbih] edilmektedir [Rabb] kelimesi, Yüce Allah’ın kendi dışındaki bütün varlıkların sahibi olduğunu, onları yetiştirdiğini, eğitip terbiye ettiğini, onları sahipsiz bırakmayacağını, bütün yaratılmışların sığınağı olduğunu, başka arayışların bâtıllığını ve kullarını koruduğu anlamlarını içermektedir. Yüce Allah’ın göklerin, yerin ve aralarındaki her şeyin Rabbi olduğuyla ilgili bkz. Meryem 19:65; Şu‘arâ 26:24; Sâffât 37:5; Sâd 38:66; Duhân 44:7; Câsiye 45:36.  

5 Hamd: Bir ihsan veya bir iyiliğin sahibine karşı yapılan ve can ü gönülden hürmet ifade eden en güzel bir şekilde anmadır. Bu anmanın içerisinde kısmen övgü, kısmen de şükür vardır. Aslında bu kelimenin anlamını tam olarak karşılayan Türkçe bir kelime yoktur. Bu sebeple de bu kelime tercüme edilmemiştir. Övmek kelimesi de hamd’i tam olarak ifade edememektedir. Zira övmek, hayatı ve iradesi olana da olmayana da yapılabilir. Meselâ güzel bir inci ve güzel bir at övülebilir ama bunlara hamd edilemez.6 Âlem: Kâinatta Allah’tan başka mevcut olan her şey demektir. (Kurtubî) (رَبُّ الْعَالَمِينَ) Allah’ın sıfatlarındandır. Bu ayette (عَالَمٌ) kelimesinin çoğulu, (عَوَالِمُ) şeklinde değil de akıllılara mahsus olan “cemi müzekker salim” şeklinde kullanılarak akıllılara dikkat çekilmiştir. Buradan kâinatta insan ve cinler gibi başka akıl ve irade sahibi varlıkların bulunabileceğini de anlamak mümkündür. Bu sebepten dolayı tercümeye “bütün” kelimesi ilave edilmiştir.7 Rab: Terbiye anlamına bir mastar olduğu halde mübalâğa kastı ile “terbiye edici” anlamında kullanılmıştır. Mübalâğa anlamından dolayı rab, sade mürebbî anlamında değil, terbiyenin bütün gereklerine sahip kuvvetli ve en mükemmel terbiye edici demektir. Bu sebeple “sahip ve malik” anlamına dahi gelir. Meselâ ev sahibine “rabb’üd-dar” sermaye sahibine ise “rabb’ül-mal” denilir. Rab kelimesi, Allah’tan başkası için tek başına kullanılamaz. Terbiye ancak bir kısım kurallarla yapılır. Allah âlemlerin Rabbi olarak akıllılara peygamberleri ve onların getirdiği kitaplarıyla, akılsız varlıklara da sünnetüllah dediğimiz kurallarla terbiye vermiştir. Bu sebeple Allah’a ve peygamberlere inanan kimselerin Allah’tan başka kanun koyucu tanımaması gerekir. Âlemlerde kanun koyma hak ve yetkisi sadece “Âlemlerin Rabbi” Allah’a aittir. Allah’a karşı veya Allah’la beraber kanun koymaya kalkışmak, Allah’ın âlemlerin yegâne rabbi olduğunu inkâr etmek demektir.8 Din: kelime olarak, ceza-mükâfat, hesap, kaza, siyaset, itaat, âdet, hal, millet ve şeriat anlamlarına gelir. Bu kelimenin doğrudan kıyamet anlamı yoktur. Ancak din kelimesinin ceza ve hesap anlamları dikkate alınırsa “din günü”nün karşılığı, “ceza-mükâfat ve hesap günü” demek olur. Buna göre, “din günü,” her işin karşılığının verileceği son gün ve gelecekte mükâfat ve cezanın dağıtılacağı vakit demektir. Yevm kelimesi ise Arapçada, “belirli bir zaman dilimi” demek olup gün, ay, yıl, devir gibi bildiğimiz veya bilmediğimiz zaman ölçülerinden herhangi biri olabilir. (Bugün Dünya, yarın Ahiret gibi.)9 Malik: kelimesi (مُلْكٌ) mastarından ism-i fail ve (مِلْكٌ) mastarından ise sıfat-ı müşebbehe, olarak (مَالِكٌ) veya (مَلِكٌ) şekillerinde okunabilir. Meliklik; her şeyin genel menfaati için tedbir, emir ve yasaklama, ceza ve mükâfat hukuku koyarak akıllı varlıklar üzerinde tasarruf, güç ve yetkisi demektir. Mâliklik ise, mal hükmünde olan şeyler ve bunların üzerindeki fertlerin kişisel menfaati için tasarruf ve yönetim yetkisi demektir. İşte bu iki yetkinin de tamamı “Âlemlerin Rabbi Allah’a” aittir. Bu ayet “Allah, din gününün maliki de diğer günlerin maliki değil mi?” şeklinde düşünülmemelidir. Dünya günlerinde Allah adına veya Allah’a karşı malikler veya kendilerinin malik olduğunu zannedenler olabilir. Ancak din günü olan o hesap gününde bunların hiçbirini düşünmek mümkün değildir. Artık imtihan bitmiş ve Allah’ın yegâne malik olduğunu, inanan ve inanmayan herkes kabul etmiş veya kabul etmek zorunda kalmıştır. Bk. (En’am: 73, İsra: 111, Tâ Hâ: 114, Hac:56, Mü’minûn: 116, Furkan: 2, Fatır: 13, Zümer: 6, Mü’min:16, Haşr:23, Cuma: 1, Mülk: 1, İnfitar: 19)  

[5] Lafzen: “Din Günü’nün...” Kur’an’a göre Din Günü: “hiçbir insanın bir başka insana asla fayda sağlayamayacağı bir gündür” (82:19). Bu âyet, devamındaki “yalnız senden yardım isteriz”in de gerekçesidir. (ed-Dîn hakkında ayrıntılı bir not için bkz: 107:1, not 1).  

(Kuşkusuz herşey gibi dünyanın da bir sonu vardır.. gün gelecek dünyanın nizamı değişecek, kıyamet kopup alem başka bir alem olacak; herşey yok olduktan sonra insanlar yüce Allah’ın emriyle dirilecek herkes yaptığı amellerden sorguya çekilecektir. "O gün mülk kimindir? O gün mülk tek ve kahhar olan Allah'ındır"- Mümin/16- ayeti uyarınca Allah Teâlâ, din gününün sahibidir. Rablerinin gönderdiği Peygamberlerin hak davetini kabul eden, indirdiği Kitaplarında yer alan hüküm, emir ve yasaklarına riayet eden, herkese elinden geldiği kadar iyilik yapan ve salih ameller işleyenler o gün hesaplarım yüz akıyla vererek sonsuz mutluluğa ererken. Rablerinin ayetlerini inkar eden, Peygamberlerini ve ahiret gününü yalan sayarak günah üstüne günah işleyenler hesaplarını yüz akıyla veremeyenler- sonsuz mutluluğa eremeyecekleri için- o gün pişmanlıklarını, Nebe suresinin son ayetinde buyurulduğu üzere; "Ah ne olurdu ben toprak olaydım!" -hayvan gibi sorumlu olmasaydım da, ölüp toprak olduktan sonra bu gün bu azabı çekmeseydim- diyerek dile getireceklerdir!) (Fatiha'nın ilk üç ayeti biz kullara Rabbimizin yüce sıfatlarını tanıtmaktadır. Sanki Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor: Ey insanlar, ey akıl sahipleri! Eğer siz kayıtsız şartsız saygı gösterenlerden iseniz, biliniz ki Ben, Allah'ım, hamd’e layık olan da ancak benim! Kudret ve hükümranlığıma saygı gösterenlerden iseniz; biliniz ki Ben, alemlerin Rabbi'yim! Nimetimi umud ederek saygı gösterenlerden iseniz, biliniz ki Ben, Rahman ve Rahim'im! Korku ile saygı gösterenlerden iseniz, biliniz ki Ben, din gününün Sahibi'yim! Bundan dolayı saygının bütün unsurlarını zatında toplayan ve kendisine ibadet edilmesi gereken tek İlah benim! Bunu duyan akıl sahipleri muhataplar da: "Acaba Rabbimize nasıl ve ne şekilde hamd ve senada bulunalım?"diye elbette soracaklardır, bunun cevabını, Ankebut-suresinin 56. ayetinde yer alan "Ey iman eden kullarım; benim arzım geniştir, yalnız bana ibadet (kulluk) edin." beyanı teşkil ettiği gibi, Rabbimizin bu konuda iman eden kullarından bu emri yerine getireceklerine dair kesin bir söz aldığını görüyoruz.)  

[1] Din, “âdet, durum; ceza, karşılık görme ve itaat” anlamlarına gelir (es-Sıhâh). Bunlardan “boyun eğme” ve “karşılık görme” anlamları öne çıkar. Dinde boyun eğilen Allah’tır. Onun emirlerine uyulur ve karşılığı ondan beklenir. “Din günü” de dünyada yapılanların karşılığının alınacağı gündür (Nûr 24/25, Zâriyât 51/6). [2] Mümin 40/16, İnfitâr 82/17-19.  

(5) “Din” herşeyin karşılığını vermek, iyiliği ödüllendirip kötülüğü cezalandırmak anlamını içerir. Diğer yandan, o gün, dinin haber verdiği bütün hakikatler açıkça ortaya çıkacağı için, bu açıdan da kıyamet günü “din günü” olarak adlandırılmıştır.