En'âm Sûresi 128. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 36/60-62.  

[122] Ma’şer kelimesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VI, 523-525.  

Bu ayet, ispritizma ile uğraşanlara ışık tutabilir. Medyumlar zaman zaman ruhanilerle irtibat kurduklarını iddia ederler. Oysa onların irtibat kurduğu ruhaniler değil (cinler) görünmeyen varlıklardır. Hayatta olan insanların ölülerin ruhlarıyla irtibata geçmesi mümkün değildir. Ama görünmeyen varlıklarla irtibat kurmaları imkân dâhilindedir. Cinlerin insanlarla irtibat kurduğu ve insanlar üzerinde etkili olduğu ayetten de anlaşılmaktadır.“Allah aksini dilemedikçe” cümlesi Cehennemin ebedi olmayacağını ve oranın bir terbiye yeri olacağını iddia edenlerin görüşünü teyit eder niteliktedir. Nitekim aynı ifade Hud suresi 11/107. ayetinde de geçiyor. Bu ayetlerin üslubuna yani “Allah aksini dilemedikçe” ifadesine bakıldığında, zımnen bir merhamet vurgusu göze çarpıyor yani duruma göre Allah aksini dileyebilir. Tabii ki her konuda olduğu gibi bu konuda da tek hâkim Allah’tır. Zira “O merhamet edenlerin en merhametlisidir” (Yusuf 12/92)  

* “Allah’ın dilediği (vakitler) hariç”; Yani onlar Allah Teâlâ’nın dilediği bazı vakitlerde ateşten çıkarılıp şiddetli bir soğuk azabına atılırlar. Âyet-i kerîmede onların cehennemden çıkartılması değil, azabın şeklinin değişmesi anlatılmaktadır.  

1- “İns ve cinn”, Kur'an'da birleşik bir ifade olarak kalıp şeklinde kullanılmaktadır. Bu terkibe, “insanlar ve cinler” şeklinde anlam verilmesi doğru değildir. İns ve Cinn terkip olarak: yerli- yabancı, tanıdık- tanımadık, bilinen- bilinmeyen kimseler; diğer bir ifade ile her kes, her kim varsa demektir. Kur'an'ın; Cahiliye'nin cinn algısı bağlamında, cinn kavramını kullanmış olmasının cinler hakkında ontolojik bilgi olarak görülmesi önemli bir yanılgıdır. Kur'an, Cahiliye'nin cinn algısını sapkınlık olarak nitelemekte ve Cahiliye'nin cinlere atfettikleri nitelikleri reddetmektedir. Kur'an'a göre; cinlerin, üstün varlıklar ve üstün güçlere sahip olduğu inancı cahili bir inançtır. Müşriklerin; Nebimize kâhin, şair, mecnun lakabı takmaları, onların cinn inançlarının bir sonucudur. Cinn, sözcük olarak, “kapalı, gözükmez varlık ve güç” demektir. 2- İnsanlardan pek çok yandaş edindiniz. Sayınızı arttırdınız. 3- Koruyucular, yardımcılar, gözeticiler, destekleyiciler, yandaşlar  

(2)Burada geçen “müstesnâ” kelimesinden maksad, ya hesab verme zamânıdır ki, ehl-i Cehennem henüz ateşe girmemişlerdir. Veya zaman zaman ateşten çıkarılıp, daha büyük azab veren “zemherir(soğukluk) vâdisi”ne konuldukları zamandır, öyle ki bu azâbın dehşetinden bir an evvel ateşe dönmek isterler. Veya o istisnâ, dünyada amel cihetiyle artık Cehenneme girmesi neredeyse mukadder olan kişinin, hidâyete mazhar olarak bu netîceden kurtulmasıdır. (Râzî, c. 7/13, 202)  

(*)“Allah aksini dilemedikçe veya Allah’ın dilediği şey hariç” cümlesi Cehennemin ebedi olmayacağını ve oranın bir terbiye yeri olacağını iddia edenlerin görüşünü teyit eder niteliktedir. Nitekim aynı ifade Hud suresi 11/107. ayetinde de geçiyor. Bu ayetlerin üslubuna yani “Allah aksini dilemedikçe” ifadesine bakıldığında, zımnen bir merhamet vurgusu göze çarpıyor yani duruma göre Allah aksini dileyebilir. Tabii ki her konuda olduğu gibi bu konuda da tek hâkim Allah’tır. Zira “O merhamet edenlerin en merhametlisidir” (Yusuf 12/92) (C. Külünkoğlu Meali 128. Ayet Açıklaması) Not: Bunu hem Kur’an’dan anlamak mümkündür, hem de yüce Allah’ın engin merhametinin bir gereği olduğu düşünebiliriz. Zaten iyice araştırılırsa görülecektir ki Kur’an da geçen (خالد - أبد)’’ halid ve ebed’’ kelimeri Türkçedeki,’’ ebediyen, süresiz ve sonsuz’’ gibi anlamlarda değildir. Çünkü (خالدين)’’halidin’’ yüce Allah’a göre değil, bize göre süresi belli olmayan bir zamana kadar orada kalırlar, şeklindede anlaşılır...(أبد)’’ ebed’’ kelimesi ise, yine sonsuzluğu değil,’’kesinlik ve uzun bir zamanı’’ ifade eder.  

[5] Tâbi ile metbu birbirinden menfaat gördü.[6] Dirildik; hesap günü geldi.[7] Dilediği vakit veya kimse bundan hariçtir.  

1 Yani eğer; Rabbin dilerse cehennemde ebedî kalmayanlar veya daha başka şekilde azap edilecek olanlar bulunabilir. Aslında kâfirler cehennemde ebedî olarak kalacaklar ve oradan hiç çıkmayacaklardır. Ancak buradaki, “Rabbinizin dilemesi dışında” ifâdesi, “Allah dilediklerini cehennemden çıkarsa bile ona hesap soracak yoktur.” anlamında, Allah’ın hükümranlığını ifâde etmek içindir. Ancak ayetteki istisna (اِلَّا مَنْ شَٓاءَ اللّٰهُ) şeklinde, şahıslara ait değil de (اِلَّا مَا شَٓاءَ اللّٰهُ) diye buyrularak zamana aittir. Bundan da; “Kâfirlerin bazen, ateş azabından çıkarılıp soğuk azabına atılacağı, daha sonra tekrar ateşe döndürüleceğini” anlamak birçok ayette ifadesini bulan “cennet ve cehennem hayatının ebediliği” hükmüne daha uygundur. Bk. (Hûd: 107)  

112 Müfessirlerin büyük kısmına göre, burada işaret edilen görünmez varlıklar (cinn), bu surenin 112. ayetinde sözü edilen, onlar arasındaki “şeytanî güçler”dir (şeyâtîn). Genel olarak kabul edilen görüş, burada hitab edilenlerin bu tür varlıklar veya güçler olduğudur; ama bu bağlamda kullanılan ma‘şer teriminin öncelikli anlamı, bana göre, farklı bir sonuca yol açar. Bu terimin, çoğunlukla bazı ortak temel niteliklere sahip olan bir gurubu, topluluğu veya akıllı/duygulu varlık türlerini göstermek için kullanıldığı doğrudur: “onunla uyum içinde (veya “aynı durumda”) bulundu” yahut “onunla çok yakın yaşadı” anlamındaki ‘aşerahû fiiline dayalı geleneksel -ve şüphesiz doğru- bir kullanım. Ama burada kasdedilenin gerçekte ne olduğu hakkında bize ipucu veren, işte tam da ma‘şer teriminin bu fiil köküdür. Bir kimsenin ma‘şer’i, birincil anlamıyla, onunla aynı şartlarda yaşayan veya ona çok yakın bulunan insanları (çevresini) gösterdiğinden (karş. Lisânu’l-‘Arab: “Bir kimsenin ma‘şer’i onun ailesidir”), yukarıdaki Kur’ânî ibarede de benzer bir anlama sahip olduğunu kabul edebiliriz. Böylece, bana göre, yâ ma‘şera’l-cinn hitabı, “Ey görünmez [şeytanî] varlıklar topluluğu” demek değil, ama daha çok, “Ey görünmez [şeytanî] varlıklara yakın olan [yahut, “onlarla “bir arada yaşamış bulunan”] sizler” demektir: başka bir deyişle, bu ayet, “zihinleri çelmeyi amaçlayan yaldızılı/parlak yarı-hakikatler” (ayet 112) ile baştan çıkarılmış bulunan yanlış/eğri yoldaki insanlara hitab etmektedir. Bu yorum, aşağıda 130. ayette geçen, “size sizin kendi aranızdan peygamberler gelmedi mi?” sözleri ile desteklenmektedir: zira Kur’an her zaman insan türüne mensup olan peygamberlerden söz eder, yoksa cinler arasından çıkan peygamberlerden değil. (Bu sonuncu terimin daha geniş anlamı konusunda bkz. Ek III.)113 Yani, görünmez şeytanî varlıklara yakın bulunan. Unutulmaması gerekir ki velî’nin (çoğulu evliyâ’) birincil anlamı, “[başka birine] yakın olan kimse”dir.114 Yani, Allah, onlara rahmetiyle lütufda bulunmadıkça (bkz. bu surenin 12. ayeti ve ilgili not). Bazı büyük Müslüman kelamcıların, yukarıdaki ibareden ve 11:107’de geçen benzerinden (ayrıca Hz. Peygamber’in birçok sahih Hadisi’nden) çıkardıkları sonuca göre, sonsuza kadar sürecek olan cennet nimetlerinin tersine, günahkarların öteki dünyadaki azabı Allah’ın rahmetinden dolayı sınırlı kalacaktır. (Bkz. bu bağlamda 40:12 ile ilgili not 10’da nakledilen Hadis.)  

[1121] Cehennemliklere ilişkin bu istisna cümlesinin bir benzeri Hûd sûresinin 108. âyetinde cennetlikler söz konusu olduğunda da kullanılır. Âyetin üslubu, cehennemin “dâru’t-terbiye” olduğu görüşünün teyidi sayılabilir (Bkz: 11:107-108).  

Allah, ilm-i ezelîsinde, imana gireceklerini bildiği ve nüzul vaktine göre ileride Müslüman olacak olanları istisna etmektedir. Bir de şöyle diyenler vardır:” Burada istisna, vakit mânasınadır, yani “Allah’ın dilediği vakitler hariç” demektir. Cehennemlikler zaman zaman ateşten, zemherir soğuğuna nakledilirler.”  

[*] Bkz. Nisa 4/48 ve dipnotu. Allah, şirkin dışındaki günahları affedebileceğini bildirdiği için müşrik olmadığı halde ebedi cehennem cezasını hak edenler çıkarılabilirler.  

949 Jinns are spirits-here evil spirits. See 6:100, n. 929. 950 It is common experience that the forces of evil make an alliance with each other, and seem thus to make a profit by their mutual log-rolling. But this is only in this material world. When the limited term expires, their unholy bargains will be exposed, and there will be nothing but regrets. A1:J6237951 Eternity and infinity are abstract terms. They have no precise meaning in our human experience. The qualification, "except as Allah willeth," makes it more intelligible, as we can form some idea-howev-er sinadequate-of a Will and Plan, and we know Allah by His attribute of Mercy as well as of justice.