Duhâ Sûresi 1. Ayet Meali

[770] Duhâ sûresi hakkında genel bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 187.  

 Bir ara vahyin gelişi gecikti. Müşrikler: «Rabbi onu terketti, ona darıldı!» dediler. Bu konuşmalar ve sataşmalar Efendimize ağır geliyordu. İşte bu husus âyetlerle izah edildi.  

Resûlullah [aleyhissalâtu vesselâm] efendimize bir süre vahiy gelmeyince müşrikler, “Allah, onu bıraktı ve ona gazablandı” dediler. Bunun üzerine bu âyet-i kerîmeler nâzil oldu.  

1- Kuşluk.  

(*) Not: Ayette geçen ‘’duha’’ gün boyu güneşten yayılan ışık demektir. Kaynak: 1. Şems sûresi-1. ayet (وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا). İşte burada ‘’duha’’ güneş ışığı demektir. Kaynak-23: (تعريف و معنى الضُّحَى في قاموس الكل. قاموس عربي الضُّحَى : ضَوُءُ الشمس) Arapça Kamuslar! İşte bütün buralarda ‘’duha’’ yayılan güneş ışığı demektir. Ayrıca 2. ayette gecenin tümüne yemin edildiği gibi, 1. ayette de ona uygun olarak gündüzün sadece kuşluk vaktine değil, günboyu yayılan güneş ışığına yemin edilmiştir. İşte bu şekilde her iki ayet birbiriyle uyumlu olur. Ayrıca vahyin inişi sırasında bir fetret döneminin yaşandığına dair ileri sürülen iddialar dayanaksızdır. Furkan sûresinin 32. ve 33. ayetlerinde Kur’an’ın toptan değil, parça parça, azar azar, yeri geldiği zaman indirileceği açıkça bildirilmektedir. Dolayısıyla iki vahiy arasındaki boşluk dönemini fetret olarak değerlendirmek Kur’an’a ters düşmektedir. Yine o zamanda çalar saat vs. alarm cihazları olmadığından Müzzemmil- 2-5. ayetlerle belirtilen gece ibadetini Allah Resulü bazen uykuda kaldığından kaçırıyordu. Ama sabah kalkınca geceyi ibadetsiz geçirdiğinden dolayı çok üzülüyor ve Rabbime asi oldum diye ‘’Acaba beni yalnız ve yardımsız mı bırakacak? Veya beni terk mi edecek?’’ diye düşünmeye başlıyordu. İşte bunun üzerine yüce Allah elçisini teselli etmek ve bunun böyle olmadığını bildirmek üzere bu sûreyi indirmiştir. (الله اعلم) {والضحى} أقسم سبحانه بنور النهار كله من قولهم ضحى فلان للشمس إذ ظهر لها ويدل عليه قوله في مقابلته أي سكن واستقر ظلامه (مجمع البيان في تفسير القرآن) وقيل: المراد به هنا النهار كله،كما في سورة (الأعراف: 97-98) (أضواء البيان في تفسير القرآن) عن ابن عباس في قوله تعالى {وَٱلضُّحَىٰ} يقول أقسم الله بالنهار كله: (تفسير القرآن) الرابع: هو ضوء النهار في اليوم كله، (النكت والعيون) قال بعضهم: الضحى: هو ضوء النهار، كقوله: { وَضُحَاهَا } [الشمس: 1]، أي: ضوءها.( تأويلات أهل السنة) « (*) Not: Ayette geçen ‘’duha’’ gün boyu güneşten yayılan ışık demektir. Kaynak: 1. Şems sûresi-1. ayet (وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا). İşte burada ‘’duha’’ güneş ışığı demektir. Kaynak-23: (تعريف و معنى الضُّحَى في قاموس الكل. قاموس عربي الضُّحَى : ضَوُءُ الشمس) Arapça Kamuslar! İşte bütün buralarda ‘’duha’’ yayılan güneş ışığı demektir. Ayrıca 2. ayette gecenin tümüne yemin edildiği gibi, 1. ayette de ona uygun olarak gündüzün sadece kuşluk vaktine değil, günboyu yayılan güneş ışığına yemin edilmiştir. İşte bu şekilde her iki ayet birbiriyle uyumlu olur. Ayrıca vahyin inişi sırasında bir fetret döneminin yaşandığına dair ileri sürülen iddialar dayanaksızdır. Furkan sûresinin 32. ve 33. ayetlerinde Kur’an’ın toptan değil, parça parça, azar azar, yeri geldiği zaman indirileceği açıkça bildirilmektedir. Dolayısıyla iki vahiy arasındaki boşluk dönemini fetret olarak değerlendirmek Kur’an’a ters düşmektedir. Yine o zamanda çalar saat vs. alarm cihazları olmadığından Müzzemmil- 2-5. ayetlerle belirtilen gece ibadetini Allah Resulü bazen uykuda kaldığından kaçırıyordu. Ama sabah kalkınca geceyi ibadetsiz geçirdiğinden dolayı çok üzülüyor ve Rabbime asi oldum diye ‘’Acaba beni yalnız ve yardımsız mı bırakacak? Veya beni terk mi edecek?’’ diye düşünmeye başlıyordu. İşte bunun üzerine yüce Allah elçisini teselli etmek ve bunun böyle olmadığını bildirmek üzere bu sûreyi indirmiştir. (الله اعلم) {والضحى} أقسم سبحانه بنور النهار كله من قولهم ضحى فلان للشمس إذ ظهر لها ويدل عليه قوله في مقابلته أي سكن واستقر ظلامه (مجمع البيان في تفسير القرآن) وقيل: المراد به هنا النهار كله،كما في سورة (الأعراف: 97-98) (أضواء البيان في تفسير القرآن) عن ابن عباس في قوله تعالى {وَٱلضُّحَىٰ} يقول أقسم الله بالنهار كله: (تفسير القرآن) الرابع: هو ضوء النهار في اليوم كله، (النكت والعيون) قال بعضهم: الضحى: هو ضوء النهار، كقوله: { وَضُحَاهَا } [الشمس: 1]، أي: ضوءها.( تأويلات أهل السنة) «وليس فى نسق السورة ما يشير إلى أن المشركين أو غير هم بغرض من الخطاب.. ومن أين كان للمشركين أن يعلموا فترة الوحى، فيقولوا أو يطعنوا، ولكن ذلك كان شوق النبي- صلى الله عليه وسلم إلى مثل ما رأى وما فهم عن الله، وما ذاق من حلاوة الاتصال بوحيه.. وكل شوق يصحبه قلق، وكل قلق يشوبه خوف - وهذا ما نقول به، ونرضى عنه.. وقد ورد أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل جبريل، لم لا يداوم الاتصال به ويكثر من الوحى إليه، فنزل قوله تعالى:وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ (64: مريم (التفسير القرآني للقرآن ).  

[1] Mekke'de nazil olmuş (11) âyettir.  

(Duhâ, kuşluk vakti demektir. Sure, adını ilk ayette geçen bu kelimeden alır. Fecr suresinden sonra Mekke’de nazil olmuştur ve 11 ayettir. Surede ahir zaman peygamberinin hususiyetlerinden biri, yani yetim oluşu ele alınır ve kendisi teselli edilir.)  

Mekke döneminin başlarında, Fecr sûresinden sonra indirilmiştir. Adını, birinci ayetinde geçen “sabahın aydınlığı, kuşluk vakti” anlamına gelen “ed-Duhâ” kelimesinden almıştır. 11 ayettir.Fecr sûresinden sonra bir süre vahiy kesilmişti. İman ile küfrün mücâdele ettiği bir dönemde, gücünü Allah’tan alan Peygamber için vahyin kesilmesi, onun yapayalnız kalması demekti. Öte yandan, bunu fırsat bilerek “Rabb’i Muhammed’i terk etti!” diyen inkârcıların şamataları, onun üzüntüsünü bir kat daha artırıyordu. Peygamber, işlediği bir kusur sebebiyle Rabb’inin onu cezalandırdığını düşünerek üzüntülü bir hâlde beklerken, hem ona Rabb’inin hoşnutluğunu ve ikramlarını bildirerek yüreğine su serpen, hem de kıyâmete kadar gelecek müminleri dünya ve âhiret nîmetleriyle müjdeleyen mübarek Duhâ sûresi nazil oldu:  

[ed-Duhâ] kelimesi, hem kuşluk vaktini hem de bütünüyle gündüzü ifade etmektedir.  

1 Duhâ: Güneşin parlayıp yükselmeğe başladığı, “gündüzün gençliği” diye bilinen kuşluk zamanıdır. Yahut kuşluk vakitleri içinde seçkin bir kuşluk vaktine ki, hakikat güneşinin Muhammed ufkundan doğup “âlemlere rahmet olarak” her tarafa elçilik göreviyle ışıklar saçmaya başladığı zamana işarettir.2 Yani tam tavına gelip durduğu, içindekilerin sakinleştiği vakit ki, gecenin başından bir süre geçtikten sonraki orta anlarıdır. O vakit karanlık artacağı kadar artmış, örteceğini örtmüş, kararını bulmuş, bir de ses seda kesilmiş, dinmiş olur.  

[5774] Çevirimiz Kur’an’ın duhâyı akşam’ın mukabili olarak kullanmasına dayanmaktadır (Krş. 79:46). Zımnen: Cahiliyye gecesini sona erdiren vahiy güneşinin ilk sabahı şahit olsun. Yemin vav’ı ile başlayan 16 sûreden biridir. Tümü de Mekkî olan bu sûrelerin başında gelen vav aslen bağlaçtır, yemin mânası aslî değil arızidir. Zâriyât hariç bu sûrelerin hiçbirinde Allah’ın Rab dışındaki herhangi bir sıfatı kullanılmaz. Zira bu âyetler Allah’ın eşyaya müdâhalesi hakkında tereddüt gösteren aklı reddetmektedir. Elbet uksimu bi’d-duhâ ile ve’d-duhâ arasında mâna farkı vardır. Kasem vavı ile başlayan sûrelerin genelinde yemin edilenler gözlemlenebilen ve hissedilebilen fizikî ve maddî şeyler, yeminin cevabında gelenler ise metafizik ve mânevî durumlardır. Yemin edilen şeyler maddî olandan mânevî olana zihnî intikal için bir destek noktası hükmündedir. Bununla da soyut düşünme yeteneği gelişmediği için melek ve cin gibi görünmez varlıkları somutlaştıran ilk muhatapların bu yeteneğini geliştirmek amaçlanmıştır.  

6175 The full morning light of the sun, when its splendour shines forth in contrast with the night which has passed. Cf. 91:1. The growing hours of morning light, from sunrise to noon, are the true type of the growth of spiritual life and work, while the stillness of the night is, to those who know, only a preparation for it. We are not to imagine that the stillness or quiescence of the night is wasted, or means stagnation in our spiritual life. The stillness may seem lonely, but we are not alone, nor forsaken by Allah. Nor is such preparation, without immediate visible results, a sign of Allah's displeasure.