Cuma Sûresi 11. Ayet Meali

11.Buhari ve Müslim`in Cabir bin Abdullah (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.)`ın Cuma günü hutbe vermekte olduğu sırada dışarıdan bir ticaret kervanı geldi. İnsanlar hemen o ticaret kervanının yanına gittiler. Resulullah (a.s.) ile sadece on iki kişi kaldı. Bu ayeti kerime de bu olayla ilgili olarak indirildi.  

[642] Cum’a sûresinden çıkarılacak genel ilkeler için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIX, 291-292.  

Medine’de kıtlık yaşanan bir zamanda, Hz. Muhammed Cuma hutbesi irad ederken oradan yiyecek yüklü bir kervan geçiyordu. Kervanın geldiği duyulunca cemaatin çoğu dışarı çıktı. Ayet bu olaya istinaden nazil olmuştur. Ayrıca bu mesajla gerçek mü’minlerin beşerî zaaflarını zapt-u rapt altına alarak geçici dünyevî menfaatleri uğruna dinî vecibelerini ihmal etmemeleri gerektiğine de vurgu yapılmaktadır. Ayette geçen “Eğlence” ifadesi ise, ticaret kervanını duyurmak için çalınan def olduğu söylenmektedir.  

Hz.Peygamber, bir Cuma günü hutbe irad ederken yiyecek yüklü bir kervan gelmişti. Kervanın geldiğini haber veren davul sesini duyan sahabiler dağılıp kervanın yanına koştular. Resûlullah’ın yanında yalnız on veya on iki kişi kaldı. Âyet, bu olaya işaret etmektedir. Âyette sözü edilen “eğlence” ile bu davul sesi kastedilmektedir.  

 Rivayete göre, Medine’de kıtlık yaşanan bir dönemde Hz. Peygamber, cuma hutbesi irâd ederken oradan yiyecek yüklü bir kervan geçiyordu. Kervanın geldiğine işaret eden def sesini duyunca herkes kervana koştu, yalnız on iki kişi kaldı. Âyet bunun üzerine nâzil oldu. Eski zamanlarda bir kervan geldiği zaman ona karşı sevinç gösterisi olmak üzere def çalınırdı.  

(2)Resûl-i Ekrem (asm) bir Cum‘a günü hutbe okuyordu. O yıl, çok şiddetli bir kıtlık ve kuraklık hüküm sürmüştü. Tam bu esnâda Şam’dan gelen bir kervanın Medîne’ye girmesi üzerine birçok kişi, hemen kervana doğru koştular. Resûlullah (asm)’ın yanında, rivâyetlere göre on iki veya kırk kadar kimse kaldı. Bunun üzerine Hz. Peygamber (asm): “Eğer bu kalanlar da olmasaydı, tepelerine taş yağdırılırdı!” buyurdular. (Celâleyn Şerhi, c. 8, 9; İbn-i Kesîr, c. 3, 901)  

(*) Önemli bir eleştirinin yer aldığı 11.âyette değinilen olayla ilgili olarak kaynaklarda yer alan bilgi şöyledir: Bir gün Resûlullah cuma hutbesi irat ederken Medine’ye bir ticaret kervanının ulaştığını ilân eden sesler duyuldu. O sıralarda kıtlık olduğu için gıda maddesi getirecek bir kervanın gelmesi dört gözle bekleniyordu. Bu sesleri duyanlardan bir kısmı o anda ibadet halinde olduklarını unutup yerlerinden fırladılar ve o tarafa doğru koşmaya başladılar… İşte Hz. Peygamber’i minberde bu şekilde bırakıp gidenlerin ilk muhacirler ve ensar değil henüz İslâm’ı özümseyememiş ve tam öğrenmemiş, yeni Müslüman olmuş bazı kimselerin olması muhtemeldir (Derveze, VIII, 233) Kur’an Yolu Tefsiri)  

[4] Kârvan veya kârvandan evvel davul sesi gibi bir oyun.  

9 Medine’ye bir ticaret kervanı geldiğinde herkese duyuru yapmak için davullar çalınırdı. Bir kıtlık zamanında Hz. Peygamber cuma günü hutbe okurken, gelen ticaret kervanının davul sesleri duyulunca cemaat, mescidi neredeyse boşalttılar ve sadece 12 erkek ve bir kadın kaldı. (Buharî, Cum’a, 38; Müslim, Cum’a, 36). Hz. Peygamber de öylece ayakta kalakaldı. Hz. Peygamber Bilal’e tekrar ezan okumasını söyledi. Bilal mescit içinde tekrar ezan okudu. Bunu duyan ve daha önce dışarıya fırlamış olan cemaat geri döndü. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. İç ezan da bu olaydan miras kalmıştır. Ayet bu hususa işaret etmektedir. Bu olay aynı zamanda fıtraten, açlığın ve diğer beşerî zaafların dini vecibelerden önce geldiğinin ispatıdır. Yani kıtlık zamanlarında toplumda ekonomi, ibadetin önüne geçebiliyor.  

1 Bu âyet Peygamberimiz Cuma hutbesinde iken onu bırakarak, Suriye’den gelen kervanın yanına giden Müslümanlar hakkında indirilmiştir. (Buhari, Müslim,)  

12 Lafzen, “onlar”.13 Lafzen, “ticaret” veya “alışveriş”.14 Zımnen, “seni ey Peygamber” -burada, Hz. Peygamber’in kıldırdığı Cuma namazının ortasında, uzun zamandır beklenen ticaret kervanının Suriye’den geldiğinin işitilmesi üzerine topluluğun çoğunun camiden dışarı fırlaması olayı îma edilmektedir. Ancak daha geniş anlamıyla yukarıdaki ayet, gerçek müminlerin bile her zaman uzak kalamadıkları beşerî zaafları kasdetmektedir: yani, geçici, dünyevî menfaatler uğruna dinî vecîbelerin ihmal edilmesi eğilimi.  

[5109] Muhtemelen Cabir b. Abdullah’a ait (Dihyetu’l-Kelbî’ye ait olduğu bilgisi yanlıştır) bir kervanın Medine’ye Cuma vakti girişi üzerine, Allah Rasûlü’nü hutbe verirken camide bir avuç cemaatle bırakıp kervana koşan cemaate uyarı. Allah Rasûlü’nün Amr b. ‘Avf tarafından nakledilen şu uyarısı bağlamla tam bir uyum arzeder: “Sizin için bundan böyle yoksulluktan korkmuyorum, fakat asıl sizin tıpkı sizden öncekiler gibi dünyaya yönelmenizden, onların mal yarıştırdığı gibi sizin de mal yarıştırmanızdan, onların düşkün olduğu gibi sizin de dünyaya düşkün olmanızdan korkuyorum” (Buharî ve Müslim). [5110] Bu âyete dayanarak insan eylemlerinin tümü üç amaca nisbet edilebilir: Hayır, yarar/çıkar, haz. Âyette birincisini eğitim, ikincisini ticaret, üçüncüsünü eğlence temsil eder. Âyet zımnen, “hayrı terk ederek yarar ve hazza koşarsanız, yarar ve haz hayırsızlaşır” mesajını vermektedir.  

[1] صحيح البخاري- طوق النجاة - (2 / 13) حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ أَقْبَلَتْ عِيرٌ تَحْمِلُ طَعَامًا فَالْتَفَتُوا إِلَيْهَا حَتَّى مَا بَقِيَ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ{وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}  

(2) Cuma namazı sırasında, Peygamberimiz hutbe okurken, yiyecek maddesi taşıyan bir kervan davul çalarak gelince herkes kervanı karşılamaya koşmuş; mescidde, Hz. Ebubekir ile Ömer’in de aralarında bulunduğu on iki kişi kalmıştı. (Buhârî, Tefsir 62:2; Müslim, Cum’a: 36; Tirmizî, Tefsir 62:2.)  

5465 Do not be distracted by the craze for amusement or gain. If you lead a righteous and sober life, Allah will provide for you in all senses, better than any provision you can possibly think of.