Bakara Sûresi 71. Ayet Meali

Aslında buradaki emri olduğu gibi alıp fazla detaya girmemeleri gerekirdi. Yani emri uygulayın, kendinize daha da zorlaştırmayın denmektedir. “Açıklandığı zaman hoşunuza gitmeyecek olan şeylerden sormayın. Eğer onları Kur’an indirilirken sorarsanız, size açıklanır..." (Maide, 5/101) ayeti de bu tezi doğrulamaktadır. Hz. Musa’nın kavminin herhangi bir ineği kesmesi yeterli olacaktı. Fakat bugün birçok konuda olduğu gibi o günün insanı da basit bir inek kesme emrini bile o kadar abarttı ki, sonunda kendileri de işin içinden çıkamaz hâle geldiler. Fakat vahiy devam ettiği için sorun çözülmüş oldu. Ancak bugün için aynı imkân söz konusu değildir. Kur’an’ın emirlerini olduğu gibi alıp, aklın ve vicdanın sesini dinleyip, vahyin bu konuyla ilgili diğer öğretileriyle de bir araya getirerek netice almak durumundayız. Aksi takdirde uydurma hurafelerle bizden istenileni, asıl mecrasından, varması gereken yerden çıkarmış oluruz.  

(*) Sığır kesme kıssası! a) Eski Mısırlıların ineğe tapmaları, bir ara yahudilerin de buzağıya tapmış olmaları nedeniyle Hz. Musa’ya gönderilen vahiy ile kendilerine 67-71. ayetlerde vasfı belirtilen bir sığırın kesilmesi emrediliyor ve böylece onlara hiçbir sığırın kutsal olmadığına dair ilahi hüküm bilfiil uygulanmaya konuluyor. Yani böyle bir sığırın kesilmesi gelecek 72-73. ayetlerde belirtilen hadiseyle bir alakası yoktur. Çünkü, burada bir kişinin öldürülmesi olayı, sığırın kesilmesinden sonra anlatılmaktadır. Hâlbuki, önce adamın öldürülmesi, daha sonra bu faili meçhul cinayetin aydınlanması için sığırın kesilmesiyle ilgili hükmün anlatılması gerekirdi. Oysa buradaki durum tam tersinedir. Bu nedenle 72-73.ayetlerde belirtilen hadise ile, 67-71. ayetlerde belirtilen hadise arasında bir bağlantı olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Yani mevcut tefsirlerde anlatılan durum ayetlerin sibak ve siyaklarıyla bağdaşmamaktadır… b) 73. ayette geçen نفسا))‘’ nefsen‘’ kelimesi dişil olduğundan, ona raci olan ( اضربوه )‘’idribuhu’’daki zamirin de dişil olup ( اضربوها ) şeklinde olması gerekirdi. Demek ki, (اضربوه ) daki zamir dişil olan‘’nefse’’yani maktule raci değildir. Öyleyse bu eril zamiri katil olmakla itham edilen adama racidir. Ayette geçen ببعضها))‘’bi ba’dıha’’daki dişil zamir ise, dişil olan (نفسا ) ‘’nefsen’’kelimesine raci olur… c) Açıkça bir karine yoksa, Arapça dili gramer kuralları gereği zamirler daima ismi geçen en yakın nesneye gider. İşte burada da (ببعضها) ‘’bi ba’dıha’’daki zamir kendine en yakın olan ‘’nefsen’ kelimesine gitmesi Arapça dili gramer kuralları gereğidir… d) Merhum ustaz Abdulvahhap En-Necar ile Reşit Rıza’nın görüşleri de bu doğrultuda olup M. Ebu Zehran’ın da ‘’Abdulvahhap En-Necar’ın‘’ konuyla ilgili görüşünü daha uygun olduğunu belirtmektedir. ولكن في العصر الحديث قرر المرحوم الأستاذ الكبير الشيخ عبد الوهاب النجار ، أنهما قصتان سيقتا لغرضين مختلفين : أما الأولى فهي قصة البقرة ، وهي قائمة بذاتها سيقت لبيان آثار العقائد المصرية في نفوس بني إسرائيل ، ولجاجتهم في الامتناع عن ذبح البقرة متأثرين بتقديس المصريين للبقر . . والثانية سيقت لبيان أثر رؤية المقتول في نفس القاتل ، وتأثره بذلك ، وأنه يحمله على الاعتراف بالجريمة عندما يرى المقتول ويمس جسده - لكن المرحوم الأستاذ الشيخ عبد الوهاب النجار ، عدهما قصتين منفصلتين لا اتصال بينهما بأي نوع من الاتصال البياني ; ولذا لم يجعل الضمير في قوله تعالى : اضربوه ببعضها عائدا على البقرة إنما جعله عائدا إلى جثة المقتول ، بمعنى فاضربوا القاتل الذي قام الاتهام على أنه القاتل ببعض جثة المقتول فإن ذلك يحمله على الاعتراف ، وإذا قام الاعتراف فقد قام الدليل الموجب للقصاصه: أن الضمير في اضربوه ببعضها إذا عاد إلى النفس المقتولة يعود إلى أقرب مذكور ، وعودة الضمير إلى أقرب مذكور هو القاعدة العامة إلا إذا أدى فيها الأمر إلى شذوذ غير معقول ، أو كان ذلك مستحيلا - ونحن نميل إلى رأي الأستاذ النجار ، لأنه لو كانت الحياة من الضرب ببعضها لأدى ذلك إلى إشباع ما في نفوسهم من أوهام حول تقديس البقر كما كان يتوهم [ ص: 273 ] المصريون (زهرة التفاسير)  

[1] Ben yoktur, düz sarıdır.  

53 İbn Abbâs, “Başlangıçta seçtikleri bir ineği kesselerdi sorun yoktu. Birtakım sorularla onu daha karmaşık hâle getirdiler. Allah da işlerini zorlaştırdı.” kanaatindedir. Keza Zamahşerî de dini hukukun başlangıçta sade olduğunu, daha sonra ilave detaylarla sert ve katı yasalar oluşturulduğunu düşünür. Menar Tefsiri’nde de aynı izahlar yer alır. İlk müslümanlarda din çok sade idi. Zamanla, çeşitli içtihatlar ve teferruatlar dine sokuldu. Din toplum için ağır gelmeye başladı. Bu ayetten çıkaracağımız sonuç, dini yasalardaki sadeliği korumak, lüzumsuz teferruattan kaçınmak ve dini yaşanır olmaktan uzaklaştırmamak gerektiğidir.  

1 Âyetin bu bölümü, kelime anlamıyla, “İşte şimdi gerçeği anlattın” şeklinde tercüme edilebilir. Yukarıdaki anlam cümle akışına daha uygun düştüğü için tercih edilmiştir.2 İsrâil oğulları Allah’ın bu emrinden kurtulmak için güya ayrıntılı bilgi almak istediler. Aslında kolaylıkla yapabilecekleri işi “çok soru sorarak” zora soktular. Sonunda kurnazlıkları kendilerine pahalıya mal oldu  

55 Yani, Hz. Musa vasıtasıyla kendilerine vahyedilen basit bir emrin daha net bir tanımını elde etmeye yönelik inatçılıkları, neredeyse emri yerine getirmelerini imkansız kılacaktı. Bu paragrafla ilgili yorumunda Taberî, İbni ‘Abbâs’ın aşağıdaki görüşünü aktarır: “Eğer [ilk anda] seçtikleri herhangi bir sığırı kurban etseydiler görevlerini yerine getirmiş olacaklardı; ama onu kendileri için karmaşık hale getirdiler ve Allah da onu onlar için zorlaştırdı.” Benzer bir görüş, aynı bağlamda, Zemahşerî tarafından da ifade edilmiştir. Bu kıssanın ahlakî yönünün, bütün dinsel hukukların (dolayısıyla İslam Hukuku’nun) önemli bir problemine işaret ettiği görülmektedir: yani, başlangıçta genel ifadelerle verilen herhangi bir dinî kanunla ilgili ilave detaylar istemenin hoş görülmemesi -çünkü bu tür detaylar, sayı ve şekil olarak ne kadar çok olursa, kanun da o kadar katı ve karmaşık hale gelir. Bu noktayı çok iyi kavrayan Reşid Rıza, yukarıdaki Kur’an pasajı üzerindeki yorumunda aşağıdaki görüşleri serdeder (bkz. Menâr I, 345 vd.): “Bundan alınacak ders, kişinin kanunları daha karmaşık hale getirecek olan (hukukî) taleplerde bulunmaması gerektiğidir. İşte ilk Müslüman nesiller meseleyi böyle görmüşlerdir. Onlar meseleleri kendi içinde giriftleştirmediler ve böylece onlar için, şeriat (dîn), tabii, kolay ve müsamahakar idi. Ama sonradan gelenler, kendi kıyaslamaları (ictihâdları) yoluyla çıkardıkları (bazı) buyrukları dine ilave ettiler; ve bu (ilave) buyruk ve yasakları o kadar çoğalttılar ki şeriat, toplum için ağır bir yük haline gelmeye başladı.” İslam Hukuku’nun gerçek emir ve buyruklarının, yani, Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in öğretilerinde açık ve kesin olarak vaz‘edilmiş olanların -neden detaylardan adeta tamamen uzak olduğunun sosyolojik sebepleri konusunda State and Government in Islam adlı kitabımı (s.11 vd. ve muhtelif bölümleri) salık veririm. (Türkçe çevirisi, İslâm’da Yönetim Biçimi -T.ç.n.) Yukarıdaki sığır kıssasında tasvir edilen ve Hz. Peygamber’in Ashâbı tarafından doğru şekilde kavranan bu problemin önemi, sureye neden “Bakara” (sığır) adı verildiğini izah eder. (Keza bkz. 5:101 ve ilgili notlar 120-123.)  

[135] Tusîru, “öküz/boğa” anlamına gelen sevr ile aynı köktendir. Bu da en azından Apis Öküzü’ne bir atıf içerir. Eski Ahid’de Mısır’dan “çalımlı bir inek” olarak söz edilir. Aslında kesilmesi istenen inek, Mısır’ı temsil ediyordu. Kesilmesi emrolunan sığır üzerinden, düşmanına âşık olan herkese mesaj: Düşmanına hayran olan, gün gelir onun putuna tapar! [136] Bir kuralı uygulamanın, kişinin ona olan inancından öte mantıkî nedenselliğe dayalı bir kuralı yoktur. Bu kurallı yaşamanın en sağlıklı yolunun imanlı yaşamak olduğunu gösterir.  

[1] Bakara بَقَرَةٌ, bakar = بَقَر'ın tekilidir, sığır demektir. Âyetteki (تُثِيرُ الأَرْضَ= tusîru'l-arda = yeri sürer) sözü, onun erkek olduğunu gösterir. Ayetlerdeki fiillerin müennes olması بَقَرَةٌ nın müennes-i lafzî olmasından dolayıdır. [2] Ortaya salınmış, bir işte kullanılmamışsa, boğadan başkası olamaz.  

(38) Hz. Musa, kavmine inek kesme emrini bildirdiğinde onlar hemen bir inek kesecek olsalardı, hiç sıkıntıya girmeyeceklerdi. Ancak onlar işi kurcaladılar, gereksiz sorularla içinden çıkılmaz hale getirdiler. Âyet ve hadislerde, insanların, bu tür gereksiz sorularla dini kendileri için ağırlaştırmamaları konusunda uyarılar vardır. 5:101’e bakınız.