A'râf Sûresi 40. Ayet Meali

Bu âyet, İncil''de "Zengin kimse melekut-üs-semâvâta güç ile girer ve gene size derim ki zenginin melekut-Allah'a girmesinden devenin iğne deliğinden geçmesi daha kolaydır" meâlindeki söze benzer (Matyus, 19, 23-24).  

[133] Mücrim kelimesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 133-136; XV, 201-203; XIX, 512-516; XX, 250-251.  

“Cemel” kelimesi kökü itibariyle hem “halat” hem de “deve” anlamına gelmektedir. Meal ve tefsirlerin çoğunda deve olarak yorumlansa da Kur’an’daki edebi tasvire uygun düşmediği ve deve ile iğne arasında bir münasebet bulunmadığı için burada “halat” olarak tercüme edilmesi daha uygun bulunmuştur. Ayrıca böyle bir benzetme ile cehennem ehlinin bir gün azaptan kurtulabileceğine dair açık bir kapı bırakılmış oluyor.  

[1] Ya’ni cennete girmeleri muhâldir.  

Âyetin bu kısmı, “halat iğne deliğinden geçinceye kadar cennete giremezler” şeklinde de tercüme edilebilir.  

 Bu âyetteki «cemel» kelimesini meşhur olmayan kıraat şekillerine dayanarak Kur’an’daki edebî tasvire uygun düşmediğini, deve ile iğne deliği arasında bir münasebet bulunmadığını ileri sürenler vardır. Bunun için kelimenin diğer kıraattaki «kalın ip» yani halat manasını tercih ederler. Ancak, umumun kıraatı göz önüne alınarak «deve» manası tercih edilmiştir. Devenin iğne deliğinden geçmesi, imkânsızlık bildirir. Buna göre âyetin manası: «Onlar asla cennete giremezler» veya «Çok zor girerler» demektir.  

1- Veya kalın urgan. 2- “Suçlu” demek olan bu sözcük, “basit suçlu” anlamında değil; “gerçeği yalanlayan nankör, müşrik, sapkın” anlamına gelmektedir.  

(1)“Evet küfür, mevcûdâtın kıymetini ıskāt (düşürmek) ve ma‘nâsızlıkla ittihâm ettiğinden(suçladığından), bütün kâinâta karşı bir tahkīr (hakāret) ve mevcûdât (varlıklar) âyinelerinde cilve-i esmâyı (Allah’ın güzel isimlerinin aksetmesini) inkâr olduğundan, bütün esmâ-i İlâhiyeye karşı bir tezyif(küçük düşürmek) ve mevcûdâtın vahdâniyete (Allah’ın birliğine) olan şehâdetlerini (şâhidliklerini)reddettiğinden bütün mahlûkāta (yaratılmışlara) karşı bir tekzib (yalanlama) olduğundan, isti‘dâd-ı insânîyi(insanın kābiliyetlerini) öyle ifsâd eder (bozar) ki, salâh (iyilik) ve hayrı kabûle liyâkati (ehliyeti) kalmaz. Hem bir zulm-i azîmdir (büyük bir zulümdür) ki, umum mahlûkātın ve bütün esmâ-i İlâhiyenin hukūkuna bir tecâvüzdür. İşte şu hukūkun muhâfazası ve nefs-i kâfir (kâfir olan kişinin) hayra kābiliyetsizliği, küfrün adem-i affını iktizâ eder (affedilmemesini gerektirir).” (Zülfikār, 10. Söz, 35)Ayrıca bakınız; (sahîfe 147, hâşiye 1)  

(*) Ayrıca ayette geçen (جمل) “cemel” kelimesi kökü itibariyle hem “halat” hem de “deve” anlamına gelmektedir. Kur’an’daki edebi tasvire uygun düşmediği ve deve ile iğne arasında bir münasebet bulunmadığı için “halat” olarak çevrilmesi daha uygun görülmüştür. وقال ابن عباس حتى يدخل الجمل الذي يشد به السفينة في خرق الإبرة.) وقال أبو عوسجة: يعني خرق الإبرة أو المسلة، وقال ابن عباس ليس بالجمل ذي القوائم [ولكنه الجمل] يعني: القلس) (تأويلات أهل السنة) والجمل: الحبل، والخياط: الإبرة أو المسلة.نقول: إن الجمل يطلق أيضاً على الحبل الغليظ المفتول من حبال، مثل حبال المركب إننا نجده سميكاً مجدولاً. (خواطر محمد متولي الشعراوي) قوله : ( لا تفتح لهم أبواب السماء ) قيل : المراد : لا يرفع لهم منها عمل صالح ولا دعاء (تفسير ابن كثير ) ، وقيل هو حبل السفينة الغليظ الضخم القرطوبي ) وقيل : الحبل الغليظ من القنب . وقيل : الحبل الذي يصعد به في النخل - وقيل: هو حبل السفينة (روح المعاني﴾  

[11]. “Devenin iğne deliğinden geçmesi” deyim olup, bir şeyin olmasının imkânsız ve mümkün olamayacağını belirtir. Türkçe’mizde de aynı anlamda “Balık kavağa çıkarsa” deyimi kullanılır.  

[3] Dualarına, amellerine bakılmaz.  

13 Onlara gök kapılarının açılmaması demek, onlar manevi rahmet ve nimetten mahrum kalacaklar demektir. 14 Kıraat farkından dolayı hem halat (cummel) hem deve (cemel) anlamına gelir. Ne halat iğne deliğinden geçer ne de deve. Burada anlatılmak istenen, bir şeyin olmasının imkânsızlığıdır. Yani burada onların cennete giremeyeceğinin metaforik bir anlatımı söz konusudur.  

Burada sözü edilen “göğün kapıları” ifadesi, cehennemlikler için “ruhlarının yükselmemesi, biraz fırsat bulsalar da yükseklere nüfuz edememeleri, meleklerin sırlarına erememeleri, düşmeleri, dualarının reddedilmesi, üzerlerine bereket inmemesi” anlamlarına alınmaktadır.,Ayette geçen [el-cemel] “deve” kelimesinin [el-cümmel] “halat” şeklinde okunma ihtimali nedeniyle iki farklı anlamı vardır.  

1 Yani mecâzen, onların yaptığı hiçbir iş ve duâ Allah’ın huzuruna yükselemeyecek ve asla kabul görmeyecek. Bk. (Fâtır: 10)2 (اَلْجَمَلُ) kelimesi “deve” anlamına geldiği gibi, “urgan ve halat” anlamına da gelir. Bazı müfessirler, halatın ipliğe benzerliğini ve iğneye deveden daha uygun düştüğünü düşünerek, “halat”ı tercih etmişlerse de müfessirlerin çoğunluğu “deve” anlamını daha uygun görmüşlerdir. Bu ifâde, “bir şeyin olmasının, asla mümkün olmadığını” belirtmek için kullanılan bir “darb-ı mesel”dir. Bunun Türkçedeki tam karşılığı ise; “balık kavağa çıkıncaya kadar” darb-ı meselidir. Bu sebeple de darb-ı mesellerde, bir benzeşmenin bulunması şart değil, ifâde ettiği anlam önemlidir. Sonuç olarak, her iki tercüme de kâfirlerin cennete girmelerinin imkânsızlığını ifâde etmektedir.  

31 İbni ‘Abbâs’a göre (Râzî’nin kaydettiği kadarıyla), bu mecaz, Allah’ın böyle günahkarların iyi eylemlerinden hiç birini kabul etmeyeceği gibi, onların sonradan yalvarıp yakarmalarını da kabul etmeyeceğini ifade etmektedir.32 Lafzen, “halat iğnenin deliğinden geçinceye kadar (hattâ)”; Bu söz bir imkansızlığı dile getirdiğine göre, burada hattâ sözcüğünün işlevini, sözün gelişine bağlı olarak, “...den daha kolay” şeklinde karşılamak daha uygun gözüküyor. Cümlede geçen cemel sözcüğüne gelince, bunun, bu anlam örgüsü içinde “deve” olarak tercüme edilmesi, hiç şüphe yok ki yanlış olur. Zemahşerî’nin belirttiği (ve Râzî dahil diğer klasik müfessirlerin de teyid ettiği) gibi, İbni ‘Abbâs, sözcüğü, “kalın urgan” ya da “halat” anlamına gelen cummel şeklinde telaffuz ederdi; aynı kıraat Ali b. Ebî Tâlib’e de atfedilmektedir (Tâcu’l ‘Arûs). Belirtmek gerekir ki, sözcüğün, cumel, cuml, cumul ve nihayet Kur’an’ın genel kabul gören kıraatinde de yer alan cemel şeklinde değişik lehçesel (dialectial) telaffuzları dahî vardır. Bunların hepsi de “kalın, bükümlü urgan” anlamına gelmektedir (Cevherî) ve bu anlamda hepsi Hz. Peygamber’in Sahâbîleri ve onların erken-ardılları (tâbi‘ûn) tarafından kullanılmıştır. Keza Zemahşerî, İbni ‘Abbâs’dan nakille, Allah’ın “iğnenin deliğinden geçen deve” biçiminde münasebetsiz bir mecaz irad etmiş olamayacağını kaydetmektedir ki bununla, deve ile iğnenin deliği arasında hiçbir anlamlı ilginin bulunmadığı ama beri yandan iğne ile halat arasında (bu halat, mecazın amacına uygun olarak, sadece son derece kalın yani, iğne deliğinden geçmesi muhal bir ipi ifadeye yaradığına göre) belirli ve anlamlı bir ilginin pekala bulunduğu anlatılmak istenmiştir. Bunun içindir ki, bu bağlam içinde cemel sözcüğünün karşılığını “deve” olarak değil de “halat” olarak düşünmek her bakımdan daha uygundur. Her ne kadar, Sinoptik İnciller’in Yunanca nüshalarında yer alan benzer bir ifadede sözcük “deve” olarak geçiyor ise de (Matta xix, 24; Markos x, 25 ve Luka xviii, 25) bu durum bizim tartışmamızı pek etkilemez. Çünkü hatırlanmalıdır ki, İncil, ilk olarak Ârâmîce (Hz. İsa zamanında Filistin’de konuşulan dil) tedvîn edilmiştir ve bu Ârâmîce metinler de şimdi kaybedilmiş bulunmaktadır. İhtimalden de öteye geçerek denebilir ki, Ârâmîce yazısında sesli harflere karşılık gelen işaretlerin mutad olarak bulunmaması yüzünden, Grek mütercim sözcüğün yazılışındaki g-m-l sessizlerinin (ki Arapça’da bu, c-m-l’ye denk geliyor) telaffuzunu yanlış değerlendirmiş ve sözcüğü böylece “deve” anlamına gelen okunuşuyla aktarmıştır: O günden bu yana pek çok Müslümanın yaptığı gibi, bütün gayrimüslim şarkiyatçıların Kur’an’ın bu ayeti üzerinde de tekrarlayageldikleri bir yanlışlıktır bu.  

[1186] Lafzen: “Semanın”. Zımnen: Ne vahyin yüce mânaları kalbine inecek, ne bilinci güdülerinin köleliğinden kurtulup yecelecek ve ne de en yüksek makam olan cennete girecekler. Buradaki semânın “cennet”te bir gönderme olması mümkündür. İncil’deki “göklerin melekutu” tabiri ile buradaki “semanın kapıları” tabiri arasındaki anlam çağrışımı dikkat çekicidir. [1187] Cemel sözcüğü ceml, cuml, cummel, cumul biçiminde de okunmuştur. Tüm okuyuşlar iki anlama çıkar: “Erkek deve” ya da “halat”. İbn Abbas, benzetme sanatının bu eşsiz örneğini yorumlarken benzetme sanatında deveyi iğne ile eşleştirmenin uygun olmayacağını düşünerek bununla halatın kastedildiğini söyler ve der ki: “Allah teşbihin de en iyisini yapar” (Zemahşerî ve Ferrâ)” Hz. Ali, Mücâhid, Said b. Cübeyr ve Şa’bi de âyeti böyle anlar (Menâr). Erkek deveye, erkeklik organı halata benzediği için cemel denildiği görüşü de bunu teyit eder (Tâc). İbn Abbas’ın yukarıdaki açıklamasını doğru kabul edersek, “deve iğne deliğinden geçerse” ibaresinin Araplarda yaygın ve kabul görmüş bir deyim olmadığını kabul etmemiz gerekecek. Âyetteki bu ifade, cehennemi hak eden inkârcılardan söz eden “Rabbin aksini tercih etmedikçe, gökler ve yer orada durduğu sürece onlar da orada kalmayı sürdürecekler” (11:107) âyeti ile bağlantılı olarak anlaşılabilir.  

(*) "Deve iğne deliğinden geçinceye dek cennete giremeyecekler" beyanı üzerinde durmak istiyoruz.. Müfessirler bunun bir darb-ı mesel olduğunu ve böyle kafirlerin asla cennete giremeyeceklerini ifade ettiğini bildirmişlerdir. Nitekim Elmalılı bu konuda "Bu bir darb-ı meseldir ki, bizim "Balık kavağa çıkıncaya kadar" değişimiz gibi bir şeyin mümkün olmayana bağlanmasını ifade eder.. hasılı bu mana o kafirlerin cennete girmemelerini bir müddet gayesi ile sınırlamak değil, onun mümkün olmadığını açık bir temsil ile anlatmaktadır" demektedir.