A'râf Sûresi 199. Ayet Meali

Burada, hitap doğrudan Hz. Peygamber’e yapılıyor olsa da “sen” hitabı Kur’an’a bağlılık gösteren herkese, dolayısıyla her çağda bütün Müslümanlara yöneliktir. Bu ayette, İslam’ı tebliğ için yola çıkanların uygulayacakları metot hakkında adeta yol haritası veriliyor. Öncelikle İrşad vazifesini üstlenen Müslümanın bütün tepkilere karşı vakarlı, anlayışlı, müsamahakâr ve affedici olması gerektiği vurgulanıyor. Çünkü insan, doğal güdü ve sezgileriyle yaşayan diğer bütün yaratıklardan farklı olarak özgür ve ahlaki bir iradeye sahiptir. Dayatma, zorlama ve baskı ile terbiye edilecek bir varlık değildir. Şartlar ne olursa olsun her zaman iyi ve güzel, doğru ve yanlış hoş bir üslupla ona anlatılmalıdır. A. İmran 3/159’da “Eğer sert, katı kalpli biri olsaydın, kuşkusuz çevrenden uzaklaşırlardı” fermanı da kabalık ve baskıdan uzak bir yöntemin insan için en doğru yol olacağını işaret etmektedir. “Cahillerden uzak dur!” emri; onlara temkinli yaklaş, ihtiyatlı davran, meclislerinde fazla kalma, onlarla beraber olma, onların seviyesine inmeyi tevazu olarak görme, onlarla çok konuşma, arkadaşlık kurma, dost olma anlamındadır. Cehalet, kendi bildiğinin dışında bir bilgi ve düzey olduğunu bilmemektir. Cehalet bilmediğini bilmemektir, kindir, inattır, kibirdir, sefalettir, bağnazlıktır, yobazlıktır, vurdumduymazlıktır. Yoksulluğun, karanlığın, şiddetin, nefretin, hasedin en âlâsıdır cehalet. Bu bakımdan Kur’an cahilliği ortadan kaldırmak için seferberlik ilan emiş ve cahil kalan ve kalmak isteyenlerle ilişki konusunda ciddi prensipler ortaya koymuştur. Bunlardan bağlayıcı cümle olarak ayet sonlarında gelenlerden birkaç örnek: “Ben cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım”(Bakara 2/67), “Sakın cahillerden olma!”(En’am 6/35), “Sana cahillerden olmamanı tavsiye ederim!”(Hud 11/46), “Biz cahillerle bir arada olmak istemeyiz”(Kasas 28/55)  

 Bu âyette iyilik olarak tercüme edilen «örf»den maksat, şeriatın ve aklın beğendiği şeydir. Yoksa cahiliye Araplarının rastgele örfü değildir. İslâm onların kötü örflerini kaldırmış, iyilerini de kısmen veya tamamen ibka etmiştir.  

1- Yararlı, güzel, iyi ve hayırlı olan şeylerle. 2- Düşüncesizce hareket eden, nankör, bağnaz kimseler.  

(*) Burada, hitap doğrudan Hz. Peygamber’e yapılıyor olsa da “sen” hitabı Kur’an’a bağlılık gösteren herkese, dolayısıyla her çağda bütün Müslümanlara yöneliktir. Bu ayette, İslam’ı tebliğ için yola çıkanların uygulayacakları metot hakkında adeta yol haritası veriliyor. Öncelikle İrşad vazifesini üstlenen Müslümanın bütün tepkilere karşı vakarlı, anlayışlı, müsamahakâr ve affedici olması gerektiği vurgulanıyor. Çünkü insan, doğal güdü ve sezgileriyle yaşayan diğer bütün yaratıklardan farklı olarak özgür ve ahlaki bir iradeye sahiptir. Dayatma, zorlama ve baskı ile terbiye edilecek bir varlık değildir. Şartlar ne olursa olsun her zaman iyi ve güzel, doğru ve yanlış hoş bir üslupla ona anlatılmalıdır. 3/159’da “Eğer sert, katı kalpli biri olsaydın, kuşkusuz çevrenden uzaklaşırlardı” fermanı da kabalık ve baskıdan uzak bir yöntemin insan için en doğru yol olacağını işaret etmektedir… (C. Külünkoğlu Meal Açıklaması)  

Bu ve sonraki ayetlerdeki hitap, her ne kadar Hz. Muhammed’e yönelik olsa da amaç, bir davranış modeli olarak bütün müminleri bilinçlendirmektir. Benzer mesajlar: Âl-i İmrân 3:104, 110; Mâide 5:79; A‘râf 7:164; Tevbe 9:71; Hûd 11:116.  

1 Bu, “affa sarıl” ifâdesi; “a- insanlarla ilişkilerinde onlara kolaylık göster, kendilerine zor gelecek şeyleri isteme, b- insanların günahına, kusuruna bakma, c- vergi alacağın zaman halka zorluk vermeyecek şekilde ve havaici asliyelerinin fazlasından al”, diye de anlaşılabilir.2 Örf: Örf: Kelime olarak, iyilik, bilme, tanıma, akıl ve dinin güzel gördüğü şey demektir. Aklın delâletiyle kişilerde yerleşen ve benimsenip, kabul edilen, insanların, diğerine karşı uygulamasını tanıdığı güzelliğini kabul ettiği ve tiksinmediği söz ve fiiller anlamında bir İslâm hukuku terimidir. Örf ve âdet terimleri İslâm hukukunda eş anlamda kullanılır. Örf kelimesi Kur’an ve Sünnette daha çok edilgen sıfat fiil kalıbında “marûf” şeklinde geçer. Marûf; “aklın ve dinin güzel gördüğü şey, iyilik ve ihsan” demektir. Kur’an’da 39 yerde bu şekilde geçmektedir. Örf İslâm’da bir delil ve bir hüküm kaynağıdır. Hz. Peygamber (s.a.v): “Müslümanların güzel gördüğü şey Allah katında da güzeldir” buyurmuştur. (Ahmed b. Hanbel) Kur’an’da bazı konular örfe bırakılmıştır. Mesela, kadının ve çocukların nafakası, sütanneye verilecek ücret, boşanma durumunda verilecek mihir, yoksul velinin yetimin malından yiyebileceği miktar örfen belirlenir. Örf ile emretmek demek, her örfe uymak vaciptir anlamına gelmez. İslâm’a göre halk arasında yaygın bulunan her âdet, örf değildir ve bunların pek çoğu haddi zatında bâtıl şeylerdir. Aslında Peygamberlerin gönderiliş gayelerinin başında, insanları bu bâtıl adetlerden kurtarmak gelir. Buna göre uyulması gereken örf’ün; ya yaratılıştan güzel olması, ya da Allah ve Elçisi tarafından güzel olduğunun belirtilmiş olması gerekir.  

162 Lafzen, “[İnsan yapısından] kolayca (kopup) geleni al”. Zemahşerî’ye göre huzi’l-‘afv’ın anlamı; “insanların eylem ve tavırlarından sana kolay geleni [ya da kendiliğinden sana uygun olanı] seç; insanların sırtına gereksiz yükler yüklemeksizin işleri onlar için kolaylaştır; ve onlar için çok zor olacak çabaları isteme onlardan.” Pek çok klasik müfessirin de benimsemiş olduğu bu açıklama, huzi’l-‘afv deyimi için, hem Abdullah b. Zübeyr ile kardeşi ‘Urve’nin (Buhârî), hem Hz. Ayşe’nin ve hem de bir sonraki kuşaktan Hişâm b. ‘Urve ile Mücâhid’in yaptıkları benzer açıklamalara dayanmaktadır (bkz. Taberî, Beğavî ve İbni Kesîr). “İnsan zayıf yaratılmıştır” (4:28) ve “Allah hiç kimseye gücünün üstünde yük yüklemez” (2:286, 6:152, 7:42, 23:62) şeklindeki Kur’ânî öğretilerle de tam bir uyum içinde olan bu ayet, böylece, inanan kimselere insan fıtratının kabule yatkın olduğu yolu tutmalarını, hata içinde olanlara karşı fazla sert ve zorlayıcı olmamalarını öğütlüyor. Bu öğüdün (tavsiyenin), özellikle, günahların en affedilmez olanı durumundaki şirkten (yani, Allah’tan başka herhangi bir kimseye ya da nesneye ilahî güçler ve sıfatların yakıştırılması) hemen sonra zikredilmesi onu daha da anlamlı kılıyor.163 Lafzen, “cahilleri”. Bununla, ahlakî gerçeklere inatla sağır ve kapalı kalanlar kasdediliyor olmalı; yoksa bu ahlakî gerçeklerden habersiz olanlar, bunların henüz farkında olmayanlar değil.  

[1313] Mücâhid’in huzi’l-‘afve ibaresine verdiği anlam şudur: “İnsanların yaratılışlarına uygun tavır ve davranışlarından kolay, doğal olanını al” (huzi’l-‘afve min ahlâki’n-nâs ve a‘mâlihim). Taberî de bu anlamı tercih eder. Buhârî’nin Urve’den naklettiği “Allah, Elçisine insanların fıtratlarına uygun davranışlarından kolay olanını almasını emretti” hadisini İbn Kesir bu âyetin tefsiri sadedinde nakleder. Yukarıda sayılan isimlerin bu tercihini bu sûrenin son pasajlarının eksen âyeti olan 172. âyet de desteklemektedir. Bu ibareyi “müşriklere karşı af yolunu tut” şeklinde anlayan yaklaşımı, bu âyetin hemen öncesinde gelen âyetle, müşriklere karşı Allah Rasûlü’nü “Haydi, çağırın Allah’a ortak koştuklarınızı, sonra önüme her türlü tuzağı kurun ve bana göz açtırmayın!” şeklinde meydan okumaya çağıran 195. âyet desteklememektedir. [1314] Cahilîn, lafzen “cehalette ısrar edenler”. Burada ve her yerde cahillerden kasıt düz anlamıyla “bilmeyenler” olamaz. Zaten Allah Rasûlü bilmeyenlere bildirmek için bir bildiriyle (Kur’an) gönderilmiş bir Bildirici (Nebi)’dir. Allah Rasûlü’nün, her şeye rağmen ısrarla “tebliğ etmesi”, “işine bakması”, “yapılanlara aldırmaması”nı emreden âyetlerle birlikte düşündüğümüzde bu âyette ilişiğin kesilmesi emredilen kişilerin tipik özelliği ortaya çıkar: “Haddini” ya da “kendini bilmezler”. Cehalet bu anlamı izleyerek 172, 175 ve 179’da atıf yapılan “fıtratına yabancılaşanları” da kapsar. Mekke toplumunun en bilgili ve kültürlü simalarından biri olan Amr b. Hişam’a (ö. 2/624) “Ebu Cehil” (cehaletin babası) adının verilmesi de bu yaklaşımın bir sonucudur. İ’râda verdiğimiz anlam için bkz: 4:81 ve 53:29, ilgili notlar.  

[*] Bu anlamı, Bakara 2/219. ayetten dolayı tercih ettik. [2] Kendini tutamayan, engelleyemeyen, hakim olamayanlardan.  

1170 Allah comforts the Prophet and directs his mind to three precepts: (1) to forgive injuries, insults, and persecution; (2) to continue to declare the faith that was in him, and not only to declare it, but to act up to it in all his dealings with friends and foes: (3) to pay no attention to ignorant fools, who raised doubts or difficulties, hurled taunts or reproaches, or devised plots to defeat the truth: they were to be ignored and passed by, not to be engaged in fights and fruitless controversies, or conciliated by compromises.