A'râf Sûresi 175. Ayet Meali

[Not: Demek ki, ilim ve iman; insanın içine sinmez ve onun ahlâkı, amacı ve hayat tarzı haline gelmez de, sadece zahiri bilgi birikimi olarak kalırsa; sonunda nefsi çıkarlar, korkular ve şeytani dolduruşlar yüzünden dalâlete sapması ve bu bilgi kisvesini eğreti bir elbise gibi çıkarıp atması kaçınılmaz hale gelebilir.]  

Ayette adı geçen adamın Bel’am b. Bâura olduğunu söyleyenler ağırlıktadır. Bu adam, İsrailoğullarından, Yemen diyarından veya Ken’an ilinden Allah’ın dinini öğrenmiş, itibar gören, saygın, ilim, irfan sahibi bir mü’mindi. Etrafındakiler, duasının mutlaka kabul olduğuna inanırdı. Yaşadığı şehrin adamları Hz. Musa’nın getirdiği şeriata karşı çıkmışlardı. Hz. Musa ile savaşan bu adamlar Bel’am b. Baura’dan Hz. Musa ve ordusuna beddua etmesini istemişlerdi. O da havaya girerek ve ısrarlara dayanamayarak beddua etmişti. Bunun üzerine Baura Allah tarafından cezalandırılarak ne dediğini bilmeyen, kimsenin itibar etmediği geveze bir adama dönüşmüştü. Bazılarına göre de Medine’deki münafıkların liderlerinden “keşiş” Abdullah b. Amr’dır. Ya da bazılarının iddia ettiği gibi Ümeyye b. Ebi’s-Salt’tır. Bir sonraki ayette “onu bu ayetler sayesinde yükseltirdik” ifadesi onun Hz. Peygamber zamanında yaşayabileceğine işaret etmektedir. Bu adam ister Hz. Musa zamanında yaşayan Bel’am olsun, isterse Hz. Muhammed zamanında yaşayan Abdullah b. Amr ya da başka herhangi biri. Burada örnek verilen kişi dünyalık çıkar için, Allah’ın dininden taviz veren ve dinin hükümlerini kafasına göre değiştiren insanları sembolize etmektedir.  

 Müfessirlerin çoğunluğuna göre âyette adı zikredilmeyen bu kişi İsrailoğulları’ndan Bel’am b. Bâûrâ’dır. Önceleri Hz. Musâ’nın dinini kabul etmiş, iyi ve duası makbul bir mümin idi. Ancak Hz. Musâ’nın kendilerini yenilgiye uğratmasından korkan kavminin ısrarına dayanamayıp Musâ’nın aleyhine beddua etmiş; kavmine, onu yenebilmeleri için hileler öğretmiş; fakat Allah onun bedduasını kavmine çevirmiş, kendisini de cezalandırmış, sahip olduğu manevi mertebe ve meziyetlerden mahrum bırakmıştır. Mutasavvıflar Bel’am b. Bâûrâ’yı kibir ve dünyevî arzuları sebebiyle sapıklığa düşenlerin bir örneği olarak takdim ederler. Bazı tefsirlerde, âyette bahsedilen bu kişinin Ümeyye b. Ebi’s-Salt veya Nu’man b. Seyfî er-Rahib olduğuna dair rivayetler de vardır.  

1- Söz konusu edilen “kimse,” bilinen bir kimse/şahıs değil, belli bir kişilik/karakterdir. Kişinin kim olduğunun önemi yok, önemli olan sahip olduğu kişiliktir. (İsrâîliyyât'a göre bu kişi Bel‘am b. Bâûrâ'dır.)  

(1)Bu şahıs, İsrâiloğulları âlimlerinden Bel‘am bin Baûra’dır. Mukaddes topraklara girmek husûsunda Mûsâ (as)’a muhâlefet ederek, zorba hükümdarlara yardımda bulunmuştu. (Celâleyn Şerhi, c. 3, 142)  

(Musa (a.s) zamanında yaşamış Bel’am b. Bâura adında biri vardı. Bu kimse önceleri ilim, irfan sahibi olup, Allah-u Teâlâ’nın kendisine öğrettiği ism-i azam ile dua ettiğinde duasına mutlaka icabet edilen bir zat idi. Fakat daha sonra Allahın kendisine ihsan ettiği bu nimeti isyanda kullanmış, Hz. Musa’ya ve ona tâbi olanlara beddua ederek sapıtmış, böylece Allah’ın rahmetinden uzak olmuştu. Burada, Allah’ın ayetlerini apaçık olarak gördüğü hâlde bu ayetlerin gösterdiği yolda yürümeyenlerin durumu gözler önüne serilmektedir. Bel’am, burada dünyevî çıkar ve hesaplar için Allah’ın dinini tahrif eden bir din adamını sembolize etmektedir. Müfessirler tarafından ayetlerin nüzul sebebi olarak burada her ne kadar Bel’am zikredilmişse de bu ayetlerin hükmü sadece ona değil; Bel’am gibi olan herkese şamildir. Kibir ve dünyevî arzular sebebiyle sapıklığa düşen Bel’am, hak ve hakikati gördükten sonra Allah’ın bu nimetinden sıyrılıp, şeytanın peşinden giden, neticede şekil değiştirerek hayvanların mertebesine inen kimselere çok güzel bir misaldir. İşte her kim ilim ve hidayet sahasından ayrılır, nefsanî arzularına yönelir ve şehvetlerine tâbi olursa, bu hâli soluyan köpeğin hâline benzetilmiştir. Bu solumalar ise, birtakım emellerin ve dünya hayatının geçici güzellikleri peşinde koşarken zahir olan, salyalı solumalardır.)  

1 Bel’am b. Bâûra: Bel’am b. Bâûra (veya Bel’am b. Eber)’in, İsrâiloğulları’ndan, Yemen diyarından veya Ken’an ilinden Allah’ın dinini öğrenmiş, ilim ve irfan sahibi fakat sonradan itaatsizliğe düşüp kâfir olmuş bir kimse olduğu şeklinde rivayetler vardır. Bel’am’la ilgili olarak İslâmî kaynaklarda şunlar anlatılmaktadır: “Rivayete göre Mûsa (a.s.), Kenâniler’in Şam’daki topraklarına girmişti. Kenâniler’den bazıları Bel’am’ın yanına gelerek: “Ey Bel’am, Mûsa b. İmrân İsrâiloğulları’nın başında olduğu halde bizi yurdumuzdan sürmek üzere geldi. Bizim ülkemize İsrâiloğulları’nı yerleştirecek. Senin kavmin olan bizlerin ise yerleşecek bir yerimiz yok. Sen duâsı kabul edilen bir kimsesin. Onları defetmesi için Allah’a duâ et”, dediler. Bel’am: “-Yazıklar olsun size! O Allah elçisidir; melekler ve mü’minler de onunla beraberdir; onlar aleyhine nasıl duâ edebilirim! Bildiğimi bana Allah öğretti” diye red cevabı verdi. Kavmi duâ etmesi hususunda ısrar etti. Bel’am da eşeğine binerek, İsrâiloğulları’nın çıkmakta olduğu dağa doğru ilerledi. Eşeğine binerek biraz ilerledikten sonra hayvan birkaç defa yere çöktü. Bel’am İsrâiloğulları’na beddûa ederken Allah onun dilini kendi kavmi aleyhine çevirdi… (Taberi, Râzî, İbnü’l-Esir, İbnu Kesir, el-Bidâye v’en-Nihâye) Öte yandan, âyetlerde bahsi geçen kişinin, Bel’am’ın dışında, Ümeyye b. Eb’is-Salt veya Seyf b. er-Râhib olduğu şeklinde de rivayetler vardır. (Taberi, Râzî, Zemahşeri, İbnu Kesir). Öyle anlaşılıyor ki âyetler, Bel’am ve onun gibi olan herkese şâmildir. Çünkü Allah’ın âyetlerini yalnız bir veya birkaç kişiye hasretmek doğru olmaz. Burada asıl üzerinde durulması gereken konu; Bel’am’la ilgili olarak söylenen ve İslâmî kaynaklara girmiş olan bilgilerin büyük çoğunluğunun İsrâiliyyâta dayanmış olmasıdır. Ancak Bel’am, dünyevî hesaplar için Allah’ın dinini tahrif eden din adamını, küfür sistemlerine ve kâfir yöneticilere yaranmak maksadıyla Allah’ın hükümlerini çiğneyen ve asıl gayesinden saptıran kimseleri ve yok edemedikleri dini bozarak çığırından çıkaran sözde din adamlarını temsil etmektedir. İnsanları “Allah’ın adını kullanarak”‘ aldatan, hevâ ve heveslerini tatmin için “Tevhid akîdesini” tahrif eden “Bel’amlar’ın” etkisi korkunçtur. İslâm topraklarında; kâfirlerin istilâsını hazırlayan güç, “Bel’amlar”dır. Allah (c.c.)’ın indirdiği hükümlere karşı ayaklanan ve Tağûtî güçlerle din adına uzlaşan ve Müslümanları da “Allah’ın adını kullanarak” aldatan, Kur’ân’daki ifâdeyle “köpek sıfatlı” kimselerin ortak ismi Bel’am’dır. Bu köpek sıfatlı kimseler de; Allah (c.c.)’ın indirdiği hükümlerin bir kısmını kabul, bir kısmını “zamanın değişmesi” gerekçesiyle inkâr ederler. Günümüzde, felsefi ideolojileri kabul eden ve İslâm’ı o ideolojilere hizmetçi kılmaya çalışan müesseseler olmak üzere, çok sayıda Bel’am benzerleri vardır. Bunlar “çok dindar” görünmekle birlikte, Tağut’a itikad ve iman etme noktasında titizdirler. İşte bunlar çağdaş Bel’am’lardır.  

140 Lafzen, “onun haberini/durumunu onlara ilet”.141 Lafzen, “ciddî bir hataya düşen kimselerden oldu”. Metnin aslında bu ayetin tamamı geçmiş zaman kipindedir; fakat ayetin açık anlamı genel bir gerçeğin ifadesi durumunda olduğu (karş. Katâde, ‘İkrime ve Ebû Müslim’in beyanına dayanarak Râzî) ve bazı müfessirlerin ileri sürdüğü gibi, bilinen belirli bir kişiyi îma etmediği için, onu geniş zaman kipiyle aktarmak daha uygun geldi bize. Burada sözü edilen insan tipi, ilahî mesajı anlayan ama buna rağmen, bir sonraki ayette işaret edildiği gibi, “dünyaya fazla sarılması”, yani hayata maddeci, “dünyevî” bir açıdan bakması yüzünden hakkı kabule yanaşmayan kimsedir. (Karş. 27:82’deki “yerden çıkarılan yaratık” temsîli.)  

[1291] Hz. Ali ve İbn Abbas gibi sahabilere göre bu kişi Bel‘am b. Baura (Balam b. Beor)’dır. Bel‘am, Ârami olduğu hâlde önce Hz. Musa’nın dinine tâbi olmuş, sonra kendi kavminin putperest kralı Balak yardım isteyince muvahhid ordunun önüne çırılçıplak fahişeleri çıkarıp onların ahlâkını bozarak yenme öğüdünü vermiş bir bilgedir (Bkz: Yahudileşme Temayülü, s. 244 vd. Krş: Eski Ahid, Sayılar 25:1-3, 31:16). Kelbî’ye göre Medine’deki münafıkların liderlerinden “keşiş” Abdullah b. Amr’dır. Bazıları da bununla Sakifli ünlü “hanif” şair Ümeyye b. Ebi’s-Salt’ın kastedildiğini söyler. 176. âyetin de delâlet ettiği gibi, bu her çağda bulunan prototiptir. Bu tipin belirgin vasfı bilgiden değil, bilgi ahlâkından yoksunluktur. Bilgi ahlâka dönüşünce haşyet (35:28), ahlâksız kalınca vahşet üretir.  

[2] Benî İsrâîl'in Mısır'dan çıkub Filistin'e geldikleri sırada Ken'an diyârında Bel'am bin Bâ'ûrâ nâmında zâhid ve 'âlim, ism-i a'zama vâkıf, erbâb-ı kerâmetden biri vardı. O diyârın halkı merkûmun yanına gidub Mûsâ 'aleyhisselâm ile Benî İsrâîl'e beddu'â itmesini ricâ ve ısrâr iylediler. O da şeytâna uyarak beddu'âya teşebbüs iyledikde hâiz oldığı 'ilim ve kerâmât zâil olub dalâlete düşdi ve fenâ bir halde helâk oldı.  

1149 Commentators differ whether this story or parable refers to a particular individual, and if so, to whom. The story of Balaam, the seer, who was called out by Israel 's enemies to curse Israel , but who blessed Israel instead. (Num. 22, 23, 24) is quite different. It is better to take the parable in general sense. These are men, of talents and position, to whom great opportunities of spiritual insight come, but they perversely pass them by. Satan sees his opportunity and catches them up. Instead of rising higher in the spiritual world, their selfish and worldly desires and ambitions pull them down, and they are lost.