A'râf Sûresi 157. Ayet Meali

Ümmi kelimesi, anaya mensup anlamına gelir. Anadan doğduğu gibi kalan, okuma yazma bilmeyen demektir. Ümmete mensup olduğu için, yahut da Mekke, Kur’ân'da, 6. sûrenin 92. ve 42. sûrenin 7. âyetlerinde, şehirlerin aslı anlamına gelen "Ümm-ül-Kurâ" diye anıldığı için Hz. Muhammed (s.a.a), "Ümmi" diye anılmıştır. Bu son anlama göre Mekkeli demektir (al-Müfredât, 22). İmam Muhammed-ül-Bâkır (a.s)'dan bu son kavil rivâyet edilmiştir (Mecma, 1, 457).  

[Not: Bu Ayet-i Kerime, Tevrat ve İncil ehli olan Yahudi ve Hristiyanların, son Elçi Hz. Muhammed Aleyhisselam’a iman ve itaat etmeden felaha kavuşamayacaklarını vurgulamaktadır.]  

bk. Kur’an-ı Kerim, 3/81; 61/6.  

[142] Nebî, rasûl ve ümmî kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VII, 349-350; I, 542-545.  

Bkz. 10/94“Ümmi” kelimesinin Kur’an’da peygamberimizin bir özelliği olarak vurgulanması konusunda farklı yorumlar yapılmaktadır. Bazıları “ümmi” sözünden peygamberimizin okuma yazma bilmeyen bir insan olduğunu söylerken bazıları da ehli-kitap olmayan, o günün değişmiş, yozlaşmış, hurafelerle, sapkınlıklarla dolu dinlerin hiç birisine tabi olmayan bir insan olduğunu savunmaktadır. Bu konuda izlenecek olan en isabetli yol; “Ümmi” kelimesiyle ilgili Kur’an ayetlerini aklın ve mantığın süzgecinden geçirerek neticeye varmaktır. Bakara 2/78, Ali İmran 3/20, 75, Ankebût 29/48, Şura 42/52 ayetlerinden anlıyoruz ki; Hz. Peygamber, okuma yazma bilmeyen birisi değildi. Peygamberlik yaşına kadar ticaretle uğraşmış, kervanlara öncülük etmiş, bu sahada başarılı olmuş bir insanın okur-yazar olmaması mümkün olabilir mi? Ayrıca o kadar çalışmış didinmiş ve işinde başarılı olmuş, hayatın süzgecinden geçerek toplumun güvenini kazanmış bir insanın 40 yaşına kadar okuma yazmayı öğrenememesi düşünülebilir mi? Bizim bildiğimiz ve inandığımız bir gerçek vardır ki o da Hz. Muhammed, peygamber olduğu güne kadar şirke bulaşmamış, diğer dini kitapları okumamış ve herhangi bir ideolojik kodlamanın etkisi altına girmemiştir.  

229. “Ümmî”, okuma yazma bilmeyen insan demektir. Ancak okuma yazma bilmeyen her insan bilgisiz olmayacağı için, “ümmî”, cahil demek değildir. Nitekim, okuma yazma bilmeyen Hz. Peygamber, vahiy yoluyla aldığı bilgilerin yanında, geniş çapta dünyevî tecrübe ve bilgilere sahip bulunuyordu.230. Âyetteki “ağır yük” ve “zincir” ifadeleri, mecazî olup, “ağır mükellefiyetler”, “ağır teklifler” anlamlarını ifade eder.  

 Âyette geçen «ümmî» kelimesi, okuma yazma bilmeyen karşılığında kullanılmış olup Resûlullah’ın bir vasfıdır. Allah Teâlâ’nın O’nu bu vasıf ile açıklaması ümmî olduğu halde ilmin bütün kemâlâtına sahip olmasındandır ki, bu da O’nun hakkında bir mucizedir. Resûl denilmesi Allah’a izafeten, Nebî denilmesi ise kullara nisbetendir. Yani o, Allah’ın elçisi olması bakımından Rasûl, insanlara Allah’ın emirlerini ulaştırıp bildirmesi bakımından da Nebî’dir. Âyette geçen ağırlıklar ve zincirlerden maksat, Tevrat’ta bulunan ve günah işleyen azaların kesilmesi, elbisenin pislik değen kısmının kesilip atılması gibi uygulanmasında güçlük çekilen hükümlerdir. İslâm dini bu ağır hükümleri kaldırarak insanları bir tür meşakkat zincirlerinden kurtarmış; kolay ve uygulanabilir hükümler koymuştur.  

Muhammet, Tevrat'ın Tesniye 18:15-19, İncil'in Yuhanna 14:16-17 ve 16:13 ayetlerinde önceden haber verilmiştir  

1- Ummî sözcüğü, “umm” yani “ana” ile nispet “ya”sından oluşan bir sözcük olup, “anaya mensup”, “analı” demektir. Tıpkı Ankaralı, Medineli vb. gibi. Buradaki “ana” sözcüğü özel isimdir, anne demek olan ‘ana' ile bir ilgisi yoktur. Mekke'nin diğer bir ismi de Ümmu'l qurâ' dır. “el-Umm” ün sonuna nispet “ya”sı geldiği zaman, “Ana kentli” yani “Mekkeli” anlamına gelmektedir. Ayetteki “el- Ummî” sözcüğü ile kast edilen şey, daha önce kendilerine kitap verilmemiş olan, yani “Ehl-i Kitap” olmayan “Mekkelilerdir.” el-Ummi: Ana kentli, şehirli, yani “bedevi” olmayan demektir.” Ummi”/okuryazar olmayan sözcüğü ile “el-Ummî”/ ana kentli sözcükleri farklı anlamlara sahiptir. Dolayısıyla Nebi Muhammed için, okuryazar değildi görüşü doğru değildir. 2- Doğru, iyi ve yararlı kabul edilen toplumsal değer yargılarına ve vahye uygun olan. 3- Yanlış, kötü ve zararlı kabul edilen, vahye ve toplumsal değer yargılarına uygun olmayan. 4- Kendi yanlarından dine yaptıkları ilaveleri, ağır kuralları. 5- Kurtuluşa erdiren, aydınlığa çıkaran rehber.  

(1)Bakınız; (sahîfe 374, hâşiye 2)(2)Burada zikredilen “ümmî” kelimesi, okuma ve yazması olmayan demek olup Resûl-i Ekrem(asm)’ın vasıflarından biridir. (Kurtubî c. 4/7, 298)“Evet, okumak ve yazmak öğrenmediği ve ümmî olduğu hâlde, on dört asrın ukalâsını (akıl sâhiblerini)ve feylesoflarını hayrette bırakan ve edyân-ı semâviyede (semâvî dinlerde) birinciliği kazanan bir dîn ile birden, hem tecrübesiz hem def‘aten (ânî olarak) meydana çıkması emsâl (benzer) kabûl etmez bir hâlet(vaziyet) olduğu hâlde, sözlerinden, fiillerinden, hâllerinden çıkan İslâmiyet, her zamanda üç yüz elli milyon insanın ruhlarına, nefislerine, akıllarına terbiyekârâne (terbiye ederek) ders vermesi ve ma‘nevî terakkıyâta (yükselmeye) sevk etmesi, emsâlsiz bir hâlettir.” (Şuâ‘lar, 15. Şuâ‘, 581-582)  

(*) Bazıları “ümmi” sözünden peygamberimizin okuma yazma bilmeyen bir insan olduğunu söylerken bazıları da ehli-kitap olmayan, o günün değişmiş, yozlaşmış, hurafelerle, sapkınlıklarla dolu dinlerin hiç birisine tabi olmayan bir insan olduğunu savunmaktadır. Bu konuda izlenecek olan en isabetli yol; “Ümmi” kelimesiyle ilgili Kur’an ayetlerini aklın ve mantığın süzgecinden geçirerek neticeye varmaktır. Bakara 2/78, Ali İmran 3/20, 75, Ankebût 29/48, Şura 42/52 ve Beyyine 2. ayetlerinden anlıyoruz ki; Hz. Peygamber, okuma yazma biliyordu. Peygamberlik yaşına kadar ticaretle uğraşmış, kervanlara öncülük etmiş, bu sahada başarılı olmuş bir insanın okur-yazar olmaması mümkün olabilir mi? Ayrıca o kadar çalışmış didinmiş ve işinde başarılı olmuş, hayatın süzgecinden geçerek toplumun güvenini kazanmış bir insanın 40 yaşına kadar okuma yazmayı öğrenememesi düşünülebilir mi? Bizim bildiğimiz ve inandığımız bir gerçek vardır ki o da Hz. Muhammed, peygamber olduğu güne kadar şirke bulaşmamış, diğer dini kitapları okumamış ve herhangi bir ideolojik kodlamanın etkisi altına girmemiştir. (C. Külünkoğlu Meali A’râf Suresi 157. Ayet Açıklaması) Özetle: Ümmi, okuryazarlığı olmayan değil, kitap ehli olmayan, Tevrat ve İncil okumayan, ama okuryazarlığı olan kimse demektir. Demek ki Hz. Peygamberin okuryazarlığı vardı, bunun tersini söylemek doğru değildir. (الله اعلم) Ayrıca ayetteki (يحل - يحرم) ‘’yuhillu ve yuharrimu’’ ifadeleriyle Resul yüce Allah’tan aldığı vahiyle Allah’ın helal kıldığını helal olduğunu, haram kıldığını da haram olduğunu bildiriyor. Yani helal ve haram yapan sadece yüce Allah’tır, Resul değil. Bu ayette Resulullah’ın, iyiliği emredip, kötülüğü yasaklaması, tayyibâtı (temiz şeyleri) helal habâisi (pis şeyleri) haram kılması, insanların üzerlerindeki ağır yükleri kaldırıp zincirleri kırması, esasında Kur’an’da var olanları bildirmesiyle gerçekleşmektedir. Bu fiillerin Resulullah’a izafe edilmesi, onun “resul” yani “elçi” olması hasebiyledir. Allah’ın resulü, Allah’ın kendisine bildirdiği emir ve yasakları herhangi bir ilave veya çıkarma yapmadan, olduğu gibi aktaran kişidir. Çünkü Allah Teâlâ ona kendisine indirdiği Kur’an ile hükmetmesini emir buyurmuştur. (Bkz: Mâide, 5/48, 49.) Sadece Resulullah değil, Allah’ın tüm elçileri, Allah’ın Kitabı’ndaki emir ve yasakları, ekleme veya çıkarma yapmaksızın insanlara olduğu gibi tebliğ ederler… Ayrıca bir şeyin temiz (tayyib) ya da pis (habîs), yani helal veya haram olduğuna karar veren sadece Allah’tır… Eğer Hz. Peygamberin Allah’ın serbest bıraktığı bazı şeyleri haram kılma yetkisi olsaydı “Ey Nebî! Eşlerinin rızasını gözeterek Allah’ın sana helal kıldığı şeyi niçin kendine haram ediyorsun? (Tahrim-1) şeklinde böyle bir ayetin Kur’an’da ne işi olurdu! Cenâb-ı Hak bir taraftan ona böyle bir izin, böyle bir yetki vermiş olacak, ardından da yetkisini kullandığı için nebîsini uyaracak! Böyle bir şeyin düşünülmesi bile abestir. Nitekim Resûlullah bu hususu şu sözleri ile gayet güzel bir şekilde izah etmiştir: “Ben ancak Allah’ın, Kitabı’nda (yani Kur’an’da) helal kıldığı şeyi helal ve yine ancak Allah’ın, Kitabı’nda haram kıldığı şeyleri haram kılarım… Bir başka hadis ise şöyledir: “Helal, Allah’ın, Kitabı’nda helal kıldıkları, haram da Kitabı’nda haram kıldıklarıdır. Hakkında bir şey söylemedikleri ise O’nun affettiği şeylerdir.” İşte bu her iki hadisten de anlaşıldığı gibi helal, haram kılma ve dini konularda hüküm koyma yetkisi sacece Allah’a aittir. فمعنى لفظ " الأمي " هو غير كتابي و ليس معناها الذي لا يعرف الكتابة و القراءة ويدعم هذا بقوله تعالى: ( رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُول ً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ الخ) (آل عمران ) ۱۵۷ ) قوله تعالى ( وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ ) ( العنكبوت) ۴۸) ﻻيفهم من هذه بأنه {ص} ﻻيعرف القرائة والكتابة بل يفهم من هذه اﻻية أنه لم يشتغل بقرائة الكتب القديمة وﻻبالكتابة الخ قد ورد لفظ الأميين مقابلاً لأهل الكتاب أو مَن ليس لهم كتاب؛ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكك إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ – ال عمران - 75﴾ .واللفظة -على هذا- مختصة بالنبي صلى الله عليه وسلم وغير مضمنة معنى عدم الكتابة – (تفسير ابن عطية - محاسن التأويل) وقيل الامي نسبة إلى أمّ القرى، وهي مكة. (فتح القدير) وقال الالوسي في روح البيان في تفسير هذه السورة أن جبرئيل قال للنبي(ص) اقرأ قال وما اقرأ؟ يعني وما الذي أقرأ ؟ كرر عليه ثلاثاً ثم قال اقرأ باسم ربك الذي خلق.) خلاصة القول في مفهوم الأمي في القرآن: - دكتور محمد عابد الجابري يقول إن الآيات التي يستدل بها البعض على عدم معرفة النبي بالقراءةوالكتابة لاتدل على ذلك -1/ (الذين يتبعون الرسول النبي الأمي) 2/(فآمنوا بالله ورسوله النبي الأمي) .امثال هذه الايات لاتدل على المعنى المتبادر إلى الأذهان أن الأمية هي الجهل القراءة والكتابة (وقل للذين أوتوا الكتاب والأميين)"، فالذين أوتوا الكتاب هم اليهود والنصارى، والباقي من الناس هم الأميون) (4). إذن، فالمصطلح القرآني: (الأميون) مصطلح عبري الأصل، وهو يعني: العرب، أو العرب المشركين عموما، أو مشركي مكة على وجه الخصوص، الذين هم الطرف المقابل لأهل الكتاب في الجزيرة العربية. أي أننا في هذا المصطلح أمام ثنائية: كتاب ولا كتاب. فمن لا يملكون كتابا هم الأميون العرب، ومن يملكونه هم اليهود والنصارى {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ ءَأَسْلَمْتُمْ} .(وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَاتِ} يبين لهم تحليل ما في الكتاب من لحوم الإبل وألبانها وشحوم البقر والغنم وغيرها {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ ٱلْخَبَآئِثَ} يبين لهم تحريم ما في الكتاب من الميتة والدم ولحم الخنزير وغير ذلك (تفسير القرآن - الفيروزابادي) {  

[1] Okumamış, yazmamış veya ümmî kura olan Mekke' den zuhur eden.[2] İsrail oğullarından alınan ahid ve peyman ile tekâlif-i şakkayı. [3] Kur'an-ı Kerîme.  

53 Burada peygambere izafeten gelen “haram kılar” ifadesinden kasıt, onun kendiliğinden verdiği bir hüküm değil, bir şeyin “haram olduğunu tebliğ eder” anlamındadır. Çünkü Kur’an’ın bütünlüğü içinde konuyu ele aldığımız zaman Hz. Peygamber’in yasaklama yetkisinin var olduğunu ama haram kılma yetkisinin olmadığını görürüz. Krş. A’râf, 7/32-33; Tahrîm, 66/1  

[Ümmî] kavramı “okuma-yazma bilmeyen” değil, “[el-Kitab]’ı (Tevrat’ı) bilmeyen”, “kitap ehlinden olmayan” veya “Mekkeli” demektir. Buna göre söz konusu kavram, [el-ümmiyyûn] şeklinde çoğul kalıpta Bakara 2:77’de “Kitabı (Tevrat’ı) bilmeyenler”, Âl-i İmrân 3:20, 75’te “kitap verilmeyenler, kitap ehlinden olmayanlar”, Cum‘a 62:2’de “Mekkeliler” anlamına gelmekte, bu ayetlerde ise [el-ümmî] şeklinde tekil kalıpta “Hz. Muhammed” için kullanılmaktadır. Hz. Muhammed’in ümmiliği, peygamberlikten önce Tevrat’ı yani dini metinleri bilmemesi ve onlar hakkında yazılı veya sözlü yorumda bulunmaması, kitap ehlinden olmaması ve Mekkeli oluşu anlamındadır; konunun okuma-yazma bilmemeyle ilişkisi yoktur Bu cümle A‘râf 7:32-33, Enfâl 8:24, Tevbe 9:29 ve Kehf 18:26. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Çünkü dinde helal ve haram kılma yetkisi sadece Yüce Allah’a aittir. Allah’ın Elçisi ise neyin helal, neyin haram kılındığını bildirir. Bu arada bir yetkili, devlet başkanı, komutan, aile babası vs. olması itibarıyla bazı yasaklar koyabilir; ancak bunlar haram kapsamında değerlendirilmemelidir. Aksi takdirde A‘râf 7:32-33 ve Tahrîm 66:1’deki mesajlar anlamını yitirir.,Buradaki [ısr] yani “ağır yük”, Âl-i İmrân 3:81’de geçen ve Hz. Muhammed’e kadar gönderilen bütün peygamberlerden alınan “yeni gelecek olan Elçi’ye iman edip ona yardım etmeleri” şeklindeki sözdür Bu konuda örnek ayetler için bkz. Nisâ 4:174; Mâide 5:15; Tevbe 9:32; Hacc 22:8; Nûr 24:35; Lokmân 31:20; Şûrâ 42:52; Saff 61:8; Teğâbun 64:8.  

1 Ümmî: Kelime olarak üç anlama gelir: a- Anadan doğduğu hal üzere bulunan yani, okuması yazması, tahsili olmayan Araplar, b- Ümmete mensup, c-Ümm’ül-Kurâ’ya mensup yani Mekkeli demektir. Müfessirlerin hemen hemen tamamı, birinci anlamı tercih etmişlerdir. Yani, kitapsız Arap müşriklerine ve onlar gibi kitabı olmayan tüm insanlara ümmî denilmiştir. Elmalılı bu konuyu özetle: Ümmî okuyup yazmaya uğraşmamış manasına bir vasıftır. Ümmîlik alelade kimseler hakkında genelde ilim eksikliğini ifade eden bir noksan sıfat iken bir ümmînin okuyup yazanlardan daha âlim olması, âdet dışı olarak çalışmayla elde edilmeyen, Allah tarafından verilen bir hediye olduğuna delalet eder. Ve binaenaleyh ilmî ve amelî üstünlüğü okuyup yazanları âciz bırakan bir Peygamber hakkında her türlü şüpheyi yok eden ve o Peygamberin doğrudan doğruya Allah tarafından gönderilmiş bulunduğunu ispat eden harikulade bir mucizedir şeklinde değerlendirmiştir. Aynı konu için Bk. (Bakara: 110, Âlu İmran: 20, Cuma: 2) 2 Bu ifade; Peygamber (a.s)’ın Allah adına helaller ve haramlar koyabileceğini açıkça belirtmektedir. Bu da Efendimizin “şâri-i sâni” olduğunu kabul etmeyen, peygambersiz bir din hayal edenler için mühim bir ihtardır. 3 Yani, onunla beraber indirilen Kur’an nuruna ve onun nurlu yaşayışı olan, Muhammed (a.s.)’ın sünnetine, emir ve yasaklarına ciddi bir şekilde uyup arkasından giden ve bu evsaf ile ona gerçekten tabi olanlar…4 Bu ve bundan sonraki âyet Hz. Mûsa kıssası ortasında Muhammed ümmeti için bir hatırlatma niteliğinde olduğu gibi, Yahûdîler için de İslâm’a davet ve onları İslâm’a imrendirme, özelliğine de sahiptir.  

124 Bu bölümün tamamı, İncil’in Hz. İsa’ya vahyedilmesinden yüzlerce yıl önce yaşayan Hz. Musa ve İsrailoğulları’na hitab ettiğinden, ayeti aktarırken İncil sözcüğünden önce parantez içinde “daha sonra da” şeklinde bir ilave yapmamız gerekli olmuştur. (Kur’ânî bir kavram olarak İncil için karş. 3. sure, 4. not.) Bu surede Hz. Nûh’la başlayıp Hz. Musa ve İsrailoğulları’yla biten ilk peygamberlerin bazılarına ilişkin bütün bu kıssalar, Muhammed (s)’e “okuması-yazması olmayan bu Peygamber”e uyulması konusundaki bu buyruğa bir çeşit giriş oluşturmaktadırlar. Burada o’nun “okuma-yazma bilmeyen” (ümmî) biri olduğu konusundaki vurgu, o’nun bu ilk peygamberler ve onlardan aktardığı öğretiler hakkındaki bilgisini, Kitâb-ı Mukaddes’le şu ya da bu şekilde aşinalık içinde olmasına değil, yalnızca ilahî vahye borçlu olduğunu belirtmeye matuftur. -Eski Ahid’de Peygamber Muhammed (s)’in zuhuruna dair işaretler için (özellikle Tesniye xviii, 15 ve 18) bkz. 2. sure, 33. not; Yeni Ahid’de bulunan işaretler için de bkz. 61:6 ve ilgili 6. not.125 Burada, hem Musa Şeriatı’nın vaz‘ettiği çok sayıdaki sıkı ritüel ve yükümlülüklere, hem de muharref İnciller’de ortaya konan öğretinin belirgin bir biçimde öngördüğü çileci-eziyetçi eğilimlere işaret ediliyor. Bununla Kur’an, belli topluluklar için ve insanın gelişim sürecinin belli safhasında ruhsal disiplinin, ruhsal arınmanın yolları ve araçları olarak görülen bu “yük ve bukağıların/zincirlerin”, son peygamber Muhammed (s)’in tebliğiyle Allah’ın mesajı son ve evrensel çizgisine ulaştıktan sonra artık gereksiz olacaklarını îma ediyor.  

[1269] Zımnen: “Kitap Ehli’nden olmayan”. Kur’an’da sadece bu ve müteakip âyette geçen en-nebiyyu’l-ummî, hem “Ehl-i Kitab’a mensup olmayan nebi”, hem de “Okur-yazar olmayan nebi” anlamına gelebilir. Ümmî sözcüğünün “yalnızca okur yazar olmayan” anlamıyla sınırlanamayacağı Kur’an’la sabittir. Cuma 2 ışığında “Tevrat’ı bilmeyen, bir kutsal kitaba muttali olmayan” vurgusu zaten vardır. Fakat Kur’an kitap ehli arasında bulunduğu hâlde kitaptan uzak durup ‘elleriyle yazdıklarına’ itibar eden ümmilerden” söz ettiği gibi (2:78-79), kitap ehlinin dışında kalanları da ümmî olarak nitelemektedir (3:20, 75). “Ümmi nebi” ifadesiyle Hz. Nebi’nin okur-yazarlığı arasında doğrudan hiçbir ilişki yoktur. Bu yaklaşım, Kur’an’ın vahiy üzerine temellendirdiği nübüvveti, oradan alıp ‘mucize’ üzerine temellendirmeye çalışan ana akım kelâmının, vara-yoğa ‘mucize’ tedarik etme merakının bir eseridir. Fakat bu ibare, ticaret yapacak kadar rakam değerli harf sistemi olan ebcede vakıf olsa da, en azından vahyin ilk yıllarına kadar okur-yazar olup olmadığı konusunda kesin bir şey söylenemeyecek olan Rasulullah’ın bu özelliğine dikkat çekiyor da olabilir. En doğrusu, 29:48. âyetin ışığında, buradaki “ümmi”liğin, her iki anlamı da içine alacak bir çağrışıma sahip olduğu ihtimalini göz ardı etmemektir. [1270] Peygamber’in vasıfları arasında sayılan “iyiliği emredip kötülükten sakındırma” işi, aslında Kur’an’ın inşâ etmek istediği insan tipinin en temel özelliklerinden biridir. Bu tip sorumluluk bilincine sahip olduğu için sorumlu davranan, nesne değil özne ve birey değil şahsiyet olan sorumlu ve sosyal bir kişiliktir. Buradaki ma’ruf ve munker terimleri aklî alana dahildir. Ma’ruf aynı zamanda iyi, meşru ve yararlıyı, munker kötü, gayrı meşru ve zararlıyı temsil eder. Ma’ruf kendi içinde zorunlu olan ve olmayan diye iki kısma ayrılır. Münker de işleyenle birlikte başkalarına da zarar veren ve sadece işleyene zarar veren diye ikiye ayrılır. Birincisini nehyetmek ikincisinden önceliklidir. [1271] Bu âyet Mâide 3, En’âm 145, Bakara 173, Nahl 115 ışığında anlaşılmalıdır. İmam Şafiî vahiy ile toplumsal vakıa, bir başka ifadeyle örf arasındaki münasebete işaret ederken, Allah Rasûlü tarafından bazı şeylerin, Arapların yememesi sebebiyle haram, bazı şeylerin de yemeleri sebebiyle helâl kılınmış olduğu görüşündedir. A’râf sûresinin 157. âyeti vesilesiyle, el-habâisi bir bakıma “Arapların yemediği şeyler”; et-tayyibatı da “yemiş oldukları şeyler” olarak anlamlandırır… Bu itibarla Allah Rasûlü, parçalayıcı dişi (en-nâb) olan yırtıcı hayvanın yenilmesini men etmiş, fakat parçalayıcı dişi olduğu hâlde sırtlanın (ed-dabu’) yenilmesini de onlara helâl kılmıştır. Çünkü Araplar onu yiyorlar, ama pis ve necis bularak yasak addettikleri aslanı, kaplanı ve kurdu yemiyorlardı (el-Müzenî, Muhtasaru’l-Müzeni, Beyrut, ty., s. 285-286). Öyle ki, Şafiî tarihsel ve tamamen bölgesel olan bu durumdan şöylesine genel bir ilke çıkarma yoluna bile gider: “Hakkında haram ve helâl kılan bir nassın bulunmadığı şeye şöyle yaklaş: eğer Araplar onu yiyor idiyseler, o helâl ve onlarca tayyibat olan şeyler arasındadır. Çünkü onlar hoşlandıkları şeyi helâl addediyorlardı. Necis olduğu gerekçesiyle yemedikleri şeyler ise el-habâisin anlam alanına girer” (Muhtasar, s. 286). Hakikatte durum, gerçekten Şafii’nin dediği gibi midir? Şafii’nin bu enteresan ve tartışmaya hayli açık yaklaşımı, ‘kavmi gelenekle vahyin ilkeleri arasındaki çizgi flulaşınca ne olur’ sorusunun da cevabıdır. [1272] Lafzen: nûr. Bu kelimeyi Türkçe karşılığı olan “ışık” diye çevirmemiz, nûrun kaynak dildeki mecazî çağrışımlarını çeviride de elde edebilme amacına matuftur.  

(Anlaşılıyor ki, Cenab-ı Hak, Hz. Musa'ya mikatte ve Tevrat'ta alemlere rahmet olan son Peygamberini bildirmiş ve istenilen rahmet ve iyiliğin onun ümmeti için yazılacağını vaad ederek, İsrailoğullarından erişeceklerin ona iman etmelerini ve tabi olmalarını teşvik etmiştir. Ayrıca Tevrat’tan sonra Kur'an’dan önce İncil'in geleceğini dahi vahiy yoluyla haber verip açıklamıştır.)  

Hz. Mûsâ (a.s.) rahmeti kendisi ve halkı için istedi. Allah Teâlâ da bunun, ancak bütün insanlığa gönderilecek “Rahmet Peygamberi” olan âhir zaman elçisine uymaya bağlı olduğunu buyurmak sûretiyle bu müjdeyi, tüm insanlığa vaad buyurdu. İşte Mûsâ kıssasının sonuçta vardığı nokta, bu rahmet şeriatının ve ahir zaman Peygamberinin ileride geleceği meselesidir. Burada Hz. Peygamber hakkında ümmî sıfatının kullanılması çok dikkate değer. Bu kelimenin “öğrenim görmemiş, okuma yazma bilmeyen” mânasından başka, bir de Yahudiler arasında “Kitap sahibi olmayan, yani Yahudi olmayan (gentil)” anlamı vardır. Burada her ikisi de kastedilmiştir. Yahudiler ümmîlere değer vermezlerdi (3,75). Allah onların yersiz kavmî gurur ve küstahlıklarını kırmak istemiştir. Hz. Peygamber (a.s.)’ın Tevrat ve İncîl’de müjdelenmesi hk. bkz. 6,20.  

[1] Ümmi: Kitap bilmeyen, Bkz: Bakara 2/78 ve dipnotu [2] Maruf; Kur'ân'a uygun olduğu bilinen davranıştır. Bkz. Maruf. [3] Münker: Marufun zıttıdır. Ne olduğu belli olmayan, fıtrata(tabiat kanunlarına) ve Kur'an'a uymayan, uygunsuz, anlamlarına gelir. [*] Bu, önceki ümmetlere yüklenen, gelecek nebiye inanma ve ona destek olma sorumluluğudur. Bkz. Bakara 2/286 ve dipnotu  

1127 In this verse is a prefiguring, to Moses, of the Arabian Messenger, the last and greatest of the Messengers of Allah. Prophecies about him will be found in the Tawrah and the Injil. In the reflex of the Tawrah as now accepted by the Jews, Moses says: "The Lord thy God will raise up unto thee a Prophet from the midst of thee, of thy brethren, like unto me" (Deut. 18:15): the only Prophet who brought a Shari'ah like that of Moses was Muhammad al Mustafa, and he came of the house of Isma'il, the brother of Isaac, the father of Israel. In the reflex of the Gospel as now accepted by the Christians, Christ promised another Comforter, (John 14:16): the Greek word Paraclete which the Christians interpret as referring to the Holy Spirit is by our Doctors taken to be Periclyte, which would be the Greek form of Ahmad. See 61:6 and n. 416 to 3:81. 1128 (Cf. 13:5) Aghlal: plural of ghullun, a yoke, an iron collar. In the formalism and exclusiveness of the Jews there were many restrictions which were removed by Islam, a religion for freedom in the faith of Allah, of universality in the variety of races, languages, manners and customs, 1129 Light which is sent down with him: the words are "with him", not "to him", emphasising the fact that the Light which he brought illumines everyone who has the privilege of joining his great and universal Fellowship. 1130 Falah = prosperity in its general sense as well as in its spiritual sense. In the general sense it means that right conduct is the only door to happiness and wellbeing. In the spiritual sense it means that Faith and its fruits (right conduct) are the only gates to salvation.