A'râf Sûresi 11. Ayet Meali

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2/34; 15/29-32; 38/71-72.  

Bkz. 2/34 ve dipnotu, 7/11, 15/30, 17/61, 18/50, 20/116, 38/73  

 Âyet-i kerime, «Sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra meleklere, Âdem’e secde edin, dedik» ifadesiyle Âdem’in birdenbire değil, bir süreç içinde yaratılmış olduğunu hatırlatmaktadır. Çünkü önce insanın esas maddesi yaratılmış, sonra ona insan şekli verilmiş, sonra duyularını kazanıp Âdem durumuna gelince, meleklere ona boyun eğmeleri emredilmiştir. Hz. Âdem’in, Allah’ın «Kün!» emriyle bir anda yaratılmış olması da Allah’ın kudreti dahilindedir.  

1- Saygı gösterip, değerini takdir etme. Saygı sunma.  

(4)“Âdem’e melâikenin secde etmesi ve şeytanın etmemesi hâdisesiyle nev‘-i insana, semekten(balıktan) meleğe kadar ekser mevcûdât (çoğu varlıklar) musahhar (itâatkâr) olduğu gibi, yılandan şeytana kadar muzır (zararlı) mahlûkātın dahi ona itâat etmeyip düşmanlık ettiğini ifâde ediyor.” (Zülfikār, 25. Söz, 32)  

(*) Kur’an’da Âdem (a.s.)’a ve onun soyuna halife denildiğine göre, (Bakara-33) yeryüzünde Âdem’den önce başka beşer türleri yaşamış olmalıdır. Bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıp birbirlerini öldürdükleri için zayıf olan tür hep mağlup olup yok olmuştur. Bu sebeple de Âdem ve soyu halife yani bu eski beşer türünün halefi olmuş onların yerine geçmiştir. Melekler de; Âdem’in neslinin yeryüzünü fesada veren ve kan döken varlıklar olacağını bu eski beşer türüyle kıyaslayarak ileri sürmüşlerdir. İşte (Araf,7/11) mealindeki ayetten hareketle Âdem’le beraber ve hatta ondan önce başka insanların da bağımsız olarak yaratıldığı anlaşılmaktadır. Gerekçe olarak da insanların yaratılmasından söz edildikten sonra “Sonra da meleklere:’‘Âdem için (onu saygın ve değerli bir varlık olarak yarattığım için bana) secde edin.’dedik.”ifadesine yer verilmiş olmasıdır. Bu yorum ayetin zahir ifadesine de uygun görülmektedir. Yani bu ayette göre ortalıkta insanlar var. Ve o insanların içerisinden Hz. Âdem halife olarak seçiliyor. Çünkü Araf-11.ayette ifade çoğul. “Sizi yarattık, size suretler verdik sonra meleklere dedik ki Âdem için (onu yaratıp değerli ve saygın bir konuma getirdiğim için bana) secde edin” dedik. Demek ki’’sizi yarattık, sonra şekil verdik’’şeklindeki ifade kapsamında Hz. Âdem de vardır, yoksa ayetin son cümlesinde Hz. Âdem’e vurgu yapılması söz konusu olamazdı. Yine Âdem için secde emrinin insanların yaratılışı ve onlara şekil verilmesi eyleminden sonra gelmesi ayetin en ilginç noktalardan biri. (الله اعلم) Ayrıca aşağıda da metni bulunan el- Meraği Tefsirinde de ayetin verdiği mesajla ilgili şöyle deniliyor. ’’ Sizin varlığınızı takdir ettik, sonra maddenize suret verdik…’’ Öyleyse bu takdir ve yaratılış hem Âdem için hem de bütün insanların yaratılışı için geçerlidir. Çünkü yüce Allah herbir ferdin yaradılışını ve maddesinin tasvirini annesinin rahminde takdir buyurmaktadır. Âyet: (Ey insanlar!) Muhakkak ki, sizi yarattık, sonra (anne rahminde) size biçim verdik, sonra meleklere,’Âdem için (onun bulunduğu konum için bana) secde edin’ dedik" ifâdesi ile Âdem’in de birdenbire değil, diğer insanlar gibi hem bir tekâmül sonucunda hem de birçok insanlarla birlikte yaratıldığını belirtmektedir ولكن، إن كان آدم أول من خُلِق من الناس؛ وإن كان خَلْقه وتصويره سابقاً لخَلْق وتصوير جميع الناس كما قال المفسرون، فكيف يمكننا التوفيق بين ذلك، وبين ما ورد في النص التالي من أن المولى، عز وجل، أمر الملائكة بالسجود لآدم بعدما أكمل خَلْق وتصوير الناس:وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ (11): سورة الأعراف فقد جاء هذا التأكيد بلغةٍ لا تحتمل الشك، إذ أن ورود: "وَلَقَدْ"، والتي هي للتأكيد، وورود: "ثُمَّ"، والتي تفيد التراخي والدلالة على الترتيب الزمني للأحداث، يؤكدان تأكيداً قاطعاً أن خَلْق آدم، عليه السلام، تم بعد أن أكمل الله تعالى خَلْق وتصوير الناس .. لكن يمكننا من خلال تطبيق منهج تفسير القرآن الكريم بالبحث فيه التأكيد على أن خلق آدم لم يختلف عن خلق جميع الناس. الخطوة الأولى لإثبات ذلك تتمثل في جمع النصوص التي تطرقت لخلق آدم ومن ثم مقارنتها بخلق بقية الناس.. قال، جل شأنه، في محكم كتابه أنه أمر الملائكة للسجود لآدم بعدما خلق الناس وصورهم: "وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ". وإذا علمنا أن تصوير الناس يحدث فقط في الأرحام: "هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاء". وإذا علمنا أيضاً أنه، جل شأنه، أمر الملائكة بالسجود لآدم بعدما يسويه وينفخ فيه من روحه: "فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ". وإذا علمنا أن تسوية الناس تحدث فقط في الأرحام: "ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى، الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ". وإذا علمنا أن نفخ الروح يلي التسوية والتي تحدث فقط في الأرحام: "ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ". فهل يحق لنا مخالفة هذه النصوص الصريحة والقول أن الله تعالى خلق آدم قبل أن يخلق الناس، أو أنه خلقه وسواه وصوره خارج الأرحام على شكل هيكل طيني لم يشر إليه القرآن الكريم من قريب أو بعيد؟ وإن كان خَلْق وتسوية آدم من المعجزات القرآنية، لأنهما حدثا خارج الأرحام، فلماذا سكت القرآن الكريم، حتى عن الإشارة لهذا الخَلْق المعجزة بلغة واضحة لا لبس فيها؟ (: من هو آدم، عليه السلام؟)..وقد يكون المعنى - إنا قدرنا إيجادكم تقديرا ثم صورنا مادتكم تصويرا، وذلك شامل لخلق آدم وخلق مجموع الناس، إذ (أن كل فرد يقدر الله خلقه ثم يصور المادة التي يخلقه منها في بطن أمه ( تفسير المراغي ) وقال آخرون : معنى ذلك : " ولقد خلقناكم " ، في بطون أمهاتكم " ثم صورناكم " ، فيها : والمعنى : خلقناكم نطفا ثم صورناكم بعد ذلك (تفسير فتح القدير.) .وقال معمر بن راشد من بعض أهل العلم: بل ذلك كله في بطون الأمهات، من خلق وتصوير. (المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز) {ولقد خلقناكم ثم صورناكم} أما خلقناكم فنطفة ثم علقة ثم مضغة ثم عظماً ثم لحماً، وأما صورناكم فالعين الخ (تفسير القرآن – القمي)  

Bu cümle “siz”, “sizi” zamirleri gereği ilk insanların en az üç kişi, Fâtır 35:11 ve Nebe’ 78:8 gereği en az üç çift şeklinde yaratıldığının delillerindendir.,İblis’in secde etmemesiyle ilgili bkz. Bakara 2:34, dipnot 3.  

1 Sizi Biz yarattık. Siz hiç bir şey değil iken, siz veya size benzer hiç bir fert, şu âlemde mevcut değil iken, siz henüz şu bulunduğunuz şekil ve sureti almazdan evvel ilk mayanızı takdir ve icat eyledik sonra sizi tasvir ettik. Siz yaratılışınızın başlangıcında suretiz, uzviyetsiz bir mahlûk, arzda bir çamur ve babanızın sulbünde birer zerre, birer nutfe olduğunuz halde sizi “ahsen-i takvim” olan insan suretine koyduk. (Elmalılı)2 Bu secde emri, Hz. Âdem’in şahsında tüm insan cinsine, yani tüm insanlığadır.3 Âdem’in Meleklere değil de Meleklerin Âdem’e secde etmesinin istenmesi, Allah’ın insana verdiği en büyük şereftir. Bu şereften sonra, insanların Allah’tan başkasına, bilhassa meleklere ve cinlere, hele hele kendileri gibi bir insana veya cansız putlara tapmaları, çok büyük bir zillet ve nankörlüktür.4 İblis isimli cinin dışında, o anda kâinatta bulunan akıllı varlık olan melekler ve diğer cinler, yani herkes.  

9 Birbiri ardınca bu iki ifade -“sizi yarattık [yani, “yaşayan organizmalar olarak size can verdik”] ve sizi biçimlendirdik” [ya da “size insan olarak biçim verdik”]- bireysel anlamda, rüşeym safhasından başlayarak gelişimini tamamlayıncaya kadar insanın bedensel gelişme sürecini olduğu kadar insan soyunun evrimini de îma etmektedir.10 Allah’ın meleklerine Hz. Âdem’in önünde “secde edin” biçimindeki temsîlî buyruğu hakkında 2:30-34’e ve ilgili dipnotlara bakınız. Bu surede Hz. Âdem kıssasına geçmeden önce bütün insanlığa yöneltildiği görülen hitap açıkça göstermektedir ki bu ifade örgüsü içinde Âdem ismi bütün bir insan soyunu simgelemektedir. Batılı bilginler, çok kere iblîs sözcüğünün, İngilizcedeki “devil” sözcüğünün de kendisinden türediği Yunanca diábolos sözcüğünün bozulmuş bir şekli olduğuna kesin gözüyle bakarlar. Oysa, ortada İslam öncesi Arapların bu ya da başka herhangi bir mitolojik terimi Yunanlılardan iktibas ettiklerini gösteren en küçük bir delil olmamasına karşılık, Yunanlıların mitolojik terimlerinin pek çoğunu (bazı tanrı isimleri ve onların işlevleri de dahil) çok erken dönem güney Arabistan uygarlıklarından ödünç aldıkları bilinen, isbatı yapılan bir husustur (karş. Encyclopaedia of Islam I, 379 vd.). Bunun içindir ki, Yunanca diábolos sözcüğünün, “ümitsizliğe kapılmak”, “ümidini kesmek”, “ruhen çökmek, yıkılmak” gibi anlamlara gelen eblese fiil kökünden türemiş olan ve Arapça’da şu cennetten kovulan “düşmüş, aşağılanmış” meleğe isim olarak kullanılan iblis sözcüğünün Helenleşmiş bir versiyonu olduğunu düşünmek daha akla yakındır (bkz. Lane I, 248). “İftiracı, kara çalan” anlamına gelen ve Yunanca’da “karşıya [bir şey] atmak” anlamındaki diaballein fiillinden türemiş olan diábolos isminin öz-be-öz Yunanca bir kökenden gelmesi tek başına bu hipotezi çürütmeye yetmez; çünkü yabancı isimleri Helenleştirmeleriyle tanınan Greklerin “iblîs” ismini, anlam alanıyla birlikte, kendileri için çok daha bildik bir lafız olan diábolos terimiyle özdeşleştirmiş olmaları son derece anlaşılabilir bir şeydir. Hemen sonraki ayette “ateşten” yaratılmış olduğu belirtilen İblis’in beyanatı konusunda bkz. 38. sure, 60. not.  

[1157] Lâm’ın lâm-ı leh vurgusuyla. [1158] Bu âyette açık ve net olarak Âdem, Âdemoğlu/insanoğlu yerine kullanılmıştır. “Sizi .. sizi..” ile başlayan hitap birden “..ve Âdem’e dedik ki..” şekline dönüşür. Bu Kur’an’ın sembolik dil özelliğinin harika bir örneğidir. Adeta, “Onlar Kur’an üzerinde derinliğine düşünmüyorlar mı?” ilâhî emrinin sebebini ifade eder. [1159] Maksada ilişkin bir okuma, Âdem’e secde eden meleklerin gök değil yer melekleri olduğunu söyleyenleri doğrular niteliktedir (Bkz: Râzî). Buradaki secdenin namaz secdesi olmadığı açıktır. Bu secde ya “İradesi sayesinde bilme ve tanımlama yeteneği bahşedilen insana saygılarını sunmak” ya da “Âdemoğlunun yaşamı ve iyiliği için yardımcı ve âmâde olmak” anlamına gelir. Çünkü sucûd’un dildeki karşılığı “önünde eğilmek, emrine âmâde olmak, saygı sunmak”tır. [1160] Zımnen: Allah’tan umut kesmek İblisleşmektir (Bkz: 2:34, not 57). [1161] Melekler ve şeytanlar arasındaki fark için bkz: 15:27, not 23.  

(Ayette yer alan "Andolsun ki sizi biz yarattık, sonra size şekil verdik" beyanı çoğul olmakla beraber "yaratılma olayı" Ademoğullarına değil, Adem a.s.’a aittir. Çünkü bu beyanı "Adem'e secde edin" beyanı takip etmektedir ve her Ademoğlunun yaratılışında meleklerin onlara secde etmesi söz konusu değildir. "Çoğul' olmasının sebebi, bütün Ademoğullarının menşeinin, Adem olduğunu belirtmektir. Şu halde Adem'i yalnız ilk olarak değil, genellikle insan cinsinin mahiyetini temsil eden genel bir misal, başka bir değimle cins ismi olarak düşünmek, ayetin manasına uygun düşer, nitekim Hadis-i Şerifte "Cenab-ı Hak arefe günü, Numan deresinde Adem'in zürriyetinden söz aldı, bütün zürriyetini belinden çıkarıp önüne serdi ve "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" dedi." buyurulmuştur.)  

İnsanın dünyadaki konumu ve âhirette ebedî hayatında elde edeceği sonuç ile ilgili olan Hz. Âdem ile İblis kıssası Bakara, A’râf, Hicr, İsra, Kehf, Tâhâ ve Sâd sûrelerinde ele alınmakla birlikte, her sûrede farklı uzunlukta, değişik siyak içinde, farklı üslûp ve ayrıntılar ve bulunduğu muhtevaya göre hedeflenen gayelerle anlatılır. En uzun anlatım işbu A’raf sûresindedir. İblisten istenen secde, ibadet secdesi değil, Allah’a itaatinin bir nişanesi olarak istenen bir inkiyad secdesidir. Allah bütün insanlık nev’ine kıyamete kadar vereceği muazzam ilim kabiliyetine, maddî ve manevî faziletlere karşı İblisten beklediği itirafı, Hz. Âdem’in şahsına göstermesini istemiştir. İblis gururu yüzünden kaybetmiş, Âdem tevazuu ile kazanmıştır. Zahiren cennetten çıkmasına sebep olan hadisenin hikmeti yaratılışındaki ilahî maksatları gerçekleştirmek ve dünyanın imar edilmesi için görevlendirmedir. Böylece Allah’ın insan nevine verdiği muazzam ilim kabiliyeti, sınırsız maddî ve manevî istidatlar gelişme imkânı bulmuş, onun yeryüzündeki halifeliği gerçekleşmiştir. Fakat insan, bu üstün makamından kendisini düşürmek için pusuda bekleyen kıskanç şeytanın aldatmalarına karşı, devamlı sûrette uyarılmakta ve Allah’a sığınmaya dâvet edilmektedir.  

Âyet, "Sizi yarattık, sonra size biçim verdik, sonra meleklere, 'Âdem'e secde edin' dedik" ifâdesiyle Âdem'in birden bire değil, bir tekâmül sonucunda yaratıldığını belirtmektedir. Çünkü önce insanın esas maddesi yaratılmış, sonra ona insan biçimi verilmiş, sonra duyularını kazanıp halîfelik makamına yükseltilen Âdem durumuna gelince meleklere, ona secde, yani hizmet etmeleri emredilmiştir.  

[*] İltifat  

(3) İnsana verilen surete çeşitli âyetler dikkat çekmektedir. Gerçekten de, insanın maddî sureti ve özellikle yüzü, kâinattaki bütün güzelliklerin formülünü özetleyecek şekilde yaratılmıştır ki, bu konuda ayrıntı 82:8’de gelecektir.  

996 Shape or form must be interpreted not only to refer to the physical form, which changes day by day, but also the various forms or shapes which our ideal and spiritual existence may take from time to time according to our inner experiences: Cf. 82:8. It was after Adam (as standing for all mankind) had been so taught that the angels were asked to bow down to him, for, by Allah's grace, his status had actually been raised higher. Note the transition from "you" (plural) in the first clause to "Adam" in the second clause: Adam and mankind are synonymous: the plural is reverted to in 7:14 , 16-18 (Cf. 40:64). (R). 997 Iblis not only refused to bow down: he refused to be of those who bowed down. In other words he arrogantly despised the angels who bowed down as well as man to whom they bowed down and he was in rebellion against Allah for not obeying His order. Arrogance, jealousy, and rebellion were his triple crime.