Ahzâb Sûresi 4. Ayet Meali

Zıhâr, bir erkeğin, karısına senin sırtın, anamın sırtı gibi demesi, karısını anası yerine koymasıdır. Cahiliyye devrinde, bu sözü söyleyen kişinin karısı, kendisinden boş düşerdi. Evlâtlığın karısı da Câhiliyye devrinde alınamazdı. Halbuki Hz. Muhammed (s.a.a), oğulluğu olan Zeyd'in boşadığı zevcesi Hz. Zeyneb'i almıştı Zıhar için 58. sûrenin 1-4. âyetlerinin izahına bakınız).  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4/23; 33/37-40; 58/2.  

4.Tirmizi`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) bir gün Medine`de namaza durdu. Bu sırada hatırına bir şey geldi. Bunu öğrenen münâfıklar: "Görüyor musunuz, onun iki kalbi var. Bir kalbi sizinle bir kalbi de kendiyle" dediler. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Bu konuda daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Ancak hepsinin ortak yönü insanlardan bazılarının göğüslerinde iki ayrı kalplerinin olduğunun ileri sürülmesine karşı bu ayeti kerimenin indirildiğinin bildirilmesidir.Ayeti kerimenin: "Kendilerine zıhar yaptığınız ("Sen bana anamın sırtı gibisin" diyerek kendinize haram kıldığınız) eşlerinizi analarınız (yerinde) tutmadı" mealindeki kısmı da cahiliye dönemi Arapları arasında yaygın olan zihar adetiyle ilgili olarak indirilmiştir. Bu adete göre bir kimse karısını boşamak ve onu sonsuza kadar kendine yasak etmek istediğinde ona: "Sen bana anamın sırtı gibisin" der ve bir daha ona yaklaşamazdı.Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız saymadı mealindeki kısmında da yine cahiliye Arapları arasında yaygın olan evlat edinme ve bu şekilde evlat edinilenleri öz evlat gibi sayma, onları öz babalarına değil de evlat edinen adamlara nisbet etme adetlerine karşı indirilmiştir. Rivayete göre Resulullah (a.s.) daha kendisine vahiy gelmeden önce kölesi Zeyd bin Harise (r.a.)`yi evlat edinmiş ve amcası Hz. Hamza (r.a.) ile kardeşleştirmişti. Daha sonra Resulullah (a.s.) Zeyd (r.a.)`in boşadığı Zeyneb bintu Cahş`ı nikâhlayınca münâfıklar: "Muhammed oğlunun karısını aldı. Oysa kendisi insanları bundan (yani oğullarının karılarıyla evlenmekten) nehyediyor" diye dedikodular çıkardılar. Bunun üzerine Yüce Allah böyle buyurdu. Bu husustan bu surenin 40. ayeti kerimesinde de söz edilmektedir.  

(*) İslam’da geçerli olmayan, cahil Arapların uyguladığı bir boşanma biçimidir. (**) Yani, insanın içinde aynı anda iki duygu olamayacağına göre, insanın hanımı da anası olamaz. Başkasından olan bir insan da, insanın öz çocuğu olamaz.  

[436] Zıhâr ve evlatlık meselesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XV, 245-252.  

“Allah hiç kimseye tek bedende iki kalp yaratmamıştır” ifadesi, kalplerin sadece Allah’a has kılınması gerektiğine vurgu yapmaktadır. Bir kalpte hem Allah sevgisi hem dünya tutkusu hem Allah’a itaat hem şeytana bağlılık olamaz. İnsan dünyalık evleri bile iki ayrı kişiye kiraya veremezken kalbini nasıl aynı anda hem Allah’a hem şeytana tahsis edebilir? “Zıhar”, bir kimsenin eşine “Sen, bana anamın sırtı gibisin” demek suretiyle onu kendisine haram kılması demektir. İslam öncesi Arap geleneğine göre koca, eşini, sadece “Sen benim için artık annemin sırtı gibisin” demek suretiyle boşayabiliyordu. Müşrik Arap toplumunda bu boşama şekli kesin ve geri dönülmez görülürdü; üstelik bu şekilde boşanan kadın yeniden evlenemez ve ölünceye kadar eski kocasının kontrolünde kalmaya mahkûm olurdu. Bu ayet, cahiliye döneminden kalan bu tip saçmalıklara son vermiştir.  

434. “Zıhâr”, bir kimsenin eşine, “Sen, bana anamın sırtı gibisin” demek sûretiyle, onu kendisine haram kılması demektir. Cahiliye döneminde zıhar yapmak, kadını kocasına ebediyen haram kılardı. İslâm ise kefaret uygulamasıyla, bu haramlığın ortadan kalkacağı hükmünü getirdi. Kefaret uygulamasının nasıl yapılacağı, Mücâdele sûresinin 2-4. âyetlerinde açıklanmaktadır.435. Cahiliye Arapları, evlatlıklarını öz çocukları gibi kabul ederlerdi. Evlatlıklar, asıl babasının adıyla değil, evlat edinenin adıyla anılır ve onun mirasından öz çocuğu gibi pay alırdı. Âyetler, söz konusu bu uygulamayı kaldırmaktadır.  

 Araplar arasındaki bir geleneğe göre, bir adam karısına «sen bana anamın sırtı gibisin» dedi mi, o kadın kendi anası gibi sayılır ve artık o adam ona yanaşamazdı. İşte buna «zıhâr» denirdi. Âyette, bir insanda iki kalbin birarada bulunmadığı gibi, hem annelik hem zevceliğin, hem başka soydan evlâtlık hem gerçek oğul olma vasfının birleşemeyeceği anlatılmaktadır. Kur’an, Araplardaki bu iki geleneği (zıhâr ve evlâtlık edinmeyi) tanımamıştır. Zıhâr yapılması halinde, ceza olmak üzere «keffâret» hükmü getirilmiştir (bak. Mücâdele 58/ 1-4). Âyette Araplar arasında akıllı kişilerin iki kalp taşıdığı yolundaki inanca işaret olunduğu da bazı tefsirlerde belirtilmektedir.  

Temelsiz savlarla gerçeğin değişmeyeceğini bildiren bu ayetin bağlamını gözönüne alırsak, Kuran'ın vahyedildiği dönemde bazı insanların iki kalpli olduğuna dair bir inancın varolduğunu öğreniyoruz. Kuran bu tür böbürlenmelerin asılsız olduğunu bildiriyor. Ayrıca, bu ayetin işaretiyle şunu da anlamak mümkün: "Kalp" kelimesi, Kuran'da, düşünce, inanç ve sevgi merkezi için kullanılmaktadır. Kalpler sadece Allah'a adanmalı, O'na olan kulluk ve ibadet paylaşılamaz.  

* “Zıhar”; Câhiliye döneminde, karısından kesin olarak ayrılmak isteyen bir erkeğin “Ben seni boşadım” sözü yerine, karısını, annesinin bakılması harâm olan bir uzvuna benzeterek, karısına hitaben, “Bundan sonra sen bana anamın sırtı gibisin” ya da, “Bundan sonra sen bana anamın baldırı gibisin” gibi ifadeler kullanması.  

1 - Bedenlerini, annenizin bedeni gibi saydığınız. Zihar yapmak, Cahiliye döneminde bir kimsenin, hanımının sırtını annesinin sırtına benzeterek yemin etmesi ve böylece eşiyle ilişkiye girmeyi kendisine haram saymasıdır. 2- Evlât edinip, “Evlâdım!” diye çağırdığınız.  

(1)Zıhâr: Eşinin bir uzvunu anasının a‘zâsına benzetmektir. Câhiliye devrinde iken bir kimse, eşine meselâ: “Senin sırtın, anamın sırtı gibidir” dediğinde artık eşini kendi anası gibi sayar ve böylece ona yaklaşmazdı. Bazen bu bir boşanma sebebi de olabiliyordu. Daha sonra İslâmiyet bu hükmü kaldırmış, cezâ olarak da keffâret hükmünü getirmiştir.Bu âyette, başka âileden olan evlâdlığın hakīkī oğul, onu evlâd edinen karı-kocanın da o çocuğun hakīkī anne-babası olmayacağı ve bir kimsenin evlâdlığının boşadığı kadını nikâh etmesinin haram olmayacağı da beyân buyurulmaktadır. (Beyzâvî, c. 2, 238-239)  

(*) Yani aynı anda bir kişinin beyninde iki akıl, iki vicdan, iki inanç ve iki düşünce olamaz. Ayrıca bu ayette ne büyolojik kalp ne göğüs ne de göğüs boşluğu ifadesi vardır, bu ifadeler tamamen hatalı melallerden kaynaklanıyor. Çünkü Kur’an’ı Kerim’de geçen (قلب )‘’kalb’’ın kan pompalayan biyolojik organla bir alakası yoktur. Kur’an’da geçen kalb ifadeleri yerine göre bazen akıl, idrak, gönül, vicdan ve duygu gibi anlamlarda gelir, bazen de akıl, idrak, düşünme ve karar verme merkezi olan beyin anlamında gelir. Ayrıca Ebu Hanife (r.a) de Kur’an’da geçen kalb, akıl demektir, akıl da beyindedir, beyin ise baştadır diyor. Konuyla ilgili detaylı açıklama aşağıdadır. Ayrıca burada zihâr adı verilen İslam öncesi Arap geleneğine işaret edilmektedir. Bu geleneğe göre koca, eşini, sadece “Sen benim için artık annemin sırtı gibi [haram]sın” demek suretiyle boşayabilirdi. Zahr (“arka/sırt”) terimi, burada, “beden”i sembolize etmektedir. Müşrik Arap toplumunda bu boşama şekli kesin ve geri dönülmez görülürdü; üstelik bu şekilde boşanan kadın yeniden evlenemezdi ve ölünceye kadar eski kocasının kontrolünde kalmaya mahkûm olurdu. Daha sonra İslâmiyet bu hükmü kaldırmış, cezâ olarak da kefâret hükmünü getirmiştir. Bkz: (ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه) كناية عن امتناع الجمع بين المتنافيين في الاعتقاد فان القلب الواحد أي النفس الواحدة لا يسع اعتقادين متنافيين ورأيين متناقضين فان كان هناك متنافيان فهما لقلبين وما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه فالرجل الواحد لا يسعه أن يعتقد المتنافيين ويصدق بالمتناقضين وقوله: (في جوفه) يفيد زيادة التقرير كقوله: (ولكن تعمى القلوب التي في الصدور) الحج: 46.(تفسير الوسيط) فالمعنى: لا يجتمع اعتقادان متغايران في قلب. (الجامع لاحكام القرآن) وقال أبو حنيفة القلب هو العقل وهو في الدماغ وهو في الرأس - فسرالنصوص الشرعية التي تتناول القلب بأن المقصودبها الدماغ قائلاً بأن مركزالعقل الدماغ وليس القلب… والعرب تطلق القلب على اللحمة الصنوبرية ، وتطلقه على الإدراك والعقل ، ولا يكادون يطلقونه على غير ذلك بالنسبة للإنسان وذلك غالب كلامهم على الحيوان ، وهو المراد هنا ، ومقره الدماغ لا محالة ولكن القلب هو الذي يمده بالقوة التي بها عمل الإدراك . (التحرير والتنوير) (وقد يعبر بالقلب عن العقل - معجم المعاني الجامع) القَلْبُ الفؤاد وقد يعبر به عن العقل قال الفراء في قوله تعالى { لمن كان له قلب } أي عقل) قاله السدي ويكون معناه: ما جعل الله لرجل من فهمين.( النكت والعيون) {مَّا جَعَلَ ٱللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ}، أي: دينين في جوفه: الإيمان والنفاق، (تأويلات أهل السنة)  

[2] Cahiliyyet zamanında bir şahıs zevcesine «senin arkan anamın arkası gibi» demekle kadın ebediyyen haram oluyordu. Arka azanın direği olmakla zat ifade eden azada arka hükmündedir. Zahar'ın (Zahar) hükmü Mücadele süresinde gelecektir.[3] Behaim sözü gibi ağızdan çıkan, hakikatten âri olan sözlerdir.  

1 Zıhar, sırt demektir. Eski Arap geleneğinde erkek eşine, “Sen bana anamın sırtı gibisin” demek suretiyle kadına ebediyen yanaşamazdı. Böylece kadın hem kocasına haram hem de boş olup bir başka erkekle evlenemez, ebediyen terk edilirdi. İslam bu geleneği kaldırdı. Mücadele 28/2-4’te zıhar yapanlara yapmaları gereken şeyleri söylüyor. 2 “Ed’iya’ikum” kelimesi her ne kadar “evlatlıklarınız” olarak tercüme edilse de bugün kullandığımız gerçek evlat edinme kavramı ile aynı değildir. “Ed’ıyâ” kelimesi, aslında himaye altına girmek, koruma altında olmaktır. Câhiliye dönemi Araplarında bir gelenek olarak “öz babası dışında birine yamanan ve ona nispet edilen” den tutun da “gayr-i meşru olarak doğmuş, birisine verilmiş” veya “ait olmadığı bir kavme katılmış” vb olanlara kadar bu kavram kullanılmıştır. Hz. Peygamber, kendi kavmine ait olmayan Zeyd bin Hârise’yi himayesi yani koruması altına almıştır. Böylece Zeyd’e kendi kavmine olan hasretini hissettirmemiştir. Bugünkü anlamdaki evlatlık demek değildir. Onun için ben bu kelimeyi “himayenizdekiler, himayeniz/korumanız altında olanlar” olarak tercüme ettim. Bu tercümemiz Kur’an semantiğine daha uygundur. Zaten Zeyd, Hz. Peygamber’den sadece 5 yaş kadar küçüktü. Aralarında hukuken evladı olacağı bir yaş aralığı da yok. Arapçada evlat edinme ise, “et-tebenni” kelimesiyle ifade edilir. Kur’an’da “ittehaze veleden” (çocuk edinmek) şeklinde geçer. Ayrıca bkz. Ahzâb, 33/37 dipnot.  

[Zıhâr], kişinin “Sen bana annemin sırtı gibisin!” diyerek eşinin sırtını annesine benzetmesi ve böylece eşini boşanmış sayması ahlaksızlığıdır. Bu konuda ayrıca bkz. Mücâdele 58:1-4 Kur’an’da evlatlık çocukların kişilerin kendi çocukları olmadığı açıkça ve özellikle belirtilmektedir. O kadar ki Ahzâb 33:37’de de dile getirildiği gibi evlatlıkların boşadığı kadınlarla söz konusu kişilerin evlenmesinde herhangi bir sakınca görülmemektedir. Çünkü evlatlıklar kişilerin kendi çocukları olmadığı için onların eşleri de kişilerin gelini durumunda değildir.  

1 Bu bir temsildir. Ayrıca bu temsilden kimsenin içerisinde ikinci bir kimse olmayacağı, yani “Süleyman’dan içeri bir Süleyman” daha olamayacağı açıkça anlaşılmaktadır. Zira insan, rûhuyla ve bedeniyle birlikte tek varlıktır. Onun içerisinde kendi iradesi ve kontrolü dışında olan ikinci bir varlık düşünmek söz konusu değildir. Buna göre, sapkın vahdet-i vücûd mantığının eseri olan, “Bir ben vardır bende, benden içeri” demek, doğru değildir. 2 Zıhar: Bir adamın, eşine: “senin sırtın bana anamın sırtı gibi olsun veya sen, bana anamın sırtı gibisin.” demesidir. Bu, mecâzen; “anam bana nasıl haram ise sen de bana öyle haramsın” demektir. Araplar, böyle denilen bir kadını, ana gibi kabul ederler, hemen ayrılırlar ve bir daha onunla tekrar evlenmezlerdi. Burada onlara ana gibi demekle, hakikaten anne olmayacakları ve bu âdetin yanlışlığı, anlatılmaktadır. Ensardan Evs b. Samit, bir gün eşi Havle binti Sa’lebe’ye öfkelenip, sen bana, anamın sırtı gibisin der. Sonra da söylediğine pişman olup, eşini çağırır. Kadın; “canım elinde olan rabbime yemin ederim ki sen, o sözü söyledikten sonra Allah ve Rasûlü hükmünü verinceye kadar sen benim yanıma gelemezsin!” der ve hemen Rasûlüllah’ın huzuruna varıp: “Ey Allah’ın Rasûlü! Evs, beni anası gibi kıldı, kimsesiz bıraktı, benim durumum ne olacak?” diye sorar. Peygamberimiz: “O sana haramdır” der. Kadın: “ama o beni boşamadı” deyince, Peygamberimiz tekrar: “O sana haramdır” der. Kadın bunun üzerine: “Allah’ım yalnızlığımın şiddetinden ve bana zor gelecek olan ayrılmamın acısından, Sana sığınırım, küçük çocuklarım var...” diye ağlamaya başlar. Bu olay üzerine Ahzab suresinin ilk ayetleri indirilmiştir. Hz. Ömer, bu kadın yanına geldiği zaman ona ikram eder ve Allah onu dinledi derdi. (Buhârî-Ebû Dâvût-Vahidi) İlgili hükümler için Bk. (Mücadele: 2-4)3 Bu âyetten, İslâm’da evlâtlık diye bir müessesenin olmadığı, bunun müşriklerin bâtıl bir inancı olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Onlar hakkında oğul hükümleri uygulanamaz. Yani; onun boşadığı bir kadınla evlenmek haram olmaz. Bk. (Ahzab: 37)4 Âyetin son bölümünden de insanların uydurdukları sözlerin, geleneklerin Allah’ın sözleri karşısında hiçbir değerinin olmadığı ifâde edilmektedir.  

2 Lafzen, “onun içinde”. Bu ayet, ilk bakışta, önceki pasaj ile bağlantılı olup insanın gerçek anlamıyla Allah’a karşı sorumluluk bilinci duymayacağını ve aynı zamanda, “hakikati inkar edenlerin ve ikiyüzlülerin” görüşlerine uyacağını gösterir (Râzî). Yukarıdaki cümle, ayrıca, ayetin öncesi ve sonrası ile kavramsal bir bağ oluşturarak tek ve aynı kimseye insan ilişkileri çerçevesinde iki çelişen rol yüklemenin Allah’ın kontrolündeki tabiat kanunlarına aykırı düştüğünü -ve; bu sebeple gayriaklî ve gayriahlakî olduğunu- ifade eder (Zemahşerî).3 Burada zihâr adı verilen İslam öncesi Arap geleneğine işaret edilmektedir. Bu geleneğe göre koca, eşini, sadece “Sen benim için artık annemin sırtı gibi [haram]sın” demek suretiyle boşayabilirdi. Zahr (“arka/sırt”) terimi, burada, “beden”i sembolize etmektedir. Müşrik Arap toplumunda bu boşama şekli kesin ve geri dönülmez görülürdü; üstelik bu şekilde boşanan kadın yeniden evlenemezdi ve ölünceye kadar eski kocasının kontrolünde kalmaya mahkum olurdu. 58. surenin (Mücadele) -ki bu sureden belli bir süre önce nazil olmuştur- ilk dört ayetinden anlaşılacağı gibi, bu ölçüsüz ve gaddar müşrik geleneği, yukarıdaki surenin nüzulü sırasında zaten yürürlükten kalkmıştı. Burada ise, sadece daha sonra gelen, “ağzınıza doladığınız boş lafların [lafzen, “sözlerin”] işaretleri”nin insan ilişkileri gerçekliği ile her zaman çakışmadığı şeklindeki hükmün tasviri için değinilmiştir.4 Yani, kan bağı anlamında: bu nedenle gerçek oğullara -ve kızlara da- uygulanan evlilik sınırlamaları, evlatlıklara uygulanamaz. Bu ifade, aşağıdaki 37. ayet vd. ile kesin bir ilişki içindedir.5 Yani, ebeveyn ile çocuk arasındaki fiilî, biyolojik ilişkiyi koca ile eş yahut üvey ebeveyn ile evlatlık arasındaki ilişki gibi insan ürünü sosyal ilişkilerden farklı kılmak suretiyle. Bu bağlamda, Kur’an’ın, Allah’ın yaratıcılık eylemini ifade etmek için sık sık Allah’ın “konuşma”sı mecazını kullandığını unutmamalıyız.  

[3714] Veya: “iki akıl” ya da “iki vicdan”. Yani bir şey aynı anda hem hak hem bâtıl, hem beyaz hem siyah, hem soğuk hem sıcak olamaz. Bu sûre bağlamında bir kadının aynı anda hem eş hem anne olamayacağı vurgusunu taşır. Eğer meseleye Zeyd ve Zeyneb özelinde bakacak olursak, ‘evlatlığın’ aynı anda hem mahrem hem namahrem olamayacağı vurgusunu taşır. Eşyanın hakikati sabittir. İlâhî yasalar herkes için geçerlidir. Âyet, psikolojik açıdan çift kişilikli ve şizofren tavra işaret eder. [3715] Mücadile sûresinin ilk dört âyetinde ele alınan zıhar geleneğine atıftır. Bâtıl inanca dönüşmüş bu gelenek kadınları sorumsuz erkeklerin elinde inletiyordu. Çünkü zıhar yapılan kadın elbette onu yapan kocanın annesi olmuyor, fakat karısı da olamıyordu. Dahası bir başkasıyla da evlenemiyor çünkü evli sayılıyordu. [3716] Zımnen: Gerçeği kabullenin! Cümle, cahilliyye tebenni’sine atıftır. Mesela Hz. Ömer’in babası Hattab, Âmir b. Rebia tarafından; Salim, Ebu Huzeyfe tarafından; Mikdat b. Amr, Esved b. Abdiyeğus tarafından; Zeyd b. Harise, nübüvvetinden önce Hz. Muhammed tarafından evlat edinilmişti. Sahabe bu âyeti lafzî bir mânada anlamamış olmalı ki, âyet indikten sonra da Mikdat’ı öz babasına nisbetle “Mikdad b. Amr” diye değil, evlatlık alan Esved’e nisbetle “Mikdad b. Esved” künyesiyle anagelmişdir. Zeyd Suriye’de yerleşik Kelboğulları kabilesindendi. Bir kervanla yolculuk yaparken haramiler kervanı basıp onu esir alarak satmışlardı. Hakîm b. Hizam onu satın alarak teyzesi Hatice’ye hediye etti. Hatice de eşi Muhammed b. Abdullah’a hediye etti. O da usulüne uygun bir ilan yaparak onu evlat edindi. O artık “Muhammed’in oğlu Zeyd” diye anılmaya başlamıştı. Âyet kimsesiz veya bakıma muhtaç bir çocuğun bakımını üstlenmeyi asla yasaklamaz, nesebin karışmasıyla sonuçlanacak yöntemleri yasaklar. Zira gerçek nesebini sonradan öğrenen evlatlıklar, benliklerinde büyük bir yıkım hissederler. Çünkü aidiyet duygusu kişiliği ayakta tutan temellerdendir. Amaçlardan biri de ileride doğabilecek telafisi zor nesep sorunlarının daha baştan önüne geçmektir. Kişinin gerçek nesebinin birtakım gerekçelerle tezyif edilmesi, sadece akrabalık bağlarının adresini değil, evlilik yoluyla kurulacak muhtemel bağların adresini de şaşırtacaktır. Bu kendisine nikâhı düşen birini yasak kapsamına sokarken, nikâhlanması yasak olan birini de o kapsamdan çıkarabilir. Bir başka mahzuru da, başta miras hukuku olmak üzere doğabilecek hukukî sorunlardır. Çözümü mümkün olan bu sorunlara yol açmadan muhtaç bir çocuğu alıp yetiştirmenin Allah’ın razı olduğu sâlih amellerin başında geldiğini asla unutmamak gerekir. Evlat edinilen çocuk ile ilgili çıkabilecek mahremiyet sorunlarını aşmak için şer’i kapılar konulmuştur. Erkek çocuk için oldukça esnek olan süt anneliği müessesesi, kız çocuk için de Nisâ 23’te sonradan alınan eşin yanında getirdiği önceki kocasından olma kız çocuğu (oğulluk) için konulan “hanede yetişme” (fî hucûrikum) şartı, ulemamızın üzerinde durması gereken çözümler için yol göstericidir (4:23’ün ilgili notuna bkz). [3717] Zımnen: Siz bir şeye öyle dediğiniz için o öyle olmaz. Bir şey neyse odur. Siz onu bilmeseniz ya da yanlış bilseniz ya da kasten onun mahiyetine müdâhale etseniz de o odur. Zımnen: Eşyanın yerini Allah tayin etmiş ve her şeyi yerli yerinde yaratmıştır: onun yeriyle oynamayın! Aslında İslâm öncesi Arap insanının zamana sunî müdâhalesi olan nesi uygulaması, yine bazı hayvanları yaratılış amacı dışına çıkararak kutsallık atfı yoluyla hakikate müdâhale etmesi hep bu tür uygulamaların farklı alanlardaki tezahürüdür (9:37 ve 5:103).  

Bu âyet Cahiliye devrinin iki âdetini kaldırmaktadır. Bunlardan biri zıhar olup Mücadile sûresinde daha geniş şekilde yer alacaktır. Zıhar “sırt, arka” anlamına gelen zahr’dan gelip, kocanın eşine “Senin sırtın, annemin sırtı gibi olsun” diyerek bir nevi boşaması idi. O devirde bu durumdaki kadınla zevciyet ilişkisi kalmaz, bununla beraber kocasının evinden ayrılma hürriyeti de olmadığı için, kadın iyice zor durumda kalırdı. Kaldırılan ikinci âdet tebenni (evlat edinme) kurumu olup, müteakip âyet onu bildirmektedir.  

Rivâyete göre, Araplar, akıllı kişilerin iki kalbi olduğuna inanırlardı.. Âyette bu inancın doğru olmadığı, her insanın yalnız bir kalb taşıdığı belirtiliyor. Zıhâr da Araplar arasında uygulanan bir gelenekti. Bir adam karısına: "Sen bana, annemin sırtı gibisin!" dedi mi, o kadın kendisine harâm olurdu, artık ona yaklaşamazdı. Âyet, öyle bir benzetme sözüyle, insanın karısının, kendi öz annesi gibi olamayacağını belirterek bu bâtıl geleneği kaldırıyor. Bir çeşit yemîn olan bu sözden dönmek için keffâret gerekir ki bu husus da Mücâdele: 2-4. âyetlerinde anlatılmıştır. Araplar arasında uygulanan bir gelenek de evlâdlığın, öz oğul gibi sayılmasıydı. Evlâdlık asıl babasının adıyle değil, evlâd edenin adıyle çağırılırdı. Bunu da kaldıran Kur'ân, kişinin asıl evlâdının, kendi belinden gelen çocuklar olduğunu; dolayısıyle evlâdlığa, aynen evlâd hükmünün uygulanamayacağını belirterek evlâdlıkların, kendi babalarının adlarıyle çağrılmalarını buyuruyor.  

[1] Zıhâr zevcesinin a'zâsından birini vâlidesine benzederek "Sen benim anam yerinesin, anam gibi bana harâm ol" dimekdir. Zevce, bu sözle zevcin anası olmaz. Yalnız bu sözi söyleyen zevc içün kefâret lâzım gelir.  

[*] "Eşim anam olsun" deyip eşi ile onu boşamadan ayrılmak, karı koca ilişkisine son vererek eşini cezalandırmaya kalkmak  

(1) Cahiliyet döneminin âdetlerine göre, bir adam karısına “Sen bana anamın sırtı gibisin” dediği zaman kadın onun anası yerine geçerdi. Bununla beraber, kadın bir başkasıyla da evlenemez, ölünceye kadar o adamın evinde ve tahakkümü altında kalırdı. Âyet, bu çirkin âdetle birlikte, evlâtlıkları kendi nesebine geçirme âdetini de kaldırmaktadır. Burada, İslâmın insanlar arasında yaratılıştan itibaren var olan bağların korunması ile ilgili duyarlılığını görüyoruz ki, 2:27’den itibaren birçok âyette bu konuya dikkat çekilmiştir. Bir sonraki âyette de yine bu husus vurgulanacaktır.  

3669 Two hearts in his (one) breast: two inconsistent attitudes: such as serving Allah and Mammon; or subscribing to both Truth and Superstition; or hypocritically pretending one thing and intending another. Such a thing is against Allah's Law and Will. Apart from the condemnation of general hypocrisy, two pagan customs of the Times of Ignorance are mentioned, and their iniquity pointed out. See the notes 3670 and 3671. Nor can a man love two women with equal love; hence the injustice of marrying more than one wife; see the second clause in 4:3. (R). 3670 This was an evil Arab custom, by which the husband selfishly deprived his wife of her conjugal rights and yet kept her to himself like a slave without her being free to remarry. He pronounced words importing that she was like his mother. After that she could not demand conjugal rights but was not free from his control and could not contract another marriage. See also 58:1-5, where this is condemned in the strongest terms and punishment is promised for it. A man sometimes said such words in a fit of anger: they did not affect him, but they degraded her position. 3671 If a man called another's son "his son", it might create complications with natural and normal relationships if taken too literally. It is pointed out that it is only in men's mouths, and should not be taken literally. The truth is the truth and cannot be altered by men's adopting "sons". "Adoption" in the technical sense is not allowed in Muslim Law. Those who have been "wives of your sons proceeding from your loins" are within the Prohibited Degrees of marriage; 4:23 ; but this does not apply to "adopted" sons.