1. Âyet
حٰمٓۜ
Hâ. Mîm.
Duhân Sûresi, Kur'ân-ı Kerîm'in 44. sûresidir. Mekkî bir sûredir, 59 âyetten oluşur ve nüzûl sırasına göre 64. sûredir. Aşağıda Arapça metni ve Muhammed Hüseyin (R.A.) hazretlerinin Âyetlere Göre Genişletilmiş Meali yer alır.
حٰمٓۜ
Hâ. Mîm.
وَالْكِتَابِ الْمُب۪ينِۙ
(Hakikati) Apaçık (beyan eden bu) Kitâb'a andolsun ki,
اِنَّٓا اَنْزَلْنَاهُ ف۪ي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ اِنَّا كُنَّا مُنْذِر۪ينَ
Şüphesiz Biz onu mübarek bir gecede indirdik. Muhakkak ki Biz, (onunla insanları) uyarmaktayız.
ف۪يهَا يُفْرَقُ كُـلُّ اَمْرٍ حَـك۪يمٍۜ
(4-6) Katımızdan bir emirle her hikmetli iş o (Kadir) gece(sin)de ayırt edilir; çünkü Biz Rabbinden bir rahmet olarak (o gecede melekleri ve rûhu yeryüzüne) göndeririz. Muhakkak ki O, Semî''dir, Alîm'dir (her şeyi, herkesi işiten ve bilendir).
اَمْراً مِنْ عِنْدِنَاۜ اِنَّا كُنَّا مُرْسِل۪ينَۚ
Bu âyetin meali 4. âyetle birlikte verilmiştir.
رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَۜ اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُۙ
Bu âyetin meali 4. âyetle birlikte verilmiştir.
رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَاۢ اِنْ كُنْتُمْ مُوقِن۪ينَ
Eğer kesin olarak ikna olu(p iman edi)yorsanız (bilin ki Allah) göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbidir.
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يُحْـي۪ وَيُم۪يتُۜ رَبُّكُمْ وَرَبُّ اٰبَٓائِكُمُ الْاَوَّل۪ينَ
O'ndan başka İlâh (mabûd, sevilen ve âbd olunmaya layık hiç kimse ve hiçbir şey) yoktur. O, hayat veren ve öldürendir. (O) Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir.
بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ يَلْعَبُونَ
Fakat o (kâfir)ler, şüphe içinde (boş şeylerle) eğlenip duruyorlar.
فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَاْتِي السَّمَٓاءُ بِدُخَانٍ مُب۪ينٍۙ
(Resulüm!) Şimdi sen, göğün apaçık (felaket taşıyan) bir duman getireceği günü gözetle!
يَغْشَى النَّاسَۜ هٰذَا عَذَابٌ اَل۪يمٌ
(O duman tüm) İnsanları bürür. Bu, elem verici (iç yakan) bir azaptır.
رَبَّـنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ اِنَّا مُؤْمِنُونَ
(İşte o zaman insanlar) "Rabbimiz! Bizden (bu) azabı kaldır. Artık biz (senin gönderdiğin resule ve âyetlerine) iman ediyoruz" (derler).
اَنّٰى لَهُمُ الذِّكْرٰى وَقَدْ جَٓاءَهُمْ رَسُولٌ مُب۪ينٌۙ
(Ama bu) Hatırlamanın onlara ne (faydası) var? Oysa kendilerine apaçık (hakkı ortaya koyan) bir resul gelmişti.
ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌۢ
Sonra ondan yüz çevirdiler ve "(bu kendisine bir şeyler) öğretilmiş bir mecnundur!" dediler.
اِنَّا كَاشِفُوا الْعَذَابِ قَل۪يلاً اِنَّكُمْ عَٓائِدُونَۢ
Şüphesiz Biz (dilersek, bu felaket taşıyan duman) azabı(nı sizden) kısa bir süre kaldırırız; ama siz yine (eski hâlinize) dönersiniz.
يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرٰىۚ اِنَّا مُنْتَقِمُونَ
O gün Biz şiddetli bir tutuşla yakalarız, kesinlikle Biz (resullerimizi inkâr eden ve âyetlerimizi alaya alanlardan) intikamımızı alırız.
وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَٓاءَهُمْ رَسُولٌ كَر۪يمٌۙ
Andolsun Biz, onlardan önce Firavun'un kavmini de imtihan etmiştik. Onlara da kerim (Allah'ın katında ikrama nail olmuş) bir resul (olan Mûsâ) gelmişti.
اَنْ اَدُّٓوا اِلَيَّ عِبَادَ اللّٰهِۜ اِنّ۪ي لَكُمْ رَسُولٌ اَم۪ينٌۙ
(Mûsâ onlara) "Allah'ın kulları! Bana gelin; çünkü ben sizin için (gönderilmiş) güvenilir bir resulüm" diye (davette bulundu).
وَاَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللّٰهِۚ اِنّ۪ٓي اٰت۪يكُمْ بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍۚ
"Allah'a karşı büyüklük taslamayın. Çünkü ben size apaçık bir delil (ve mucize) getiriyorum."
وَاِنّ۪ي عُذْتُ بِرَبّ۪ي وَرَبِّكُمْ اَنْ تَرْجُمُونِۘ
"Muhakkak ki ben, beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz (olan Allah)a sığındım."
وَاِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا ل۪ي فَاعْتَزِلُونِ
"Eğer bana iman etmiyorsanız, hiç değilse benden uzak durun."
فَدَعَا رَبَّهُٓ اَنَّ هٰٓؤُ۬لَٓاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ
Sonra (Mûsâ), "gerçekten bunlar, mücrim bir kavimdir (beni ve İsrâîloğulları'nı bunlardan kurtar)" diye Rabbine dua etti.
فَاَسْرِ بِعِبَاد۪ي لَيْلاً اِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَۙ
(Allah da şöyle buyurdu) "O hâlde kullarımı geceleyin yola çıkar; çünkü siz takip edileceksiniz."
وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواًۜ اِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ
(Firavun, ordusuyla onlara yetişince; Allah, Mûsâ'ya, "asanı denize vur" diye vahyetti. Mûsâ, asasını denize vurunca deniz ikiye yarıldı ve İsrâîloğulları o yoldan karşıya geçtiler. Sonra Allah) "Denizi açık hâlde bırak; çünkü onlar (açık görecekleri bu yola girip) boğulacak bir ordudur" (buyurdu).
كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍۙ
(25-27) Onlar geride nice bahçeler, pınarlar, ekinler, güzel konaklar, zevk ve sefasını sürdükleri nice nimetler bıraktılar.
وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَر۪يمٍۙ
Bu âyetin meali 25. âyetle birlikte verilmiştir.
وَنَعْمَةٍ كَانُوا ف۪يهَا فَاكِه۪ينَۙ
Bu âyetin meali 25. âyetle birlikte verilmiştir.
كَذٰلِكَ۠قف وَاَوْرَثْنَاهَا قَوْماً اٰخَر۪ينَ
İşte böylece Biz de onları başka bir kavme miras bıraktık.
فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنْظَر۪ينَ۟
Onlar için ne gök ne de yer ağladı, onlara mühlet de verilmedi.
وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَن۪ٓي ٔاِسْرَٓاي۪لَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُه۪ينِۙ
Andolsun Biz, İsrâîloğulları'nı o aşağılayıcı azaptan kurtardık.
مِنْ فِرْعَوْنَۜ اِنَّهُ كَانَ عَالِياً مِنَ الْمُسْرِف۪ينَ
(Yani) Firavun'dan; çünkü o, üstünlük taslayan müsriflerden (dünya menfaati için hayatını israf edenlerden biri) idi.
وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلٰى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَم۪ينَۚ
Andolsun Biz onları (İsrâîloğulları'nı, katımızdan) bir bilgiyle (kendi zamanlarında) âlemler üzerine hayırlı kıldık.
وَاٰتَيْنَاهُمْ مِنَ الْاٰيَاتِ مَا ف۪يهِ بَلٰٓؤٌا مُب۪ينٌ
Onlara, içinde apaçık bir imtihan bulunan âyetlerden (işaret ve mucizelerden) de verdik.
اِنَّ هٰٓؤُ۬لَٓاءِ لَيَقُولُونَۙ
(Resulüm! Bütün bu anlatılanlardan sonra Mekke müşrikleri olan) Şunlar diyorlar ki:
اِنْ هِيَ اِلَّا مَوْتَتُنَا الْاُو۫لٰى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَر۪ينَ
"İlk ölümümüzden başka bir ölüm yoktur. Biz (ondan sonra) diriltilecek de değiliz."
فَاْتُوا بِاٰبَٓائِنَٓا اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ
"Eğer doğru söyleyenlerden iseniz o hâlde atalarımızı (diriltip geri) getirin!"
اَهُمْ خَيْرٌ اَمْ قَوْمُ تُبَّعٍۙ وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۜ اَهْلَكْنَاهُمْۘ اِنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِم۪ينَ
(Resulüm!) Bunlar mı hayırlı, yoksa Tubba' kavmi ile onlardan öncekiler mi? Biz onları helâk ettik; çünkü onlar (nefsinin hevâsına uyan) mücrim kimselerdi.
وَمَا خَلَقْنَا السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِب۪ينَ
Biz gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları oyun (ve eğlence) olsun diye yaratmadık.
مَا خَلَقْنَاهُمَٓا اِلَّا بِالْحَقِّ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Onları ancak (bir hikmete binaen) hak ile yarattık. Fakat onların çoğu (bunu) bilmezler.
اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ م۪يقَاتُهُمْ اَجْمَع۪ينَۙ
Şüphesiz (mü'minlerle kâfirlerin birbirinden ayrılarak hüküm verileceği) ayrım günü, onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir.
يَوْمَ لَا يُغْن۪ي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْـٔاً وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَۙ
O gün dostun dosta hiçbir faydası olmaz, kendilerine yardım da edilmez.
اِلَّا مَنْ رَحِمَ اللّٰهُۜ اِنَّهُ هُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ۟
Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimseler müstesna; çünkü O, Azîz'dir, Rahîm'dir (bütün şerefin ve kudretin sahibi olan, isimlerinde ve fiillerinde her zaman rahmeti tecelli edendir).
اِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِۙ
Şüphesiz zakkum ağacı,
طَعَامُ الْاَث۪يمِۚۛ
Günahkârların yemeğidir.
كَالْمُهْلِۚۛ يَغْل۪ي فِي الْبُطُونِۙ
O, karınlarda erimiş maden gibi kaynar.
كَغَلْيِ الْحَم۪يمِ
Kaynar suyun kaynaması gibi.
خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ اِلٰى سَوَٓاءِ الْجَح۪يمِۚ
(Derken zebânilere şöyle emredilir) "Tutun onu! Ve cehennemin ortasına sürükleyin!"
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَاْسِه۪ مِنْ عَذَابِ الْحَم۪يمِۜ
"Sonra başına azap olarak (bir de) kaynar su dökün!"
ذُقْۙ ۚ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَز۪يزُ الْكَر۪يمُ
(Ve ona deyin ki) "Tat bakalım! Hani sen şerefli (kudretli) ve üstündün!"
اِنَّ هٰذَا مَا كُنْتُمْ بِه۪ تَمْتَرُونَ
İşte bu (azap), sizin şüphelenip durduğunuz şeydir.
اِنَّ الْمُتَّق۪ينَ ف۪ي مَقَامٍ اَم۪ينٍۙ
Öte yandan (o gün) muttakiler (Allah'a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanlar) güvenli bir yerdedirler.
ف۪ي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍۚ
Bahçelerde ve pınar başlarındadırlar.
يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَاِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِل۪ينَۚ
İnce ipekten ve parlak atlastan (elbiseler) giyerek karşılıklı otururlar.
كَذٰلِكَ۠قف وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ ع۪ينٍۜ
İşte böyle. Bunun yanı sıra Biz onları iri gözlü (güzel bakışlı) hûrilerle evlendirmişizdir.
يَدْعُونَ ف۪يهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ اٰمِن۪ينَۙ
Orada güven içinde (canlarının çektiği) her türlü meyveyi isterler.
لَا يَذُوقُونَ ف۪يهَا الْمَوْتَ اِلَّا الْمَوْتَةَ الْاُو۫لٰىۚ وَوَقٰيهُمْ عَذَابَ الْجَح۪يمِۙ
İlk tattıkları ölüm dışında orada artık ölüm tatmazlar. (Allah) Onları cehennem azabından korumuştur.
فَضْلاً مِنْ رَبِّكَۜ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظ۪يمُ
(Bunlar) Rabbinden bir lütuf olarak (onlara verilmiştir). İşte büyük kurtuluş (ve saadet) budur.
فَاِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
(Resulüm!) Biz o (Kur'ân)ı, belki tezekkür ederler (düşünüp öğüt alırlar) diye, senin dilinle (Arapça olarak indirip) kolaylaştırdık.
فَارْتَقِبْ اِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ
Artık (bu anlatılanlardan sonra yine de seni dinlemezlerse onların başlarına gelecek olanları) gözetle; çünkü onlar da (senin sözlerin ne zaman boşa çıkacak diye) gözetlemektedirler.
Mekke devrinin sonlarında muhtemelen Zuhruf sûresinin ardından ve Câsiye sûresinden önce nâzil olmuştur. Mushafta “hâ-mîm” ile başlayan yedi sûrenin beşincisidir. Âyetleri Kûfe sayımına göre elli dokuz, Hicaz sayımına göre altmıştır. Bu fark, baştaki “hâ-mîm” rumuzunun müstakil âyet sayılıp sayılmamasıyla ilgili görüş ayrılığından doğmaktadır. Fâsıla*sı (م، ن) harfleridir. Sûre, ismini onuncu âyette geçen ve “duman” anlamına gelen duhân kelimesinden almaktadır. Aynı zamanda sûrenin nüzûl sebebi olan duhânın, söz konusu âyette gökyüzünden gelip insanların üzerine bir azap olarak çökeceği bildirilmiştir (bk. DUHÂN). Hz. Peygamber’den kıyamet alâmetleriyle ilgili olarak rivayet edilen bir hadiste geçen duman ise (bk. Müsned, IV, 6, 7; Müslim, “Fiten”, 39, 40; İbn Mâce, “Fiten”, 25, 28; Tirmizî, “Fiten”, 21) kıyamet öncesinde meydana gelecektir. Buna göre gökten inecek olan bir duman bütün yeryüzünü kaplayacak, her taraf bacasız fırın gibi ısınacaktır. Bu sûredeki duhân ile kıyamet alâmetlerinden olan duhânın aynı olduğunu söyleyenler olmuşsa da bunların birbirinden farklı olduğunu ileri sürenler çoğunluktadır. Zira biri zuhur etmiş ve geçmiştir, diğeri ise zuhur edecektir (bk. Tecrid Tercemesi, III, 279-280).
Duhân sûresinin konusunu, kitaba ve peygambere inanmanın gereği ve önemi, inanmayanların dünya hayatında uğrayacakları sıkıntılarla âhirette çekecekleri azap, iman edip kötülüklerden sakınanların ise ebedî mutluluğa erecekleri hususu teşkil eder. Sûre, dinde kitabın ve vahyin önemini vurgulamak amacıyla kitaba yeminle başlar. İlk âyetler, Kur’ân-ı Kerîm’in her hikmetli işin hükme bağlandığı mübarek bir gecede indirildiğini açıklar; her şeyin ve herkesin rabbi olan Allah’ın böyle apaçık âyetlerle dolu bir kitap göndermesinin ilâhî bir rahmet olduğunu belirtir (âyet 1-8). Daha sonraki âyetler, Mekke müşriklerinin söz anlamaz, ibret almaz ve uslanmaz tutumlarının kötü âkıbetini açıklamak üzere Firavun ile kavminin durumunu ibret verici tarihî bir olay olarak anlatır. Vaktiyle İsrâiloğulları, Allah tarafından gönderilen peygamber sayesinde Firavun’un zulmünden kurtulmuştu. Onlar denizi yarıp geçmişler, fakat gerçeğe karşı direnen Firavun ile adamları boğularak helâk olmuşlardı. Geride bıraktıkları birçok dünya nimeti başka kavimlere intikal etmiş, kendileri ise yaratana ve yaratılmışlara karşı işledikleri suçların kötü sonuçlarıyla başbaşa kalmışlardı. “Ne gök ağladı onlara ne yer, ne de cezaları ertelendi” (44/29). Mekke müşrikleri Mısır firavunlarından, Yemen’deki Tübba‘ hânedanından ve onlardan önceki diğer kavimlerden daha güçlü değildir. Günahkâr olan bütün o kavimler helâk edildiğine göre Mekke müşriklerinin helâki de mümkündür. Ayrıca burada öldükten sonra dirilmeyi ve âhirette hesap vermeyi inkâr edenlerin cehennemdeki azaplarının dünya hayatında çektikleri sıkıntılardan kat kat ağır olacağı haber verilir. Bu âyetlerin (9-50) ardından kötülükten sakınan müminlere verilecek cennetlerin güzellikleri anlatılır. Bu büyük kurtuluşun inananlara Allah’ın bir nimeti olduğu bildirilir (âyet 51-57).
Sûre, “Biz bu kitabı düşünüp ibret almaları için senin dilinle indirip kolaylaştırdık. Artık sonucu bekle, onlar da bek lemektedirler” meâlindeki uyarı âyetleriyle sona erer (58-59). Sûrenin baş taraftaki âyetlere atıfta bulunarak bu şekilde sona ermesi, hem konunun başıyla sonu arasındaki bağlantıyı sağlamak, hem de inanmayanların dünya ve âhirette karşılaşacakları güçlüklere dair yapılan uyarıyı pekiştirmek amacını güder. Nitekim Duhân sûresinden sonra gelen Câsiye sûresi, onların başlarına gelecek felâketleri daha ayrıntılı bir şekilde ele alır.
Duhân sûresinin faziletine dair, “Kim geceleyin Duhân sûresini okursa sabaha kadar yetmiş bin melek kendisi için istiğfarda bulunur”; “Kim cuma gecesi Duhân sûresini okursa günahları bağışlanır” (Tirmizî, “Fezâilü’l-Kurân”, 8) meâlinde iki hadis rivayet edilmişse de bunların ve özellikle ikinci hadisin ileri derecede zayıf olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Tirmizî hadisleri zikrettikten sonra her ikisi için de garîb* değerlendirmesini yapmış, senedlerinin illetlerine dikkat çekmiştir.
BİBLİYOGRAFYA:
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “dhn” md.; Müsned, IV, 6, 7; Buhârî, “İstiskā”, 2, “Tefsîr”, 12/4, 30/1, 44/1, 2, 3, 4; Müslim, “Sıfâtü’l-münâfikīn”, 39, 40, “Fiten”, 39, 40; İbn Mâce, “Fiten”, 25, 28; Tirmizî, “Fiten”, 21, “Tefsîr”, 46, “Fezâǿilü’l-Kurǿân”, 8; Taberî, CâmiǾu’l-beyân (Bulak), XXV, 111-115; İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kurǿân, VII, 231-248; Tecrid Tercemesi, III, 271-280; Şevkânî, Fethu’l-kadîr, Kahire 1350, IV, 553-563; Âlûsî, Rûhu’l-meǾânî, VIII, 37-57; Elmalılı, Hak Dini, VI, 4290-4304.
Emin Işık