Fîl Sûresi 1. Ayet Meali

Habeş kıralı tarafından Yemen valisi tâyin edilen Ebrehe Yemen'de bir mabet yaptırmış, Kâ'be yerine Araplar tarafından o mabedin ziyaret edilmesini sağlamaya çalışmış, fakat bir başarı elde edememişti. Bunun üzerine Ka'be'yi yıkmaya karar vermiş ve bir orduyla Mekke'ye gitmişti. Bu ordu, büyük bir bozguna uğramış, yok olmuştu. Sûre, bu olayı nakletmektedir. Batı mütercimlerine göre orduda bulaşıcı bir hastalık zuhur etmiş, ölenlerin cesetlerini kuşlar, didik didik etmişlerdi. Bu orduda fil bulunduğundan ve henüz Araplarca umumi bir tarih kabul edilmediğinden o yıla "Fil yılı" demişlerdi. Hz. Muhammed (s.a.a)'in, bu olaydan elli, elli beş gün sonra doğduğu söylenir.  

[808] Fîl sûresi ve genel ilkeler hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 357; 363.  

Geçmiş kavimlerin helâkine dair âyet-i celîlerdeki, “Görmedin mi?” hitabının muhatabı her ne kadar zâhiren Resûlullah [aleyhissalâtu vesselâm] Efendimiz gibi görünse de esasında bu üslûp ile hayatta olan kâfirlere, İslâm dinine îmân etmedikleri takdirde başlarına gelebilecek azaplar ile ilgili olarak uyarılar vardır. Ayrıca bu tür ifadeler, Resûlullah [aleyhissalâtu vesselâm] efendimizin, kendisinin görüp bilmediği bir haberi, vahiy yoluyla aldığına işarettir ve bu yönüyle de Kur’ân-ı Kerîm’in ilâhî bir kelâm olduğunu inkâr edenlere cevap niteliği taşımaktadır.  

(2)“Sûre-i اَلَمْ تَرَكَيْفَ*’de nass-ı kat‘î ile beyân edilen ‘Vak‘a-i Fil’ (fil hâdisesi)dir ki; Kâ‘be’yi tahrîb etmek için, Ebrehe nâmında Habeş meliki gelip, fil-i Mahmûdî nâmında cesîm (büyük) bir fili öne sürüp gelmiş. Mekke’ye yakın olduğu vakit fil yürümemiş. Çâre bulamamış, dönmüşler. Ebâbîl kuşları onları mağlûb etmiş ve perîşân etmiş, kaçmışlar. Bu kıssa-i acîbe (hayret verici hâdise), târih kitablarında tafsîlen meşhurdur. İşte şu hâdise, Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın delâil-i nübüvvetindendir (peygamberliğinin delillerindendir). Çünki velâdete (doğmasına) pek yakın bir zamanda, kıblesi ve mevlidi (doğum yeri) ve sevgili vatanı olan Kâ‘be-i Mükerreme, gaybî ve hârika bir sûrette Ebrehe’nin tahrîbinden kurtulmuştur.” (Zülfikār, 19. Mektûb, 77)  

(*) Sûrenin girişinde özetlenen saldırı, en ünlü rivayete göre kamerî aylardan Muharrem’e denk gelen miladî 570 yılının Şubat ayında, Allah Rasûlü’nün doğumundan 50 gün önce gerçekleşmiştir (Süheylî, Ravdu’l-‘Unf). Nesi geleneği hesaba katıldığında bu tarih 569’a denk gelir. “Cemel Savaşı” isimlendirmesinde olduğu gibi, ordunun başında bir fil bulunduğu için bu orduya “fil ashabı” denilmiştir. Ayrıca o zaman ayette anlatılan “fil olayı”nın, onu gözleriyle gören şahitleri henüz dünyada çoğunlukla mevcuttu. Hatta o zamana yetişmiş “Muallakat’üs-Seb’a” şairlerinden olan meşhur “Lebid” gibi kimseler hayatta oldukları gibi, herkesçe de mütevatir olarak bilinen bir olay idi)…Olayın sebebi şöyle anlatılıyor: Habeş kıralı tarafından Yemen valisi tâyin edilen Ebrehe Yemen’de bir mabet yaptırmış, Kâ’be yerine Araplar tarafından o mabedin ziyaret edilmesini sağlamaya çalışmış, fakat bir başarı elde edememişti. Bunun üzerine Ka’be’yi yıkmaya karar vermiş ve bir orduyla Mekke’ye doğru gitmişti. Bu ordu, kabeye varmadan Mekke’ye 40 km mesafede bulunan Muğammes bölgesinde büyük bir bozguna uğramış, yok olmuştu. Sûre, bu olayı nakletmektedir. Ayrıca ayette geçen (ألم تر – أي ألم تعلم أو ألم تخبر) ‘’elem tera’’ bilmedin mi veya sana haberi ulaşmadım mı?’’ gibi anlamlardadır. Yani Fil süresinin başında geçen (ألم تر)’’ elem tere’’ Rabbin fil sahiplerine nasıl yaptığını bilmedin mi? O olaydan haberin olmadı mı?’’ şeklindedir. Çünkü o zaman Hz. Muhammed henüz doğmadığından olaya şahit olmamıştı, ama doğduktan sonra bu hadiseyi görenlerden duyup öğreniyordu. Ayrıca müşriklerin bu olaya itirazları olmaması sebebiyle anlaşılıyor ki, bu olay ayette anlatıldığı gibi vuku bulmuş ve o zaman orada yaşayan herkesçe bilinen bir hadise idi. {أَلَمْ تَرَ} أي ألم تُخْبَر. وقيل: أَلَمْ تَعْلَم. وقال ابن عباس: أَلَمْ تسمع؟ (الجامع لاحكام القرآن) {أَلَمْ تَرَ} أولم تعلم يقيناً علمياً حاصلاً لك من طريق السمع إلى حيث وصل إلى مرتبة اليقين العيني من كثرة السماع من الثقات (تفسير الجيلاني) ﴿ (ألم تر﴾ أي أ لم تعلم يا محمد لأنه (صلى الله عليه وآله وسلم) لم ير ذلك وقيل معناه أ لم تخبر (مجمع البيان في تفسير القرآن)  

[5] Mekke'de nâzil olmuş (5) âyettir.  

1 Görmek ve şahit olmak gibi fiiller, Arapçada cümlede iki mef’ûl/nesne alırsa, anlamak idrak etmek manasına gelir. Gözle değil akılla görmek, anlamak demektir. 2 Fil Olayı denen meşhur olay budur. Hz. Peygamber’in doğumundan yaklaşık 50-55 gün kadar önce M. 570 yılında vuku bulmuş bir olaydır. Mekke büyük bir ticaret merkeziydi. Putperest hacılar, putlarını ziyarete gelip Mekke’de kalıyorlar ve ticaret yapıyorlardı. Yemen o zamanlar Habeşlilerin yönetimi altında idi. Yemen Valisi Ebrehe, ticaret merkezini San’a’ya çekmek maksadıyla büyük bir Kilise yaptırmıştı. Mekkeli Kinane kabilesinden bir Arap, bu Kilise’nin içini pisler ve pisliğini duvarlarına sürer. Bunu gören Ebrehe Kâbe’yi yıkmaya yemin eder ve fillerle beraber ordusuyla Mekke önüne gelir. Bu arada sûrede ifade edildiği gibi, gökten atılan kızgın küçük taşlarla helak olurlar. Sûrede geçen “ebâbil” kelimesi sürüler halinde, grup grup, bölük bölük demektir. “Ebâbil” kelimesi, çoğul bir kelimedir, tekili “ibbîl” gelir. Ebabil, çok sayıda deveye, deve sürülerine veya grup grup yarılan deve sürülerine verilen addır. (Halil, Ragıp, İbn Manzur, Lane, Belot vb). Hatta buradan hareketle gökte öbek öbek oluşan hareketli bulutlara da denir (Ragıp). Keza sürüler hâlinde uçtukları için kırlangıç kuşlarına “ebabil” bile demişlerdir. Uçan anlamında “tayran” kelimesi hemen hemen her yerde “kuş, kuşlar” diye tercüme edilmektedir. Bu fiil havada olan, hareket eden her nesne için kullanılır. Bizim kanaatimiz, volkanik bir patlama neticesi, kısa aralıklarla püsküren kızgın ve küçük volkanik taşların gruplar halinde havada uçuşarak Ebrehe’nin ordusunun tepesine yağmasıdır. Yani volkanik bulutların küçük kızgın taşlar yağdırmasıdır. Yakıcı olduğu için hepsi de adeta kurt yemiş ekin yaprakları gibi delik deşik olmuşlardır. Zaten Mekke dağlarla çevrili bir yerdir. Küçük volkanik taşlar bol miktarda görülür. Bazı müfessirler, uçan sinek ve böceklerle veya kuşlarla mikropları taşınan salgın hastalıktan helak olduklarını kaydederler. Özellikle çiçek hastalığı (cuderî), lekeli humma (hasbe) vb. Doğrusunu Allah bilir. Nihayet Ebrehe perişan bir hâlde San’a’ya dönmüş ve orada ölmüştür. Cahiliye dönemi Arap takviminde bu yıla “Fîl yılı” denir. Nitekim Hz. Peygamber de bu yılda dünyaya gelmiştir, yani M. 570 yılında.  

Mekke döneminin başlarında, Kâfirûn sûresinden sonra indirilmiştir. Kâbe’yi yıkmak üzere gelen “Fil Ordusunun” fecî âkıbetini anlattığı için bu adı alan sûre, 5 ayettir.Hicretten 50 yıl kadar önce, Miladi 570 yılında, Yemen valisi Ebrehe komutasında güçlü bir ordu, Kâbe’yi, Allah’ın Evini yıkmak amacıyla yola çıktı. Fillerle takviye edilmiş bu “süper” ordu henüz Mekke’ye yaklaşmıştı ki, kıyâmete kadar gelecek bütün insanlara ibret dersi olan şu muhteşem mûcizevî olay gerçekleşti:  

1 Fil Savaşı: Yemen valisi “Ebrehet’ül-Eşber”, San’a şehrine hacıları çekmek için Kâbe’nin benzeri bir tapınak yaptırdı. Fakat Kinâne kabîlesinden birkaç kişi bu tapınağa girerek oraya pislediler. Buna kızan Ebrehe fillerle donatılmış büyük bir ordu hazırladı. Bu orduya “Ashâb’ul-Fil” (fil sahipleri) denilmiş ve bu sene Araplar arasında “fil yılı” diye bilinerek bir tarih başlangıcı edinilmişti. Tam Kâbe’ye saldıracağı sırada Allah, bu ordunun üzerine taşlar atan kuşlar gönderdi ve bu muhteşem orduyu helâk etti. Bu olay, Peygamber (a.s)’in doğduğu yılda meydana gelmiştir ki, en sağlam rivayete göre Hz. Peygamber bu olaydan elli gün sonra doğmuştur. Bk. (Elmalılı)2 “Görmedin mi?” hitabı, Hz. Peygamber (s.a.v)’edir. Rü’yet yani “görmek”, kalp gözüyle görmeden istiare olarak, “kalbe ait görme” demektir. Yani “gözünle görmüş gibi kesin bilmiyor musun?” demektir. Çünkü o zaman ayette anlatılan “fil olayı”nın, onu gözleriyle gören şahitleri henüz dünyada çoğunlukla mevcuttu. Hatta o zamana yetişmiş “Muallakat’üs-Seb’a” şairlerinden olan meşhur “Lebid” gibi kimseler hayatta oldukları gibi, herkesçe de mütevatir olarak bilinen bir olay idi. Hatta Hz. Aişe’den, “fili çekenlerden iki kişinin kötürüm, kör olarak kalıp Mekke’de dilendiklerini gördüm” diye rivayet de vardır. Bu sebeple o zaman vakayı görmüş olan herhangi bir kimseye veya hitabın genel olması mümkün ise de Hz. Peygambere hitap olması daha açıktır. (Elmalılı)  

1 Lafzen, “fil arkadaşlarına (ashâb)” -bkz. giriş notu.  

[5891] Sûrenin girişinde özetlediğimiz saldırı, en ünlü rivayete göre kamerî aylardan Muharrem’e denk gelen miladî 570 yılının Şubat ayında, Allah Rasûlü’nün doğumundan 50 gün önce gerçekleşmiştir (Süheylî, Ravdu’l-‘Unf). Nesi geleneği hesaba katıldığında bu tarih 569’a denk gelir. “Cemel Savaşı” isimlendirmesinde olduğu gibi, ordunun başında bir fil bulunduğu için bu orduya “fil ashabı” denilmiştir. Filin orduya değil ordunun file izafe edilmesinde nükte vardır. ‘Kâbe’ye saldırmaktan ısrarla kaçınan fil, ordudan ve onun komutanından daha akıllıydı’ imasını taşır.  

[1] Fîl vak'ası Rasûlullah efendimizin tevellüd buyurdukları sene vâki' olmuşdur. O zamânda Yemen Habeş İmparatorlığına tâbi' olub Ebrehe nâmında bir vâlisi vardı. Merkûm Ka'be ziyâretinden halkı çevirmek maksadıyla San'a'da bir kilise yapub fevkal'âde tezyîn iyledi. Kinâne kabîlesinden bir kişi, gizlice o kiliseye girüb râhibin durdukları yere def'-i hâcet itdi ve necâseti divarlarına sürdi. Bunı haber alan "Ebrehe" son derece hiddetle Ka'be'yi yıkmağa yemîn itdi. Ve Mahmûd nâmında bir fili önlerine katarak büyük bir ordu ile Mekke'ye doğrı yürüdi. Ve civârda bir mahalle vâsıl olub oraya kondı. O zamân Abdul Muttalib Mekke'de reis-i kavim idi. Ebrehe'nin 'askeri Abdul Muttalib'in ikiyüz devesini gasb iylediklerinden mumâileyh bir katıra binüb Ebrehe'nin yanına gitdi. Yemen hükümdârı onun şöhretini işitmiş oldığından ikrâm ile yanına oturtdı ve ne istediğini sordı. Abdul Muttalib: " 'Askerin develerimi gasb itdiler, onları i'âde itmeni istemeğe geldim" didikde Ebrehe: "Senin bu talebinden ta'acüb idiyorum. Ben dîninizin rükni olan Ka'be'yi yıkmak üzere geldim. Sen benden onı hedm itmemeği isteyecek yerde develerini isteyorsun" didikde Abdul Muttalib: "Develerin sâhibi benim, Ka'be'nin sâhibi de vardır, dilerse onı muhâfaza ider. Bemim işim değildir. Ben kendi malımı isteyorum" cevâbını virdi. Ebrehe'nin emriyle develer i'âde olundı. Ebrehe irtesi gün ordusuyla kalkub Mekke'ye geldi. Harem-i şerîfe girecekleri zamân o cesîm fil oturdı ve ileri gitmedi, başına tokmaklar urdılar ise de yerinden kaldıramadılar. O sırada havayı karabulut gibi ebâbîl kuşları kapladı ve ufak taşlar yağmurı başladı. Bunlardan her biri bir kâfirin başından girüb dübüründen çıkıyor ve helâk idiyordı. Geri dönüb gitdiler.  

6270 Seest thou not?-i.e. with thy mental vision. The incident happened in the very year of the Prophet's birth, barely two months before it. 6271 These were the troops of Abrahah the Abyssinian, who invaded Makkah with a large army, in which were some elephants. See Introduction to this Surah.