A'râf Sûresi 166. Ayet Meali

Bkz.2/65, 5/60Kur’an’da üç ayrı yerde (Bakara 2/65, Maide 5/60 ve A’raf Surelerinde) “maymunlaşın, maymuna dönün” ifadesi kullanılmıştır. Otoritelerin bir kısmı bunu zahiri anlamda değerlendirerek itaat etmeyenlerin maymuna döndüğü diğer bir kısmı da ruhen, karakter ve davranış bakımından maymuna benzetildikleri şeklinde yorumlamışlardır. Kur’an’ın genel anlam örgüsü içinde bir değerlendirme yaptığımız zaman ikinci görüşün daha doğru olacağını söyleyebiliriz.  Bu durum Cuma 62/5 ayetinde “‘kitap yüklü eşeğin durumu gibidir”, A’raf 7/176 “Onun durumu; üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi başına bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir” ve daha birçok örnekte olduğu gibi Allah’ın, o günkü Yahudilerin durumunu tasvir etmek için kullandığı mecazi bir ifadedir. Nitekim maymunlar karakterleri gereği ne yapacaklarına bir türlü karar veremeyen, sadece birbirlerini taklit eden ve gördüklerinin sırf dış görünüşlerine bakarak hareket eden, iştahlı ve doyumsuz varlıklardır. Adı geçen Yahudiler de Allah’ın hükümlerinin derinliğine bakmadan, iç hikmetini merak etmeden, insicamı üzerinde kafa yormadan sağlıklı karar veremedikleri, tutarsız ve istikrarsız bir hayat ortaya koydukları ve dünyalık nimetlere çok iştahlı oldukları için Allah onların karakterlerinin maymuna dönüştürüldüğünü anlatıyor.  

 Yahudi kabilelerinden bir gurup, cumartesi gününe saygı göstermediği için dejenere edilip domuz ve maymun şekline konulmuşlardır. Bir insanın şeklinin değiştirilip hayvan şekline konmasına «mesh» denir. Eski milletlerde bu değişme olurdu. Bu, insanların bozulması sonucu Allah tarafından verilen bir ceza idi. Ancak bunun hakiki olarak insanın maymun biçimine sokulması mı, yoksa ahlâken bozulup maymun gibi taklitçilik ve aç gözlülük durumuna düşürülmesi mi olduğu hakkında görüş ayrılığı vardır. Eğer âyet, ahlâkî bir bozulmaya işaret ise, bu her zaman her millette olabilir. İnsanlar nefislerinin zebûnu oldukları zaman şeklen değil, fakat huy itibariyle herhangi bir hayvanın kılığına girmiş olurlar.  

* “Aşağılık maymunlar olun!” buyurduk; Kendilerine yasak edilen şeyleri, ısrarla yapmaya devam eden yahûdîlerin, azaba müstahak olmaları sebebiyle, onların aşağılık maymunlar olmalarını takdir ettik ve onları o hale çevirdik manasındadır. Hülâsa; Allah Teâlâ’nın tekvîn sıfatı, âyet-i kerîmede, “Aşağılık maymunlar olun!” emri ile ifade edilmiştir.  

1- Ahlaken, kişilik ve davranış yönünden maymunlar gibi olun. 2- 2: 65: İçinizden sebt'te sınırları aşanları elbette bilirsiniz. İşte budan dolayı onlara “Düşkün maymunlar olun.” dedik.  

(1)İbn-i Abbâs (ra)’dan gelen bir rivâyete göre bu tâife, ibret-i âlem olmak üzere üç gün maymun olarak kalmışlar, insanlar onları gördükten sonra helâk olmuşlardır. (Râzî, c. 8/15, 43)  

(*) Müfessir Mücahid gibi diğer bir kısım âlimlere göre, bu cismanî değil, ruhanî, yani akılsız, hayvanî duygular taşıyan bir surete çevrilmişlerdir. (Bk. Taberî, İbn Aşûr, el Menar, el Mraği,"İbni Kesir, Tefsirü’l -Müteşabih Minel kur’an vs. ilgili ayetin tefsiri). Ayrıca Müfessir Ata’nın da dediği gibi bunlar şekil ve surat olarak değil, karakter, iştah ve doyumsuzluk açısından açgözlü maymunlar gibi oldular… (الله اعلم) Yani bunlar bedenen ve sureten değil, ruhen maymun karakterli olmuşlardır. Detaylı bilgi için aşağıdaki tefsir metinlerine bkz: ( كونوا قردة خاسئين ) قال ابن أبي حاتم : حدثنا أبي ، حدثنا أبو حذيفة ، حدثنا شبل ، عن ابن أبي نجيح ، عن مجاهد : ( فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين ) قال : مسخت قلوبهم ، ولم يمسخوا قردة ، وإنما هو مثل ضربه الله (تفسير ابن كثير) وعن مجاهد أنه مسخت قلوبهم لا أبدانهم فلم يوفقوا لفهم الحق (تفسير الألوسي - تفسير البيضاوي - تفسير أبي السعود - زهرة التفاسير) ويحتمل أن يكون بتصيير عقولهم كعقول القردة مع بقاء الهيكل الإنساني ..... وليس الآية صريحة في المسخ . ومعنى كونهم قردة أنهم لما لم يتلقوا الشريعة بفهم مقاصدها ومعانيها وأخذوا بصورة الألفاظ فقد أشبهوا العجماوات في وقوفها عند المحسوسات فلم يتميزوا عن العجماوات إلا بالشكل الإنساني وهذه القردة تشاركهم في هذا الشبه وهذا معنى قول مجاهد هو مسخ قلوب لا مسخ ذوات (التحرير والتنوير) وقيل: بل جعل أخلاقهم وإن لم تكن صورتهم كصورتها قال الأستاذ الإمام: والآية ليست نصا في رأى الجمهور ولم يبق إلا النقل، ولو صح ما كان في الآية عبرة ولا موعظة للعصاة، لأنهم يعلمون بالمشاهدة أن الله لا يمسخ كل عاص فيخرجه عن نوع الإنسان، إذ ليس ذلك من سنته في خلقه، وإنما العبرة الكبرى في العلم بأن من سنن الله في الذين خلوا من قبل - أن من يفسق عن أمره ويتنكّب الصراط الذي شرعه له ينزله عن مرتبة الإنسان ويلحقه بعجماوات الحيوان، وسنة الله واحدة، هـ.وفي هذا تأييد لرأى مجاهد وتفضيل له على رأى الجمهور قال ابن كثير: والصحيح أن المسخ معنوي كما قال مجاهد لا صوري كما قال غيره (تفسير المراغي). (قُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خَاسِئِينَ) أي مطرودين حقيرين كالقردة . وهذه كناية عن إذلالهم وتحقيرهم وليس معناه مُسِخوا قردة . (تفسير المتشابه من القران )  

60 “Aşağılık maymunlar olunuz” emri, ahlaki bir anlam içermektedir. Nitekim “Tabiîn’den meşhur Mücâhid: Yalnız kalpleri maymuna dönüştürüldü, yani ruhen maymunlaştılar, bedenen değil görüşündedir. Huylarının maymunlaştığı anlamındadır. Bu benzetmeyle Allah onların durumunu tasvir ediyor. Tıpkı “kitap yüklü merkep” benzetmesinde olduğu gibi. (Bkz. Taberî, Ragıp, Menâr, Esed.)  

Buradaki mesajın şeklen ve bedenen değil de manevi ve mecaz olarak bir dönüşüm olduğu kanaatindeyiz. Benzer mesajlar: Bakara 2:65; Mâide 5:60.  

1 Bunlar, cumartesi yasağına uymayan Yahûdîlerdir. Bunların gençleri maymuna, ihtiyarları da domuza dönüştürülmüşlerdir. Bazı müfessirlere göre domuza dönüştürülenler Hıristiyanlardır. (Maide: 60) Bazı müfessirler ve mealciler, bu “birer aşağılık maymun olun!” ifâdesini, herhalde Yahudi dostlarının maymun olmalarına tahammül edemedikleri için olsa gerek ibarenin hilafına “maymun gibi olun, maymun karakterli olun, maymundan beter olun” şekillerinde anlamaya çalışmışlarsa da müfessirlerin çoğunluğunun kanaatine ve ibarenin zahirine göre bu ifâde, gerçek anlamında kullanılmıştır. Onlardan bir kısmı, gerçekten Allah’ın emriyle maymuna dönüşmüştür. Yani bu rezalet, Yahûdîlerin soyunda gerçek olarak vardır. Evrim teorisi, “Yahûdîlerin soylarındaki bu pisliğe tüm insanlığı ortak etmek için” Yahudiler tarafından uydurulmuştur. Konu ile ilgili olarak Bk. (Bakara: 65, Maide: 60)  

133 Zemahşerî ve Râzî’ye göre, “Onlara ... dedik” ifadesi burada, “onlar hakkında hükmettik” ifadesiyle eş anlamlıdır. Bu gibi durumlarda Allah’ın “demesi” O’nun irade ve buyruğunun mecaz yoluyla ifadesi durumundadır. Burada, “aşağılık maymunlar gibi olun!” ifadesinde Allah’ın hükmünün aslı nedir sorusuna gelince, tâbi‘înden meşhur Mücâhid bunu şöyle açıklıyor: “Onların [yalnız] kalpleri maymuna dönüştürüldü, yani, ruhen maymunlaştılar, bedenen değil. Bu, Allah’ın, onların durumunu tasvir etmek için irad ettiği bir meselden, bir benzetmeden başka bir şey değildir; tıpkı ‘sırtına kitaplar yüklenmiş merkep’ [62:5] ifadesinde olduğu gibi” (Taberî’nin 2:65 ayeti hakkındaki tefsiri; keza Menâr I, 343; VI, 448 ve IX, 379). Benzer bir açıklama Râğıb tarafından da verilmektedir. Bu arada “maymun gibi” ifadesinin klasik Arapça’da, iştah ve arzusuna gem vuramayan taşkın insanları anlatmak için sık sık kullanıldığı akla getirilmeli.  

[1282] Lafzen: “Alçak maymunlar olun!” Doğaldır ki, kaynak dildeki söyleyiş vurgusu çeviriye yansıttığımız vurgudur. Kaynaklarda bu olayın deniz ve göle sahili olan Filistin’de gerçekleştiği, bunun kapsamına sadece Cumartesi hilesi yapan ‘Ashab-ı Sebt’in girdiği kayıtlıdır. Fakat biz bu olayın, fiziki bir ‘maymuna dönüşme’ (mesh) olayı değil, ‘ahlaki bir maymunlaşma’ olduğu, bu zaafın ise İsrailoğulları’na daha Mısır’dayken tebelleş olduğu düşüncesindeyiz. Düşmanının putlarına tapacak kadar ona aşık bir toplum ancak böyle tanımlanabilirdi. Nitekim ikinci neslin büyük Kur’an âlimi Mücâhid, İsrâiloğullarının düşmanını taklit hastalığını kastederek, “ahlâken maymunlaştılar” der.  

Şiddetli azabın, maymuna çevirme olduğu, yani bunun daha önceki cümleyi tekid ettiği söylenmiştir. Meal buna göredir.  

Mâide Sûresinin 60. âyetinde belirtildiği gibi, yahûdî kabîlelerinden bir grup, işte bu Ashâbu's-sebt (Cumartesi yasağını çiğneyenler), dejenere edilip hınzır ve maymun kılığına sokulmuşlardır. Bir insanın kılığının değiştirilip hayvan kılığına sokulmasına mesh (Âî"òÎ) denilir. Rivâyetlere göre eski uluslarda mesh olurdu. Bu, ahlâkan bozulan insanlara, Allah tarafından verilen bir cezâ idi.. Ancak bunun, gerçekten insanın maymun biçimine sokulması mı, yoksa ahlâkan bozulup maymun gibi taklitçi ve aç gözlü duruma düşürülmesi mi olduğu hakkında görüş ayrılığı vardır. Eğer âyet, ahlâkî bozulmaya işâret ise bu, her zaman ve her ulusta olur. İnsanlar nefislerinin zebûnu olunca şeklen değil, sîreten yani huy bakımından herhangibir hayvanın karakterine girmiş olurlar. Bunlar görünürde insan olsalar da gerçekte hayvan düzeyinde ve ahlâkındadırlar. O halde insan, ahlâkını korumalıdır ki ma'nen insan mertebesinden çıkıp herhangibir hayvan düzeyine inmesin, nefsinin esîri olmasın!  

(22) 2:65’in açıklamasında da geçtiği gibi, bir kısım müfessirlere göre bu kimseler gerçekten maymuna çevrilmiş ve bir süre öylece yaşadıktan sonra ölüp gitmiş; diğerlerine göre de, insanlığa yakışır bir tarafları kalmadığı için, onların aşağılık durumları bu şekilde anlatılmıştır.  

1139 Cf. 2:65, n. 79